Inzululwazi yoSindiso. – Inombolo 2
TAM1897 D 59.2Intshumayelo enikwe ngokuhlwa ngeCawa, Feb. 14, 1897 Iprintwe kwi-General Conference Daily Bulletins zomhla we-17 kaFebruwari, 1897, iVol. 1, No. 4, amaphe. 59-64 kunye neye-18 kaFebruwari, 1897, iVol. 1, No. 5, amaphe. 65-66.
TAM1897 D 59.3ELINYE igama okanye amabini engcaciso phambi kokuba siqale isifundo sangokuhlwa: Akukho mathandabuzo ukuba abaninzi kakhulu besenokuba baye bazibuza ukuba konke okwathiwa ngokuhlwa okudlulileyo kungakwazi na ukumelana novavanyo. Kuya kwakwazi. Bendingathethi nje ndithetha. Yinyani andilandelanga yonke into ngokweenkcukacha, kodwa ukuba niyacinga ngento ebendiyithetha xa niyifumana ishicilelwe, niza kubona ukuba yinyani. Xa ndathi i-snow-drop ilingelelaniswe nomhlaba, nomhlaba ulingelelaniswe ne-snow-drop, ke ukuba i-meteor enobunzima obungamathani aliqela iwela emhlabeni, ingaba umxhuzulane awuyi kuba mkhulu kunangaphambili? kwaye ingaba oko akuyi kuyitshabalalisa na ilingelelwano leentyatyambo nomhlaba? — Hayi; kuba asiyomhlaba kuphela leyo ilingelelaniswe nale ntyatyambo, koko yindalo yonke. Uyakhumbula ukuba, ekufundeni umthetho wotsalelo, ingxelo yenzululwazi ithi, Iqhekezana ngalinye lezinto eziphathekayo endalweni yonke litsalwa liqhekezana ngalinye, kangangokuba ayingomhlaba kuphela, kodwa ibe yindalo yonke, elungelelaniswe neemfuno zeentyatyambo; ngoko ke ukuwa kwe-meteorite akuyi kwandisa utsalelo lwendalo yonke.
TAM1897 D 59.4Amazwi ambalwa nje engcaciso ekuqaleni: Ukuba bendithetha, kwisifundo esidlulileyo, ngesihloko esithi “INzululwazi eBhayibhileni,” okanye “INzululwazi neBhayibhile,” bendingazakuxoxa ngokupheleleyo ngokuba yintoni na umxhuzulane, nokuba awuyontoni na, ngokwengcinga yenzululwazi ngeli gama. Kodwa bendingathethi ngaloo nto; yonke into ebendijonge ukuyenza ngobo busuku yayikukuchaza inyaniso yokufunyanwa komthetho wotsalelo, kunye nethiyori yawo njengomthetho. Kukho utshintsho lwembono ukusukela ngexesha likaNewton, ngokumalunga nethiyori yalo mthetho; kodwa oko akuyichaphazeli lo mthetho.
TAM1897 D 60.1Enyanisweni, umthetho wotsalelo awungomthetho kwaphela, kodwa ngamandla kaThixo nje. Akukho “mthetho wendalo” ngokwenene. Imithetho yendalo yimiqhelelo kaThixo nje kuphela. Konke okwenza umthetho wotsalelo ube yinto, kukuqhelela kukaThixo; ukuvela kwamandla kaThixo. Kodwa njengoko bendingaxoxi ngento leyo ngokwenene iyiyo, ndisebenzise la magama ngendlela aqheleke ngayo ukwamkelwa, kwaye ndichaza nje ukuba ngumthetho ogcina ulungelelwaniso lwendalo yonke.
TAM1897 D 60.2Ngobu busuku ndiza kufunda enye inkcazelo yesayensi. Le nayo ithathwe komnye wezazinzulu eziphambili nezaziwayo ehlabathini: “Isayensi yeyona lwazi uchanekileyo esinalo ngayo nayiphi na into.” Igama elithi “isayensi” ngokwalo lithetha ulwazi. Inkcazelo esayifumanayo ngenye imini ebusuku ichanekile. Yisiphumo sokucinga. Kanti ke, kulungile ukuyichaza njengolwazi oluchanekileyo kakhulu esinalo ngalo mbandela.
TAM1897 D 60.3Ngoku sibuyela kumanqaku amabini esasi nawo kwisifundo esidlulileyo. Yayifumaneka phi olona lwazi luchanekileyo malunga nomahluko ekukhanyeni kweenkwenkwezi, kwisithuba seminyaka eliwaka elinamakhulu asixhenxe phambi kokuba isayensi iyifumanise? — EBhayibhileni. Ke yayifumaneka phi isayensi yokwenene yaloo mbandela? — EBhayibhileni. — Yayifumaneka phi eyona lwazi ichanekileyo malunga nokulungelelaniswa kwendalo yonke kangangamakhulu amabini anesihlanu eminyaka phambi kokuba ifunyanwe? — EBhayibhileni. Ke yeyiphi eyayiyeyona ncwadi yenzululwazi ehlabathini, kwisihloko saleyo nzululwazi? — Yeyona Bhayibhile. Khumbulani ke, ukuba andithethi ngenzululwazi neBhayibhile. Ndithetha ngenzululwazi yosindiso. Kwaye nangona ezinye iinzululwazi zisenokukhankanywa, oko kwenzeka kuphela kunxulumano olungenakwahlulwa nale nzululwazi iphambili. Yiyo le nto wena nam siza kuyazi ngabo bonke ubungqina esinokubudibanisa kwezi iyure zimbini zokufunda, ukuba usindiso yinzululwazi, ukuba yeyona nzululwazi iphakamileyo kwindalo yonke, ukuba yeyona ifanele ukufundwa ngathi, nokuba senza ngokwenzululwazi xa sinikela ingqwalasela yethu ephambili nepheleleyo kuyo.
TAM1897 D 60.4Ngoku, iBhayibhile ayisiyombhalo-zifundo ngaso nasiphi na isayensi ngaphandle kwesayensi yosindiso. Ingumbhalo oqinisekileyo ngaloo mbandela. IBhayibhile ikhankanya ezinye izayensi; kodwa akukho mibhalo-zifundo kwiBhayibhile ngaso nasiphi na esinye isayensi. Ezinye izayensi ziyakhankanywa, njengezo sizibonileyo kuKorinte nakuIsaya; kutheni zikhankanywa kwezi ndawo — ukuchaza ingongoma yesayensi? — Hayi; kodwa ukusetyenziselwa ukucacisa ngcono kwingqiqo yethu isayensi yosindiso. Kutheni loo nyaniso yezinkwenkwezi iziswa kwi-1 Korinte 15:41? Yintoni injongo yokuthi, “Inkwenkwezi iyahluka kwenye inkwenkwezi ngokuzuko”? Iqhubeka ithi, “Kunjalo ke nokuvuka kwabafileyo. Kutyalwa kungahlonitshwanga, kuvuka kuhlonitshwa. Ityalwe ebuthathakeni, ivuswa emandleni.” Kanye njengokuba inkwenkwezi enye yahluka kwenye ngokuzuko, kunjalo nokuvuka kwabafileyo. Ngoko ke uyabona ukuba injongo yokusebenzisa elo nqaku lenzululwazi, kukucacisa ingongoma kwisayensi yosindiso, ukusinceda sibone ngcono inyaniso kwisayensi yosindiso.
TAM1897 D 60.5Kutheni uIsaya wafaka kwintetho yakhe loo ngxelo yenyaniso yokutsalana komhlaba? Masijonge kancinci phambili kwesi sahluko, kwaye siza kubona. Ndiza kufunda loo vesi ndize ndifunde enye ekupheleni kwengcinga alandela. “Ngubani owalinganisa amanzi entendeni yesandla sakhe?” “Ngubani ke eningandifanisa naye, okanye ndingalingana naye? utsho oyiNgcwele. Phakamisa amehlo akho phezulu, uze ubone ukuba ngubani odale ezi zinto, okhupha umkhosi wazo ngokwenani: uzibiza zonke ngamagama ngenxa yobukhulu bamandla akhe, kuba womelele ngamandla; akukho nasinye esiphosakeleyo.” Isaya 40:25, 26.
TAM1897 D 60.6Akukho nasinye esiphuncukayo kumqaphele wakhe, kwaye zonke zilungelelaniswe ngokweemfuno zentyatyambo nganye encinci ekhula emasimini. Kodwa kutheni etsala umdla wethu kuloo nto, aze ayizise kwintetho yakhe apha? — Asikokuchaza inyaniso yenzululwazi; kodwa kukutsala umdla wabantu bonke kwisayensi yosindiso. Uyenza ntoni ngayo? Kufuneka siqwalasele konke oku, size siqwalasele nokuba yintoni eyenzile konke oku? Emva koko ndifunda ngokuqhubekayo, “Kutheni uthi, Yakobe, kwaye uthethe, Israyeli, Indlela yam ifihliwe eNkosini, kwaye isigwebo sam sidlulile kuThixo wam?” Isaya 40:27.
TAM1897 D 60.7Xa uThixo enenkathalo engaka ngentyatyambo ekhula ezinyaweni zethu, ingafihlakanga kwaye ayilibalekanga; ngoko ke ungatsho njani ukuba ufihliwe eNkosini, nokuba isigwebo sakho siphoswe nguThixo wakho, nokuba akasenankathalo ngawe? Ngokunjalo ke ubona ukuba kuzo zonke iimeko, inyaniso yesayensi iziswa ngokupheleleyo ukuze ikucacisele nam isayensi yosindiso.
TAM1897 D 61.1Enye ingcinga: Xa aba babhali bayifumana le nto, kwaba ngokutyhilwa. Kakade ke, abazange bazifumane ezi zinto kulo naluphi na uphando lwenzululwazi olwalukho kweli hlabathi. INkosi yayityhila eyona nzululwazi yayo iphambili, inzululwazi yosindiso; yaza yasebenzisa ezinye iinzululwazi ukuyibonisa loo nto. Ngoko ke, yeyiphi kuyo yonke le nzululwazi ebaluleke kakhulu eNkosini? — Usindiso, ngokwenene. Xa iNkosi yasebenzisa ezinye iinzululwazi kuphela ukubonisa le, kucacile gca ukuba ithatha le nzululwazi njengebaluleke ngaphezu kwezinye.
TAM1897 D 61.2Kanti ke, ayiphelelanga apho. Kwakukho indoda enye ekuthiwa ngegama layo eBhayibhileni eyayazi kakuhle isayensi yehlabathi jikelele — zonke izayensi zendalo zeli hlabathi. Ndifuna niyibone loo nto, ukuba kwakukho indoda eyayazi kakuhle izayensi ezithandwa kakhulu ngoku ehlabathini. Kwaye ndifuna niyibone into ayithethayo ngale nto yonke. Nantsi isibhalo:—
TAM1897 D 61.3UThixo wanika uSolomoni ubulumko nokuqonda okungako, nobubanzi bentliziyo, njengentlabathi eselunxwemeni lolwandle. Nobulumko bukaSolomoni babugqithisile ubulumko babo bonke abantwana besizwe sasempuma, nalo lonke ubulumko baseYiputa. Kuba wayebulumko ngaphezu kwabo bonke abantu; kunoEthan wase-Ezrah, noHeman, noKalkol, noDarda, oonyana bakaMahol; kwaye udumo lwakhe lwalukho kuzo zonke iintlanga ezingqongileyo. Waza wathetha imizekeliso engamawaka amathathu; nezingoma zakhe zaziliwaka elinesihlanu. Wathetha ngemithi, ukusukela kwisidara esiseLebhanon de kwayi-hyssop evela eludongeni; wathetha kwakhona ngezilwanyana, neentaka, nezinto ezirhubuluzayo, neentlanzi. 1 IziKumkani 4:29-33.
TAM1897 D 61.4Wathetha ngemithi ukusukela kwisihlahla sekedar eliseLebhanon ukuya kutsho kwihysophi evela eludongeni. Kuthiwa yintoni loo nto kwisayensi? — Ibhotani. Wayiqonda ibhotani ngcono kunaye nawuphi na omnye umntu ehlabathini.
TAM1897 D 61.5Waphinda wathetha ngezilwanyana. Ingaba ibiya kuba yeyiphi igama lesayensi ukuba belibekwe apho namhlanje? — I-zoology. USolomoni wayiqonda i-zoology ngcono kunaye nawuphi na umntu ophilayo emhlabeni namhlanje. Wayifundisa; kuba kuthiwa wathetha ngazo zonke ezi zinto. Wazifundisa ezi sayensi.
TAM1897 D 61.6“Nangeentaka.” Yeyiphi loo nzululwazi?—I-Ornithology. Ngoko ke uSolomoni wafundisa kwiinzululwazi ze-botany, i-zoology, ne-ornithology.
TAM1897 D 61.7Yintoni elandelayo? — “Nezinto ezirhubuluzayo.” Yeyiphi isayensi leyo? — I-Entomology.
TAM1897 D 61.8“Nangeentlanzi.” Yeyiphi loo sayensi? — I-Ichthyology.
TAM1897 D 61.9Abantu abafunda esi sibhalo seziBhalo, abaqhele ukucinga ngoSolomoni njengososayensi wendalo jikelele. Kodwa ukuba bekuthethwe ukuba uSolomoni wathetha ngebotany, i-zo-ology, i-ornithology, i-entomology, kunye ne-ichthyology, beya kulungela ukuthi, Hayi indoda emangalisayo uSolomoni. Kodwa ke ibingayi kuba yimangaliso nangakumbi kunokuba ikhoyo; kuba iyasitsho sonke eso.
TAM1897 D 61.10Ndiyifunda le nto ukuze ubone ukuba uSolomoni wayesazi ngento ngenzululwazi, hayi nje into nje ngenzululwazi, kodwa wayesazi ngaphezulu kwayo yonke le mifundo kunaye nawuphi na omnye umntu wakha wayazi enye yazo.
TAM1897 D 61.11Noko ke, nangona wayeqonda ngokupheleleyo zonke ezi zifundo, yaye wayefundise kuzo zonke, nantsi into ayithethayo: “Masive isiphelo sento yonke;” isishwankathelo sako konke okuthethiweyo, sithi: “Yoyika uThixo ugcine imithetho yakhe, kuba lo ngumthwalo womntu wonke: kuba uThixo uya kuzisa zonke izenzo emgwebeni, kunye nayo yonke into efihlakeleyo, nokuba ilungile okanye imbi.”
TAM1897 D 61.12Ngokoluvo lwakhe, yintoni eyayiphambili kunezinye izifundo zonke zidityanisiwe? — Lusindiso lukaThixo.
TAM1897 D 61.13Izithunywa ziyazi zonke izifundo, kodwa zithatha usindiso njengolufanele ukufundwa ngaphezu kwazo zonke ezinye izifundo zidityanisiwe. Iiprofeti nazo zaziluthatha njengolufanele ngakumbi; zaza zasebenzisa ezinye njengendlela yokuqonda usindiso ngcono. Nanku ke umntu owayezazi ezinye izifundo, kwaye uthi isifundo sosindiso siyazidlula zonke. Ngoku ndifuna nibone ukuba uThixo ngokwakhe, ngakwicala lakhe, wahlukile kuko konke oku, uyasicinga ngendlela efanayo.
TAM1897 D 61.14Jonga apha: Sisandul’ ukufunda ukuba uSolomoni wafundisa zonke ezi zifundo. Zingaphi kwezo zifundo esizibhalele phantsi ukuze sizifunde? — Akukho nasinye. UThixo akazange asizisele naliphi na irekhodi okanye ingxelo ngokufundisa kukaSolomoni kwizifundo zezityalo. Akazange asizisele, okanye abhale phantsi, nesinye isifundo uSolomoni wakha wasifundisa kwizifundo zezilwanyana, okanye nakweyiphi na enye yezi zifundo. Kodwa wenza, ngokuphindaphindiweyo, wasizisela izifundo ezivela kuSolomoni, kunye nabo bonke abanye, malunga nesayensi yosindiso. Ngoko ke, xa sibala izithunywa njengababonelela ngoluvo lwesithunywa kuphela; sibala iiprofeti njengababonelela ngoluvo lweprofeti kuphela, noSolomoni njengobonelela ngoluvo lwesazi sehlabathi jikelele kuphela; luluphi uluvo lukaThixo? — Lukuba usindiso luxabiseke ngakumbi kuwe nakum, kwaye lufanele ngakumbi ukufundwa ngathi, kunezi zifundo zonke ezinye, olwazi lwazo awazibonelela ngalo ngokwakhe.
TAM1897 D 61.15Le nzululwazi uSolomoni wayiqondile waza wayifundisa yayingeyiyo inzululwazi efana neyabantu abanjengoHuxley, uDarwin, kunye nezinye iingcali zenzululwazi zeli xesha. Ngengqondo yendalo umntu unokuphonononga iinzululwazi zendalo, aze enze izinto ezininzi azifumanisayo. Kwaye nangona zingasoloko zichanekile, zisenokufumanisa iingongoma ezithile eziyinyani. Kodwa loo nto yayingeyiyo indlela kaSolomoni. UThixo wanika uSolomoni ubulumko, waza wakubona konke oku ngokukhanya kukaThixo. Wathetha ngako konke oku ngobulumko bukaThixo. Ngoko ke isayensi awayeyifundisa uSolomoni yayiyisayensi kaThixo. Isifundo sezityalo awayesifundisa yayisisifundo sezityalo sokwenyani, esingcwele. Isifundo sezilwanyana awayesifundisa yayisisifundo sezilwanyana esingcwele. Yayizimbono zikaThixo, inyaniso kaThixo, isayensi kaThixo kuko konke oku. Yayingeyisayensi ebizwa ngobuxoki.
TAM1897 D 62.1Kulungile ke, njengoko ibiyinzululwazi kaThixo, kwaye ibiyeyobuthixo ngokwayo, kutheni iNkosi ingasinikanga yonke loo nto? Kutheni ingalinikanga ihlabathi incwadi kaSolomoni yezityalo, nakuzo zonke ezi zihloko zingezinye? — Kukho isizathu saloo nto; kwaye seso sokuba ayisiyiyo leyo into ifunwa lihlabathi kuqala.
TAM1897 D 62.2Indoda ingaba nako konke oko, ingakuqonda konke oko, njengoSolomoni. Kodwa yayingamnceda njani, ukuba ibingenawo ubulumko bosindiso kuqala? USolomoni wayenako konke; kodwa xa wajika intliziyo yakhe kude noThixo, nobulumko bosindiso, nemfundo yalo ngentliziyo yakhe yonke, yamnceda ngantoni ulwazi lwakhe lwezinye izifundo? Yayikwazi kangakanani ukumthintela ekoneni? Yayinamandla angakanani na ukumgcina ekude nesimo sakhe sendalo, nakwizinto zobungendawo nokonakala okwakukuye?
TAM1897 D 62.3Uyazi ukuba xa wajika intliziyo yakhe kude nesayensi kaThixo, nesayensi yosindiso, nangona wayenazo zonke ezinye, wayengumntu ombi kanye, engendawo kanye, entywile ngokupheleleyo ekuthandeni izithixo nakuzo zonke izinto ezinyanyekayo, ngokungathi wayengayazi ne-A B C yanto.
TAM1897 D 62.4Ngoko ke, sinokubona isizathu sokuba iNkosi ingalugcinelanga uluntu lonke ulwazi. Masithi bebinalo lonke, njengoSolomoni, kwaye bebunokulufundisa njengoko walufundisayo uSolomoni. Xa intliziyo ingazinikanga kuThixo, xa umphefumlo ungasindiswanga, lulungisa ntoni ulwazi kubo? Alunakubathintela kulo naluphi na uhlobo lobubi nobungendawo obukwintliziyo yomntu.
TAM1897 D 62.5Ezi zifundo asizizo izinto ezifunwa lihlabathi namhlanje, kuqala. Intliziyo kufuneka icocwe, umphefumlo kufuneka usindiswe, isimilo siphelele sakhiwe ngokutsha, ingqondo iguqulwe ibe ngumfanekiso nobungangamsha bukaThixo, ukuze ubomi bubonakalise ubulungisa bakhe, ukuze kubonakaliswe ulwazi lukaThixo yedwa kwihlabathi lonke. Nangona sinako konke onokunikwa zizifundo zonke, akuyi kuba nanzuzo ngaphandle kosindiso; kuba kuya kuba lixesha elifutshane kuphela size singabi nako kwaphela. Le yinto ekufanele siyicinge ngayo thina ngokwethu namhlanje, kuzo zonke izifundo zethu, iincwadi esizifundayo, kunye nophando lwethu.
TAM1897 D 62.6Kukho enye into: UThixo ufuna wena nam, bonke abantu, sicinge ngokuchanekileyo kuyo yonke imiba enento yokwenza naye. Kukho abantu namhlanje abacinga ngayo yonke le miba yenzululwazi, kodwa abacingi ngokuchanekileyo. Baya phambili kakhulu kangangokuba abasifumani ndawo tu sikaThixo. Kwaye umntu ongenaThixo, ongenankhokelo yengcinga, ingqondo kaThixo, akakwazi ukucinga ngokuchanekileyo kwezinye ezi zihloko. Kodwa ingqondo ayilunganga de ivuselelwe ngomfanekiso waLowo wayidala. Ingqondo kufuneka iguqulwe, ivuselelwe. Kufuneka sibe nengqondo entsha ngokupheleleyo. Yonke ingcinga kufuneka iziswe ekuthobeleni, nasekuphobeni, kuKristu.
TAM1897 D 62.7Lelo linyathelo losindiso. Kukubuyisela umfanekiso kaThixo emphefumlweni; ukuzisa ingqondo apho iya kuba ngumfanekiso nje, nokukhanya, kobulungisa, nengcinga, kaThixo ophilayo. Xa oko sekwenziwe, nomsebenzi kaThixo ugqityiwe kweli hlabathi, ekwaziseni ulwazi lukaThixo kuwo wonke omnye umntu, iNkosi iya kusivulela indalo yonke nobungunaphakade kuthi. Ngoko zonke ezi zifundo ezinye ziya kuvuleleka ukuze sizifunde, kwaye iNkosi iya kukwazi ukuthi kuthi, Hambani naphi na enithandayo, ndingakuthemba. Indalo yonke ebanzi ivuleleke kuni. Akukho nto igcinelwe ngaphandle kwenu. Yeyenu nonke. Yeyenu. Hambani naphi na enithandayo, hlalani naphi na enithandayo, yenzani nantoni na enithandayo; ndingakuthemba. Cingani ngesihloko esithile enithandayo, nifunde ngako nzulu kangangoko nithanda, niza kukwenza oko ngokuchanekileyo.
TAM1897 D 62.8Ngoku, anditsho ukuba abantu bafanele bazityeshele ngokupheleleyo zonke ezinye izifundo side sifike kwelinye ilizwe. Ndithetha nje ukuba isifundo sosindiso sifanele sikhokele ekufundweni kwazo zonke. Akasibekelanga na iNkosi umzekelo malunga nendlela esifanele sinikele ngayo ingqalelo kwezi zinto, nendlela esifanele sizisebenzise ngayo? Yintoni injongo yokufunda nokuphonononga ezi zincwadi zifundwayo? — Ukuze ezi zinto zisincede siqonde ngcono kwaye sifundise izinto zenzululwazi yosindiso, kunokuba singalwazi olo lwazi. Loo nto yeyona ntshukumo ziyenzelwa yona eBhayibhileni. Usithumela ukuba sishumayele iindaba ezilungileyo ezi ezinye zinto zazinxulumene nazo, kwaye ngomzekelo usibonisile ukuba masizisebenzise njani. Ngale nto iNkosi isibonisa ukuba inzululwazi yosindiso kufuneka ikhokele zonke ezinye izifundo ezaziwayo kwindalo iphela.
TAM1897 D 62.9Kufuneka ikhokele zonke ezinye kweli hlabathi, kwaye xa singena kwelo linye ilizwe iya kuhlala ikhokela. Xa isithuba esingunaphakade sivuleleke phambi kwethu, kwaye sihambela naphi na esithandayo, size sicinge ngayo nayiphi na into esithandayo, ingaba siya kuyijika imqolo usindiso ngelo xesha, size sithi, Sendiphumelele kuloo nto? — Hayi. Siyazi ukuba kubhaliwe ukuba “iNtaba-mlonyeni kaKristu iya kuba yinzululwazi nengoma yabantu abahlawulelekileyo kuzo zonke iinkulungwane ezingapheliyo zaphakade.” Ngoko ke, xa sigqibile umdyarho wethu apha, xa siphumelele, kwaye kufika ixesha lokuqala okukhulu, size singene kwixesha elingunaphakade lokufunda, ngoko ke siya kukwazi ngakumbi ukuqonda le yona nzululwazi inkulu kuzo zonke kunangexesha esasikule hlabathi.
TAM1897 D 63.1Sitshilo kwisifundo esidlulileyo ukuba asikokuyisebenzisa gwenxa amagama athi “isayensi” kunye nelithi “yesayensi” ukuyisebenzisa kusindiso. Usindiso yisayensi, yeyesayensi. Ukusebenza koMoya kaThixo kwingqondo, uguqula ingqondo nobomi bonke bube kumfanekiso kaYesu Kristu, ukusuka esonweni ukuya kubulungisa — loo nto yinto yesayensi. Ngoko ke xa uyifundayo, khumbula ukuba asikho nakancinci okungeyenzululwazi xa siyenza eyona nto iphambili nento yonke kuyo yonke imfundiso, ngalo lonke ixesha. Aba bafuna ukuba zizazinzulu abayenzululwazi ngokungayihoyi le, eyona nzululwazi iphambili kuzo zonke.
TAM1897 D 63.2Kukho enye into ebonisiweyo; kwaye ibonisiwe kwezo zizwe zithathu zizizibonelo ekufundeni kwelizwe. Irekhodi labantu beBhayibhile, abantu bamaYuda, abantu bakaThixo njengoko kubhaliwe kwiBhayibhile, ngokwabavumayo lilizibonelo nomthombo wokufunda kubo bonke abaceba ukumkhonza uThixo. IGrisi neRoma, kunye nefilosofi yazo, uncwadi lwazo, nemithetho yazo, zizizibonelo kwabaninzi kwabo bavuma ukulandela iBhayibhile, nakwabo bonke abanye.
TAM1897 D 63.3Ngoku sibone ukuba phakathi kwabantu bakaThixo kwakukho indoda eyayiyingcali yemizekeliso ehlabathini lonke, kwakunye nembongi epheleleyo, kunye nesazinzulu esipheleleyo. Iingoma zakhe zaziliwaka elinesihlanu, nemizekeliso yakhe yayizinkulungwane ezintathu. Apho ubona ingqondo engumphathi; kanti ke lowo wayenokuqonda okunjalo, nobulumko obunjalo, kuyo yonke le nto, wabonakalisa ebomini bakhe ukuba lonke ulwazi olunjalo alunamandla kwaphela ukwenza nantoni na elungileyo kumntu, ngaphandle kwenzululwazi yosindiso ekhoyo ukulawula, nokubamba ngobulungisa ulungelelwaniso phezu kwako konke.
TAM1897 D 63.4Ndithe ndakutsalela ingqalelo kwangaphambili kwinto yokuba uThixo akazange asizisele nanye yaleyo mfundiso yenzululwazi. Ngoku nditsalela ingqalelo yakho kwinto yokuba wasizisela ingxelo ngobomi baloo mntu xa wajika kude noThixo. Wasizisela ingxelo yokusilela okukhulu kakhulu okwenzwa ngulo mntu nangona wayenolwazi lonke olu, xa walibala inzululwazi yosindiso. Kutheni ke, uThixo wabona kufanelekile ukuba kubaluleke ngakumbi ukuba kubhalwe phantsi yonke impilo yaloo ndoda emva kokuba ijike kude noThixo, kunokuba asizisele ingxelo yazo zonke izifundo zenzululwazi awayezinikezileyo? Ezingqondweni zabantu, yeyiphi eyona ixabiseke ngakumbi kuluntu? Inkcazelo yokusilela, ukusilela okukhulu, okwenziwa nguSolomoni ixabiseke ngakumbi kuluntu kunazo zonke izifundo zenzululwazi uSolomoni wakha wathetha ngazo zifakwe encwadini yaluntu namhlanje; kuba kuloo kusilela kwabonakaliswa kwihlabathi lonke indlela konke okungento nje nokungaphantsi kwento, ulwazi lwakho konke ngaphandle kolwazi lwosindiso lukaThixo.
TAM1897 D 63.5Omnye umzekelo omkhulu ubonakala kumaGrike. Ingqondo yendalo ayinakuze ifikelele kwingcinga ephucukileyo, esondeleyo, negqibeleleyo kunaleyo yamaGrike. Kuko oko kuboniswa ukugqibelela kwengcinga yomntu ngaphandle koThixo.
TAM1897 D 63.6Kodwa yenza ntoni oko kubo? Siso eso isibuzo. Yenza ntoni kubo uncwadi lwabo? Yenza ntoni kubo ifilosofi yabo? Yenza ntoni kubo ubugcisa babo? Yenza ntoni kubo inkolo yabo? Ifilosofi, i-philo sophia — uthando lobulumko. Laluluphi olo bulumko? — Yayibubuyatha obupheleleyo. UThixo utsho njalo. Yayiyintoni inkolo yabo? — Yayizintsomi nje kuphela. Yayiyintoni ubugcisa babo? — UThixo uthi yayikukuthambekela ezithixweni. Uyayikhumbula ingxelo?
TAM1897 D 63.7Ilizwi likaThixo alitsho ukuba xa uPawulos wayehamba phakathi kwezo zithixo zomfanekiso waza wabona ubugcisa bazo, wabuthanda ubugcisa bazo. Hayi, liyatsho: “Umphefumlo wakhe waxhokonxwa kuye akubona isixeko sinikezelwe ngokupheleleyo ekuthandeni izithixo.” Ngoko yayiyintoni? — Ukuthanda izithixo.
TAM1897 D 63.8Kanti nangona namhlanje amadoda, abafazi, nabantwana bathatha intsalela yaloo nto yayikukunqula izithixo nje kuphela, bayinqule, bayibize ngokuba bubugcisa, kwaye bayikopa. Iingqondo zabo zihlala kuyo, balungiselela iincwadi ngayo, kwaye bayayifundisa bayifunde ezikolweni zelizwe. Kodwa yintoni enokuphuma kuko konke oku? Kwaphuma ntoni kuko phakathi kwamaGrike ngokwawo? Uyazi ukuba kwenzeka ntoni kubo. Akunyanzelekanga ukuba ndiphinde ndizibalise — uncwadi, ubugcisa, umthetho, ifilosofi, zonke ezi zinto. IRome yakopa ifilosofi yayo kwiGrisi ngaphezu kokuba yayizenzela ngokwayo, kodwa uncwadi lukhona. Kwaye yenza ntoni kumaRoma? — Ezinye izinto yazenzela abanye, kodwa, ukuba kunokwenzeka, yazenza zibe mbi ngakumbi kunabanye. Kulo lonke elaseGrisi, ngokokubona kwam, ndabona kuyo yonke indawo ukuba amaGrike ayenentlonipho eyaneleyo kumfazi yokugquma ngokufanelekileyo yonke imifanekiso yakhe abayimileyo. Indoda, ewe, isoloko ingambathanga; kodwa xa sifika e-Itali loo ntlonipho ayisekho, kwaye zonke azinayo nayiphi na impahla yokugquma. Kwiimeko ezininzi loo mpahla yokugquma iphelile; kwaye ke, ukugqibelela kobugcisa banamhlanje okunqulwa ngabo baya eRoma, baze bafunde ubugcisa apho, ziifigari zabafazi kuphela ezingagqunywanga, kwaye oko akubobugcisa kwaphela xa kwenziwe; kanti ke kufikelelwe kukugqibelela kobugcisa, kwaye kuyakopishwa kuyo yonke indawo, neziphene zayo zikopishwa ngalo lonke ixesha.
TAM1897 D 64.1Ndifuna ukubuza umbuzo. Ngubani kuni okhe wabona imilenze yomntu ibini ukusuka emadolweni isiya ezantsi? Njengoko ndimi apha, ubunzima bomzimba wam buselunyaweni lwam lwasekhohlo. Oko kulungelelanisa ubunzima bomzimba wam wonke. Unyawo lwasekunene luhleli ngeminwe yalo phantsi. Ingaba izihlunu zomlenze wam wasekunene ziya kufana kanye nezo zasekhohlo? — Hayi. Kodwa yiyo kanye loo nto eyenza ibe ngumsebenzi omangalisayo wobugcisa. Kukho kanye loo mahluko. Imilenze emibini ifana kanye, kwaye asinakufumana mahluko nawo omncinci kakhulu. Ngoko ke sibona ukuba asibobugcisa nangayiphi na indlela. Zininzi izinto ezinokuthethwa ngaloo nto, kodwa andiniki ntetho ngobugcisa ngobu busuku. Ndithetha ngokuba yintoni ixabiso losindiso, nokuba yintoni inzuzo yazo zonke izinto ngaphandle kwalo. Yayiyintoni inzuzo eyayinayo iRoma ngaphandle kwalo? — Izono zayo ziyitshonisile. Yayiyintoni inzuzo eyayinayo iGrisi ngaphandle kwalo? — Izono zayo ziyitshonisile.
TAM1897 D 65.1Ngoko ke, xa le nyaniso ingqineke ngolu hlobo kwimilinganiselo emithathu phambi kwehlabathi, yokungakwazi kwaphela kwayo nayiphi na imizamo yengqondo yomntu ekugqibeleleni kwayo ukufumana naluphi na ubulungisa xa intliziyo ijike kude noThixo, inokwenza ntoni iNkosi ngehlabathi ukuba ezi zifundo zithathu zehlabathi azibafundisi abantu? Inokwenza ntoni ngabantu ukuba baya kulandela loo ndlela, nangona kukho le mizekelo mithathu yeluleko elingcwele? UThixo uye wabhalela phantsi ezi ziganeko zithathu ukuze asifundise ukungabi namandla komzamo ophezulu wengqondo kuko konke ukhondo lwenzululwazi, ubugcisa, kunye noncwadi, ukuzisela abantu nayiphi na inzuzo, ukubagcina bekude nesono, nokubakhokelela nakweyiphi na into elungileyo yalo naluphi na uhlobo, xa belibele usindiso lukaThixo kunye nenzululwazi yosindiso, awayinike iintliziyo zabantu.
TAM1897 D 65.2Ngoko ke ndiyabuza: Ingaba sifanele sikope ubudenge bamaGrike namaRoma? Ingaba sifanele sithabatheke kukuthanda kwabo oothixo, size sicinge ukuba bubugcisa? Ingaba sifanele sibe nomdla kunonqulo lwabo, logama lulububi olukhulu? Akwanelanga ukuthi yintsomi; bububi obukhulu.
TAM1897 D 65.3Kodwa umntu othile angathi, Ingaba uncwadi lwabo aluxabisekanga? Masibone ukuba uThixo wayecinga ukuba luyaxabisa kangakanani. Ngelo xesha, ngolwimi lwesiGrike, wayesazisa kwihlabathi lonke isayensi yosindiso, iNkosi yayinoncwadi lonke lwesiGrike phambi kwayo, kunye nolwamaRoma, ngokunjalo. Noko ke, wafumana kuphela izivakalisi ezintathu ezimfutshane kuloo mmandla wonke ezazifanele ukuphakanyiswa zifakwe kulo mqulu malunga nesayensi yosindiso. Ndiza kuninika zona. Enye yazo ikwisahluko esilishumi elinesixhenxe seNcwadi yeZenzo. Icaphulwe kumbhali wamaGrike ogama linguAratus, kwaye yile. Ndifunda kwivesi yamashumi amabini anesibhozo. UPawulos uthetha, aze athi:—
TAM1897 D 65.4“Nabanye beembongi zenu bathe, ‘Ngenxa yokuba siyinzala yakhe nathi.’” Umbhali wamaGrike wathi umntu uyinzala kaThixo. INkosi yathatha loo nto, yaza yathi, ‘Yinyani leyo.’
TAM1897 D 65.5Enye iphezu kwesahluko seshumi elinesihlanu seKorinte yokuqala, kwivesi yamashumi amathathu anesithathu. Inxalenye yokuqala yale vesi ithi, “Musani ukukhohliseka.” La ngamazwi eNkosi. Inxalenye eseleyo yale vesi icatshulwe kumbhali wamaGrike ogama linguMenander: “Unxibelelwano olubi lonakalisa isimilo esihle.”
TAM1897 D 65.6Enye ikuTito, kwisahluko sokuqala nevesi yeshumi elinesibini, kwaye ivela ku-Epimenides, ngolu hlobo: “AmaKrethe ngamaxoki ngalo lonke ixesha, izilwanyana ezikhohlakeleyo, izisu ezonqenayo.”
TAM1897 D 65.7Ezo ndawo zintathu zezona zinto zibodwa iNkosi eyakwaziyo ukuzifumana kulo lonke ilizwe lombhalo wamaGrike ezazifanele ukuba zithathwe zize zixhaswe yiyo.
TAM1897 D 65.8Kulungile ke, anditsho ukuba yile kuphela into umntu anokuyisebenzisa ukuze azuze. Kukho iinyaniso zembali kulwimi lwesiGrike ezixabisekileyo. Kodwa uThixo ufundisa izinto ezixabiseke kakhulu kubo bonke abantu; ufundisa imigaqo yokulunga nenyaniso, hayi nje ukuzisa phambi kwehlabathi uluhlu lweenyani. Yaye yonke into awayikwaziyo ukuyifumana kumhlaba wonke woncwadi lwamaGrike eyayinokusetyenziswa kwiimfuno zenyaniso okanye ubulungisa njengemigaqo yokukhokela umntu, yayiziziqendu ezi zintathu nje: “Nathi siyinzala yakhe;” “Unxulumano olubi lonakalisa isimilo esihle;” kunye nokuba “amaKrethe ngamaxoki ngalo lonke ixesha.” Ngubani omnye onokufumana ngaphezu koko, okunokumnceda ngayo nayiphi na indlela kubulungisa nenyaniso, kubumsulwa nokunyaniseka?
TAM1897 D 66.1Ngoku sukulibala. Abantu baseGrike nabaseRoma babengengabo abantu abathotyelweyo, abahlazekileyo, abangcolileyo, abangafundanga abangakholwayo; babengabantu abazizityebi, abakhulisekileyo, kwaye abafundiswe kakhulu. Ingaba bekunokuba njani ngenye indlela xa izinto ababezazi nababezifundisa zikwincopho ekufunwa kuyo ngootitshala banamhlanje? UJulius Caesar wayengomnye wamadoda ayephumelele kakhulu akhe abakho — ekuziphatheni esidlangalaleni, kwindlela yokuhlonipha, kubuhle, nakwizithethe ngokubanzi. Kodwa yayithini imo yakhe? Eyona ngcaciso ilumkileyo yayo, ukuze ibe yinyaniso okanye ibe yiyo yonke, ibingafanelekanga ukuba iprintwe.
TAM1897 D 66.2Xa iNkosi ibonisile indlela konke okungento ngayo ulwazi lonke, yonke imfundo yazo zonke iintlobo ngaphandle kosindiso lwayo, ndithi ke kwakhona, Inokwenza ntoni ebantwini ukuba ezi zinto izibeke phambi kwehlabathi aziyi kubafundisa ukuba ayiloyiyo loo ndlela ekufuneka ithathwe? Ukuba abantu abazukufundiswa zezi zinto ukuba bathathe indlela echanekileyo, ukuba bavume ukuba isayensi kaThixo yeyona iphambili, nokuba oko akwaziyo kokona kulungileyo, ngoko ke uluntu lungathemba njani ukuphuncuka kububi obuze kuko konke oku kuhambe phambili?
TAM1897 D 66.3Inzululwazi yosindiso lukaThixo yeyona nto inye ekufuneka abantu bayazi, kuqala; nokuba ikhokele, isikhokele, isilungelelanise, isibambe kuyo yonke indawo kuko konke, nangokuchasene nazo zonke izinto ezimbi. Kwaye iza kukwenza konke oku. Lelo yaye liyinyaniso elisikelelekileyo. Ndifunde phezolo, ndifunda kwakhona:—
TAM1897 D 66.4Kum, ndingaphantsi koyena mncinci kubo bonke abangcwele, olu babalo lunikiwe, ukuba ndishumayele phakathi kweentlanga ubutyebi obungenakuhlolisiswa bukaKristu; nokwenza bonke abantu babone yintoni na intsebenziswano yemfihlelo, ebifihliwe kuThixo, umdali wazo zonke izinto ngoYesu Kristu, ukususela ekuqaleni kwehlabathi. Efeze 3:8, 9.
TAM1897 D 66.5Yintoni le mfihlelo kaThixo? — “UKristu kuni, ithemba lobungangamsha.” UKristu amandla kaThixo, nobulumko bukaThixo, iindaba ezilungileyo, amandla kaThixo osindiso — yiyo leyo imfihlelo kaThixo; yiyo leyo inzululwazi yosindiso. Yiyo leyo inyaniso yesayensi, ejikelezwe zizo zonke ezinye izayensi. Loo mandla kaThixo osindiso, wonke umntu kufuneka abe nawo ukuze amthintele ekubeni enze okubi okungaphakathi kuye. Ububi obuzalwe kumntu wonke buza kumsa entshabalalweni, kungakhathaliseki yonke inzululwazi, yonke incwadi, yonke ubugcisa, yonke inkolo, yonke into eyenziwa lihlabathi, okanye enokukwazi ukuyenza, ngaphandle kokuba abambelele emandleni kaThixo osindiso, afumaneka ngokholo lukaYesu Kristu.
TAM1897 D 66.6Ngaphandle kweso samandla entliziyweni, nkqu nesayensi efundiswe nguThixo — singasathethi ke ngoncwadi, ubugcisa, inkolo, nayo yonke into efundiswa ngabantu abangakholwayo — ayinamandla okuthintela umntu ekubeni enze isono. Ngaphandle kwaso, yonke intsalela yobubi ekumntu iya kuziveza, kungakhathaliseki kwezinye ezi zinto zonke. Yiyo loo nto iligunya likaThixo elikhokelela elusindisweni: lisindisa umntu kubo bonke ububi.
TAM1897 D 66.7Imfihlelo kaThixo, onguye uKristu kuni, ithemba lobungangamsha; uKristu amandla kaThixo, nobulumko bukaThixo; uKristu nowabethelelwa emnqamlezweni; yena yedwa, yonke into kuyo yonke, phezu kwazo zonke, kuzo zonke, ngazo zonke, ngoku nangonaphakade, — yiyo loo nto isayensi yosindiso, eyona sayensi iphambili kuzo zonke; leyo ikhokela zonke izayensi, ihleli phambili kuzo zonke, kwaye ikhokela ekufundweni kwazo zonke. Maba kube njalo kubo bonke ngonaphakade.
TAM1897 D 66.8Ngoko ke, makathi iNkosi ngoMoya wayo isitsalele kuyo; makuvulwe intliziyo kuloo mandla, kubudlelane obo bomfihlakalo, kuMoya kaThixo, ukuze ityale khona uYesu Kristu, ubabalo lwayo kunye nobulungisa bakhe. Kwaye njengoko sigcina iintliziyo zethu zivuleleke kuye ngamaxesha onke, kwaye kungekho mntu ngaphandle kwakhe, njengentyatyambo evulekela ilanga, sifumana ngokupheleleyo ubulungisa bakhe, amandla akhe, usindiso lwakhe, uvelwano lwakhe, inyaniso yakhe, uvuyo lwakhe, imincili yakhe, uxolo lwakhe — O, kunye nobomi bakhe obungunaphakade!