Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
05 / 121897 йылғы уағыҙҙар

Ҡотҡарыу фәне. – № 2

Alonzo Trevier Jones

TAM1897 D 59.21897 йылдың 14 февралендә, йәкшәмбе кисендә бирелгән уағыҙ 1897 йылдың 17 февралендәге Гомуми Конференцияның көндәлек бюллетендәре, том 1, № 4, биттәр 59–64; һәм 18 февралендәге том 1, № 5, биттәр 65–66 баҫылып сыҡҡан.

TAM1897 D 59.3Бөгөн киске уҡыуҙы башлар алдынан тағы бер-ике аңлатма: Һис шикһеҙ, күптәр үткән кистә әйтелгән һүҙҙәрҙең тикшереүгә сыҙай алырмы-юҡмы тип шикләнгәндер. Улар сыҙай. Мин буштан ғына һөйләмәнем. Ысынлап та, мин бөтәһен дә деталдәргә тиклем аңлатманым, әммә әйтелгәндәрҙе баҫма килеш уҡығанда иҫкә төшөрһәгеҙ, уларҙың дөрөҫлөгөн күрәһегеҙ. Мин умырзаяның ер менән, ерҙең умырзая менән тигеҙләнгәнен әйткәндә, әгәр ергә бер нисә тонна ауырлығы булған метеорит төшһә, тартылыу көсө элеккесенән ҙурыраҡ булмаҫмы? Һәм был сәскәнең ер менән тигеҙлеген боҙмаҫмы? — Юҡ; сөнки тигеҙләнеш бары тик ер менән генә түгел, ә бөтөн галәм менән барлыҡҡа килә. Һин хәтерләйһеңме, тартылыу законын өйрәнгәндә фәнни фекер шундай: галәмдәге һәр матдә кисәге икенсе һәр кисәктән тартыла, шуға күрә ер генә түгел, ә бөтөн галәм дә сәскәләрҙең ихтыяжына ярашлы баланс тота; шуға күрә метеорит төшөүе галәмдең тартылыу көсөн арттырмай.

TAM1897 D 59.4Башта бер нисә һүҙ аңлатма: Әгәр мин алдағы дәрестә «Библияла фән» йәки «Фән һәм Библия» темаһына һөйләгән булһам, тартылыу көсөнөң нимә икәнен һәм нимә түгеллеген фәнни төшөнсә буйынса тулыраҡ аңлатыр инем. Ләкин мин был турала һөйләмәнем; ул төндә минең маҡсатым — тартылыу законының асылыу фактын һәм уны закон тип таныу теорияһын ғына әйтеп үтеү ине. Ньютон заманынан бирле был закон теорияһына ҡараштар үҙгәрҙе; әммә был законға бер ни лә үҙгәреш индермәй.

TAM1897 D 60.1Ысынбарлыҡта тартылыу бөтөнләй закон түгел, ә бары тик Алланың көсө генә. Ысынлап та «табиғәт закондары» тигән бер нәмә лә юҡ. Табиғәт закондары — бары тик Алланың ғәҙәттәре генә. Гравитация законы — ул Алланың ғәҙәте генә; Алланың көсөн сағылдырыу. Әммә мин уның асылын аңлатыу менән шөғөлләнмәнем, шуға күрә был төшөнсәләрҙе киң ҡабул ителгән мәғәнәлә ҡулланып, уны галәмдең тигеҙлеген һаҡлаусы көс итеп кенә күрһәттем.

TAM1897 D 60.2Бөгөн кис мин фәндең тағы бер билдәләмәһен уҡыясаҡмын. Ул да донъяның иң абруйлы танылған ғалимдарының береһенән алынған: «Фән — ул теләһә ниндәй тема буйынса беҙҙә булған иң төгәл белем». «Фән» тигән һүҙ һүҙмә-һүҙ «белем» тигәнде аңлата. Уҙған кистә бирелгән билдәләмә дөрөҫ. Ул — фекерләү һөҙөмтәһе. Шулай уҡ уны тема буйынса беҙҙә булған иң төгәл белем тип билдәләү ҙә урынлы.

TAM1897 D 60.3Ә хәҙер алдағы дәрестә ҡараған ике пунктҡа кире әйләнеп ҡайтайыҡ. Йондоҙҙарҙың яҡтылығы айырмаһы тураһында иң төгәл белемде фән асыҡлағанға тиклем 1700 йыл элек ҡайҙан табырға мөмкин ине? — Библияла. Ә был тема буйынса ысын фән ҡайҙа ине? — Библияла. — Был асыҡланыуға тиклем 2500 йыл эсендә галәмде тигеҙләү тураһында иң төгәл белем ҡайҙа табылды? — Библияла. Ә был фән тураһында донъялағы иң фәнни китап ниндәй ине? — Библия. Һәм онотмағыҙ, мин фән һәм Библия тураһында һөйләшмәйем. Мин ҡотҡарыу фәне тураһында һөйләйем. Һәм башҡа фәндәр ҙә телгә алынһа ла, улар бары тик был төп фән менән айырылғыһыҙ бәйләнештә генә ҡарала. Был — һеҙ ҙә мин дә ике сәғәтлек өйрәнеүҙә йыйған бөтә дәлилдәребеҙ ярҙамында ҡотҡарыу фән икәнен, ул галәмдәге иң юғары фән икәнен, уны өйрәнеү иң лайыҡлы эш икәнен һәм уны төп, бөтөн йөрәк менән өйрәнгәндә беҙ фәнни эш башҡарабыҙ икәнен аңлаясаҡбыҙ.

TAM1897 D 60.4Ә хәҙер, Библия ҡотҡарыу фәне булған фәнде иҫәпкә алмағанда, башҡа бер фән тураһында трактат түгел. Ул ошо тема буйынса төҙөлгән трактат. Библия башҡа фәндәргә һылтана; әммә унда башҡа фәндәр тураһында трактаттар юҡ. Башҡа фәндәргә, мәҫәлән, 1 Коринфяндарҙа һәм Ишая китабында күрһәтелгәндәр кеүек, ни өсөн шунда һылтаналар — фәнни нөктә күрһәтеү өсөнме? — Юҡ; әммә ул ҡотҡарыу фәнен беҙгә яҡшыраҡ аңлатыу өсөн ҡулланыла. Ни өсөн был астрономик хаҡлыҡ 1 Коринфяндар 15:41-гә индерелгән? «Бер йондоҙ икенсеһенән дан яҡтан айырыла» тип әйтеүҙең маҡсаты нимәлә? Унан һуң шулай тип дауам итә: «Үлгәндәрҙең терелеүе лә шулай буласаҡ. Ул хурлыҡ менән сәселгән, дан менән терелеү ала. Ул зәғифлектә сәселә, көстә күтәрелә». Бер йондоҙ икенсенән дан яғынан айырылған кеүек, үлгәндәрҙең терелеүе лә шулай. Шулай итеп, был фәнни мәсьәләне индереүҙең маҡсаты — ҡотҡарыу фәнендәге бер нөктәне асыҡлау, уны яҡшыраҡ аңларға ярҙам итеү.

TAM1897 D 60.5Ни өсөн Ишая үҙенең сығышында тартылыу законы тураһында был фактты килтерҙе? Әйҙәгеҙ, бүлеккә бер аҙ алға үтеп ҡарайыҡ, һәм беҙ күрәбеҙ. Мин шул аятты уҡыйым, ә һуңынан ул дауам иткән фекерҙең аҙағындағы икенсе аятын да. “Кем һыуҙы усында үлсәгән?” «Мине кемгә оҡшатырһығыҙ, йә мин кемгә тигеҙ булырмын?» — ти Изге. «Күҙҙәрегеҙҙе юғары күтәреп, быларҙы барлыҡҡа килтергәнде ҡарағыҙ: ул уларҙың ғәскәрен һанап сығара; ул уларҙың һәр береһен үҙ ҡеүәтенең бөйөклөгө менән исемләп саҡыра, көсө ҙур булыуға күрә берәү ҙә артта ҡалмай». Ишая 40:25, 26.

TAM1897 D 60.6Берәү ҙә уның иғтибарынан ситтә ҡалмай, һәм уларҙың барыһы ла далада үҫкән һәр бәләкәй сәскәнең ихтыяжына ярашлы тигеҙләнгән. Әммә ни өсөн ул был хаҡта иғтибар йүнәлтә һәм уны ошо урында һөйләшеүенә индерә? — Фәнни фактты раҫлау өсөн түгел; ә бөтә кешеләрҙе ҡотҡарыу фәненә иғтибар йүнәлтеү өсөн. Ул был хаҡта нимә әйтә? Беҙ быларҙың барыһын да иҫәпкә алырға һәм быларҙың барыһын да кем эшләгәнен уйларға тейешбеҙ? Һәм мин артабан уҡыйым: «Ни өсөн һин, Яҡуп, әйтәһең, һәм һин, Израил, әйтәһең: “Юлым Хоҙайҙан йәшерелгән, һәм хөкөмөм Аллаһымдан ситкә үткән?”» (Ишая 40:27).

TAM1897 D 60.7Аллаһы аяҡ аҫтында үҫкән сәскәгә шундай ҙур иғтибар күрһәткәндә, ул йәшерен дә, онотолған да түгел; шулай итеп, һин нисек әйтә алаһың, үҙең Раббынан йәшеренгәнһең, хөкөмөң Аллаһыңдан ситкә сығарылған, һәм ул һине хәҙер бөтөнләй иҫәпкә алмай, тип? Шулай итеп, һәр осраҡта фәнни хаҡлыҡ беҙгә ҡотҡарыу фәнен аңлатыу өсөн тулыһынса индерелә.

TAM1897 D 61.1Тағы бер фекер: был авторҙар уны аңлағанда, был асыҡланыу (иләһи асыҡланыу) аша булды. Әлбиттә, улар был мәғлүмәтте донъяла булған фәнни тикшеренеүҙәрҙән алмаған. Хоҙай үҙенең төп фәне — ҡотҡарыу фәнен асып күрһәтте; һәм уны аңлатыу өсөн башҡа фәндәрҙе файҙаланды. Фәндәрҙең ҡайһыһы Хоҙай өсөн иң мөһим? — Әлбиттә, ҡотҡарыу фәне. Хоҙай башҡа фәндәрҙе тик уны аңлатыу өсөн генә ҡулланғанда, асыҡ күренеп тора: ул был фәнде башҡаларҙан мөһимерәк тип иҫәпләй.

TAM1897 D 61.2Әммә был барыһы ла түгел. Библияла телгә алынған бер кеше бөтә донъя фәндәре — был донъяның бөтә тәбиғи фәндәре — буйынса тулыһынса белемле булған. Мин һеҙгә хәҙер донъяла ҙур әһәмиәткә эйә тип һаналған фәндәрҙе тулыһынса үҙләштергән бер кешенең булғанлығын күрһәтергә теләйем. Һәм мин һеҙгә был барыһына ҡарап уның нимә әйткәнен күрһәтергә теләйем. Менә ул изге яҙма:—

TAM1897 D 61.3Һәм Хоҙай Соломонға бик ҙур хикмәт һәм аңлау, йөрәгенең киңлеге диңгеҙ ярындағы ҡом кеүек, бирҙе. Соломондың хикмәте көнсығыш илендәге бөтә кешеләрҙең, шулай уҡ Мысырҙың бөтә хикмәтенең дә өҫтөн булды. Сөнки ул бөтә кешеләрҙән дә — Эзрахит Этандан, Һемандан, Ҡалхолдан һәм Дарданан, Махолдың улдарынан да — зирәк булды; һәм уның дан-даңҡы тирә-яҡтағы бөтә халыҡтарға таралды. Ул өс мең мәҡәл сығарҙы; йырҙары — мең биш. Ул Ливанҙағы кедр ағасынан стена араһынан сығып үҫкән иссопҡа тиклем ағастар тураһында һөйләне; шулай уҡ хайуандар, ҡоштар, ерҙә шыуышып йөрөгән йән эйәләре һәм балыҡтар тураһында ла һөйләне. 1 Патшалар 4:29-33.

TAM1897 D 61.4Ул Ливандың кедр ағасынан стенанан сығып үҫкән иссопҡа тиклемге ағастар тураһында һөйләне. Фәндә был нимә тип атала? — Ботаника. Ул ботаниканы донъялағы бер кемдән дә яҡшыраҡ аңлаған.

TAM1897 D 61.5Ул шулай уҡ хайуандар тураһында ла һөйләне. Әгәр бөгөн уны шунда индерһәләр, фәнни термин ниндәй булыр ине? — Зоология. Соломон зоологияны бөгөн донъяла йәшәгән бер кемдән дә яҡшыраҡ аңлаған. Ул уны өйрәткән; сөнки унда «ул был бөтә нәмәләр тураһында һөйләне» тип әйтелә. Ул был фәндәрҙе өйрәткән.

TAM1897 D 61.6«Һәм ҡоштар тураһында». Был фән ниндәй? — Орнитология. Шулай итеп, Соломон ботаника, зоология һәм орнитология фәндәрен уҡытҡан.

TAM1897 D 61.7Шунан һуң нимә? — «Һәм шыуышып йөрөүсе хайуандар тураһында». Был ниндәй фән? — Энтомология.

TAM1897 D 61.8«Һәм балыҡтар тураһында». Был ниндәй фән? — Ихтиология.

TAM1897 D 61.9Изге Яҙмаларҙан был өлөштө уҡыған кешеләр ғәҙәттә Соломонды универсаль ғалим тип ҡабул итмәй. Әммә әгәр Соломондың ботаника, зоология, орнитология, энтомология һәм ихтиология тураһында һөйләгәнен әйтһәләр, улар: «Соломон ниндәй ғәжәп кеше булған!» — тип әйтергә әҙер булыр ине. Әммә ул ваҡытта ул хәҙерге хәленән бер ҙә артыҡ ғәжәп булмаҫ ине; сөнки ул бөтәһен дә әйтә.

TAM1897 D 61.10Мин был юлдарҙы уҡып, һеҙгә күрһәтмәксемен: Соломон фәнде генә түгел, ә был фәндәрҙең һәр береһен башҡа бер кемдән дә артыҡ белгән.

TAM1897 D 61.11Шулай ҙа ул был фәндәрҙең барыһын да шундай тәрән аңлаған һәм уларҙың барыһын да өйрәткән булһа ла, ул былай ти: «Бөтөн эштең йомғағын ишетегеҙ;» әйтелгән бөтә нәмәнең йомғағы — «Аллаһтан ҡурҡығыҙ һәм уның бойороҡтарын һаҡлағыҙ, сөнки был — кешенең бөтә бурысы: сөнки Аллаһ һәр эште, хатта йәшерен эштәрҙе лә, яҡшыһын да, яманын да хөкөм итер».

TAM1897 D 61.12Уның фекеренсә, бөтә башҡа фәндәрҙе бергә ҡушҡанда нимә өҫтөнөрәк булды? — Хоҙайҙың ҡотҡарыуы.

TAM1897 D 61.13Фәрештәләр бөтә фәндәрҙе белә, әммә улар ҡотҡарыуҙы бөтә башҡа фәндәрҙе бергә ҡушҡанда ла өйрәнеүгә күпкә лайыҡлыраҡ тип һанай. Пәйғәмбәрҙәр ҙә уны өҫтөнөрәк тип иҫәпләгән; башҡа фәндәрҙе ҡотҡарыуҙы яҡшыраҡ аңлау өсөн бер ысул итеп ҡулланған. Ә бына был кеше — ул башҡа фәндәрҙе лә белә — әйтә: ҡотҡарыу фәне бөтәһенән дә өҫтөн. Хәҙер мин һеҙгә күрһәтергә теләйем: Аллаһы Тәғәлә үҙе, бөтә быларҙан айырылып, уны шулай уҡ өҫтөн тип һанай.

TAM1897 D 61.14Бына ҡарағыҙ: беҙ әле генә уҡып сыҡтыҡ, Соломон был фәндәрҙең барыһын да өйрәткән. Ә шул уҡытыуҙарҙың нисәһен беҙ үҙебеҙҙең өйрәнеү өсөн яҙып алдыҡ? — Берәйе лә юҡ. Аллаһ беҙгә Соломондың ботаника фәне буйынса бер ниндәй ҙә яҙма йәки хисап килтермәне. Ул беҙгә Соломондың зоология йәки был фәндәрҙең башҡа берәүендә лә бер дәрес тә килтермәне, теркәмәне. Әммә ул Соломондан да, башҡа бөтәһенән дә ҡотҡарыу фәне буйынса дәрестәрҙе ҡабат-ҡабат килтерҙе. Шунан фәрештәләрҙе фәрештә фекерен генә еткергән тип, пәйғәмбәрҙәрҙе пәйғәмбәр фекерен генә еткергән тип, ә Соломонды универсаль ғалим фекерен генә еткергән тип иҫәпләһәк, Алланың фекере нимәлә? — Уның фекере шунда: ҡотҡарыу һиңә лә, миңә лә был башҡа бөтә фәндәрҙән дә ҡиммәтерәк һәм уны өйрәнеүгә лайыҡлыраҡ, ә был фәндәрҙең белемен ул үҙе биргән.

TAM1897 D 61.15Соломон аңлаған һәм өйрәткән был фән Хаксли, Дарвин һәм был дәүерҙең башҡа ғалимдары фәне кеүек түгел ине. Тәбиғи аң ярҙамында кеше тәбиғи фәндәргә үтеп инә, күп асыштар яһай ала. Улар һәр ваҡыт дөрөҫ булмаһа ла, ҡайһы бер дөрөҫ нөктәләрҙе асыҡлай ала. Әммә Соломондың юлы шундай түгел ине. Хоҙай Сүлөмонға хикмәт бирҙе, шуның менән ул барыһын да Хоҙай яҡтылығында күрҙе. Ул быларҙың барыһы тураһында ла Хоҙай хикмәте менән һөйләне. Шулай итеп, Сүлөмон өйрәткән фән — Хоҙай фәне ине. Уның өйрәткән ботаникаһы — ысын, иләһи ботаника; зоологияһы — иләһи зоология. Был бөтә нәмәләрҙә лә Хоҙайҙың ҡараштары, Хоҙайҙың хаҡлыҡтары, Хоҙай фәне ине. Ул ялған фән түгел ине.

TAM1897 D 62.1Ярай, был — Алланың фәне, ул үҙе үк изге, ни өсөн Хоҙай уны бөтәһен дә беҙгә бирмәне? Ни өсөн ул донъяға Соломондың ботаника буйынса трактатын һәм башҡа бөтә темалар буйынса хеҙмәттәрен бирмәне? — Уның сәбәбе бар; сөнки донъяға иң тәү сиратта был кәрәкмәй.

TAM1897 D 62.2Кеше был бөтәһенә эйә булыуы, бөтәһен дә Соломон кеүек аңлауы мөмкин. Әммә әгәр ул иң тәүҙә ҡотҡарыу фәнен белмәһә, был уға ниндәй файҙа килтерер ине? Соломонда был бөтәһе лә бар ине; әммә ул йөрәген Хоҙайҙан, ҡотҡарыу фәненән һәм уны бөтөн йөрәге менән өйрәнеүҙән бороп ҡуйғас, башҡа фәндәр буйынса белеме уға ниндәй файҙа килтерҙе? Ул уны гонаһтан ни тиклем кире тотҡан? Уның эсендәге тәбиғи булмышынан, шайтанлыҡтан һәм боҙолоуҙан уны һаҡларға ниндәй көс бар ине?

TAM1897 D 62.3Һеҙ беләһегеҙ, ул Хоҙай фәненән, ҡотҡарыу фәненән йөрәген бороп ҡуйғас, башҡа бөтә фәндәргә эйә булыуына ҡарамаҫтан, ул бөтөнләй насар, бөтөнләй яуыз булып, идолдарға табыныуға һәм һәр хурлыҡлы эштәргә шул тиклем батты, хатта бер нәмәнең дә А-һын да, Б-һын да белмәгән кеүек булды.

TAM1897 D 62.4Шулай итеп, ни өсөн Хоҙай кешегә бөтә фәнде лә һаҡлап ҡалмағанын күрәбеҙ. Әйҙәгеҙ, Соломон кеүек уларҙа бөтә фән булһа һәм улар уны Соломон кеүек уҡытһа, нимәгә килтерә ине? Йөрәге Хоҙайға тапшырылмаған, рухы ҡотҡарылмаған кешегә фән ни файҙа килтерә? Ул кеше йөрәгендәге төрлө яманлыҡтан һәм боҙолоуҙан уларҙы тыя алмай ине.

TAM1897 D 62.5Бөгөн донъяға иң тәү сиратта был фәндәр кәрәкмәй. Йөрәк таҙартыуға, рух ҡотҡарыуға, холҡо тулыһынса яңынан төҙөүгә, аңды Хоҙайҙың үҙ образына һәм даңғына әйләндереүгә мохтаж, шунан тормош уның ғәҙеллеген сағылдырһын, бөтә донъяға тик Хоҙайҙың ғына белемен асыҡ күрһәтһен. Бөтә фәндәрҙең бирә алған бөтәһенә эйә булһаҡ та, ҡотҡарыу булмаһа, был бер ни файҙа бирмәй; сөнки тиҙҙән уларҙың береһе лә ҡалмаясаҡ. Бөгөн бөтә өйрәнеүҙәребеҙҙә, уҡыуҙарыбыҙҙа һәм эҙләнеүҙәребеҙҙә был хаҡта үҙебеҙ уйланырға кәрәк.

TAM1897 D 62.6Тағы ла бер нәмә бар: Аллаһы Тәғәлә һине лә, мине лә, бөтә кешеләрҙе лә уның менән бәйле һәр тема буйынса дөрөҫ фекер йөрөтөргә теләй. Бөгөн был фәнни темаларҙың барыһы буйынса ла уйлаған кешеләр бар, әммә улар дөрөҫ фекер йөрөтмәй. Улар шул тиклем алға китәләр, хатта Аллаһы Тәғәләгә урын бөтөнләй ҡалмай. Һәм Хоҙайһыҙ кеше, Хоҙайҙың фекеренән, аҡылынан юл күрмәгән кеше, был башҡа темалар буйынса дөрөҫ уйлай алмай. Әммә аҡыл уны барлыҡҡа килтергән Хоҙай образында яңыртылмайынса дөрөҫ булмай. Аҡыл үҙгәртелергә, яңыртылырға тейеш. Беҙ бөтөнләй икенсе аҡылға эйә булырға тейешбеҙ. Һәр фекер Мәсихкә буйһонорға, уның ҡарамағына бирелергә тейеш.

TAM1897 D 62.7Был — ҡотҡарыу эше. Ул — рухта Хоҙай образын тергеҙеү; аңды тере Хоҙайҙың ғәҙеллегенең һәм фекеренең сағылышына әйләндереү. Был эш башҡарылып, Хоҙай эше был донъяла бөтә кешеләргә Хоҙайҙы танытыу менән тамамланғас, Хоҙай беҙгә галәмде һәм мәңгелекте асасаҡ. Шунан һуң был башҡа бөтә өлкәләр ҙә беҙҙең өйрәнеү өсөн асыҡ буласаҡ, һәм Хоҙай беҙгә әйтә аласаҡ: «Ҡайҙа теләһәгеҙ, шунда барығыҙ, мин һеҙгә ышанам». Киң галәм һеҙҙең өсөн асыҡ. Һеҙҙән бер нәмә лә йәшерелмәй. Барыһы ла һеҙҙеке. Ул һеҙгә ҡарай. Ҡайҙа теләһәгеҙ, шунда барығыҙ, ҡайҙа теләһәгеҙ, шунда тороғоҙ, нимә теләһәгеҙ, шуны эшләгеҙ; мин һеҙгә ышанам. Ҡайһы темаға теләһәгеҙ, шуны уйлағыҙ, уны теләгәнсә тәрән өйрәнегеҙ, һеҙ уны дөрөҫ эшләрһегеҙ.

TAM1897 D 62.8Ә хәҙер мин кешеләргә башҡа бөтә фәндәрҙе икенсе донъяға тиклем бөтөнләй иғтибарға алмай ҡалырға кәрәк, тип әйтмәйем. Мин бары тик ҡотҡарыу фәненең уларҙың барыһын да өйрәнеүҙә алда торорға тейешлеген генә әйтәм. Хоҙай беҙгә был әйберҙәргә ниндәй иғтибар бирергә һәм уларҙы нисек файҙаланырға кәрәклеген үрнәк итеп күрһәтмәнеме? Был башҡа дәреслектәрҙе уҡыу һәм өйрәнеүҙең маҡсаты нимәлә? — Был белем беҙгә ҡотҡарыу фәне мәсьәләләрен яҡшыраҡ аңларға һәм өйрәтергә ярҙам итһен, әгәр был белем булмаһа, был тиклем яҡшы аңлай һәм өйрәтә алмаҫ инек. Библияла уларҙы шундай маҡсат менән файҙаланалар. Ул беҙҙе был башҡа фәндәрҙең дә ҡатнашҡан Инжилде уағыҙларға ебәрә, һәм үҙ миҫалы менән уны нисек ҡулланырға икәнен күрһәтте. Был аша Хоҙай беҙгә ҡотҡарыу фәненең бөтә галәмдә билдәле башҡа фәндәрҙән алда торорға тейешлеген күрһәтә.

TAM1897 D 62.9Ул был донъяла бөтә башҡа фәндәрҙән алда торорға тейеш, һәм икенсе донъяға күскәс тә алда буласаҡ. Мәңгелек алда асыҡ булып, теләгән ергә барып, теләгән теманы уйлай алған саҡта, ҡотҡарыуҙан йөҙ бороп: «Мин уны инде үтеп бөттөм», — тип әйтербеҙме? — Юҡ. Беҙ беләбеҙ, яҙылған: «Мәсихтең хаҡы — мәңгелектең туҡтауһыҙ быуаттары буйы ҡотҡарылғандар өсөн фән дә, йыр ҙа буласаҡ». Шунан, бында үҙебеҙҙең уҡыу курсын тамамлағас, диплом алғас, ҙур тамамлау тантанаһы ваҡыты еткәс һәм мәңгелек уҡыуға ингәс, был бөтә фәндәрҙең иң бөйөгөн был донъяла булғандан да яҡшыраҡ аңлай аласаҡбыҙ.

TAM1897 D 63.1Беҙ алдағы дәрестә «ғилм» һәм «ғилми» тигән һүҙҙәрҙе ҡотҡарыуға ҡулланыу — һүҙҙәрҙе боҙоу түгел, тип әйттек. Ҡотҡарыу — ғилм, ул ғилми. Алланың Рухының аңға эш итеүе, аңды һәм бөтөн тормошто гонаһтан ғәҙеллеккә, Иса Мәсих образына әйләндереү — был ғилми эше. Шуға күрә уны өйрәнгәндә иҫегеҙҙә тотоғоҙ: беҙ һәр ваҡыт һәм һәр тема буйынса уны төп һәм бөтәһендә лә иң мөһиме итеп алғанда бер ҙә фәнһеҙ түгелбеҙ. Был фән кешеһе булырға теләүселәр иһә бөтә фәндәрҙең иң төплөһөн иғтибарһыҙ ҡалдырып, фәнһеҙлек күрһәтә.

TAM1897 D 63.2Тағы ла бер нәмә раҫланды; һәм ул донъяла уҡыу өлгөһө булған өс милләттә лә раҫланды. Библиялағы халыҡтың, йәһүд халҡының, яғни Алланың Библиялағы халҡының яҙмалары, Аллаға хеҙмәт итергә теләгән һәр кем өсөн үрнәк һәм өйрәнеү сығанағы тип иҫәпләнә. Греция һәм Рим, үҙ фәлсәфәһе, әҙәбиәте һәм закондары менән, Библияны тоторға теләүселәрҙең күптәре һәм башҡа бөтә кешеләр өсөн дә үрнәк булып тора.

TAM1897 D 63.3Хәҙер беҙ күрҙек: Хоҙай халҡы араһында бөтә мәҡәл-әйтем оҫтаһы, бөтә шағир һәм бөтә ғалим булған бер кеше бар ине. Уның йырҙары мең биш, ә мәҡәл-әйтемдәре өс мең ине. Бында һеҙ бөйөк аҡыл эйәһен күрәһегеҙ; әммә шундай аңлау һәм хикмәткә эйә булған кеше ғүмерендә күрһәтте: ҡотҡарыу фәне булмаһа, бөтә был белемдәр кеше өсөн дә, кешегә лә бер ниндәй яҡшылыҡҡа ла һәләтһеҙ, сөнки уларҙы дөрөҫлөктә тотоп, контрольдә тота торған көс юҡ.

TAM1897 D 63.4Мин бер аҙ элек иғтибарығыҙҙы Хоҙайҙың беҙгә бер ниндәй ҙә фәнни уҡытыу килтермәүенә йүнәлттем. Ә хәҙер иғтибарығыҙҙы уның Хоҙайҙан йыраҡлашҡан кешенең тормошо хаҡындағы яҙманы килтергәненә йүнәлтәм. Ул беҙгә был бөтә белемгә ҡарамаҫтан, ҡотҡарыу фәнен онотҡанда кешенең кисергән ҙур еңелеүе хаҡындағы яҙманы килтерҙе. Ни өсөн Хоҙай, кешенең Аллаға ҡаршы боролоп бөткәндән һуңғы тормошон яҙып ҡалдырыуҙы, уның бөтә фәнни тәғлимәттәрен яҙып килтереүҙән дә мөһимерәк тип һананы? Кешеләрҙең фекеренсә, нимәһе кешелек өсөн ҡиммәтерәк? Соломондың яһаған ҙур хатаһы тураһында яҙма кешелек өсөн Соломондың бөтә фәнни тәғлимәттәрен бөгөн кешелек өсөн китапҡа туплаған осраҡта уларҙың ҡиммәтенән дә ҡиммәтлерәк, сөнки шул хатала бөтә донъяға Алланың ҡотҡарыуын белмәгән бөтә белемдәрҙең бөтөнләй мәғәнәһеҙ һәм бер ни лә түгел икәнлеге асыҡланды.

TAM1897 D 63.5Гректарҙа тағы бер ҙур мисал күренә. Тәбиғи аң бер ваҡытта ла грек аңына ҡарағанда юғарыраҡ, ентеклерәк һәм камилыраҡ фекерләүгә ирешә алмай. Был мисалда Хоҙайһыҙ кешелек фекерләүенең камиллығы сағылдырылған.

TAM1897 D 63.6Әммә был уларға нимә килтерҙе? Шул һорау. Уларҙың әҙәбиәте уларға нимә килтерҙе? Уларҙың фәлсәфәһе уларға нимә килтерҙе? Уларҙың сәнғәте уларға нимә килтерҙе? Уларҙың дине уларға нимә килтерҙе? Фәлсәфә, философия — хикмәткә һөйөү. Ул хикмәт нимә ине? — Ул тулыһынса аҡылһыҙлыҡ ине. Хоҙай шулай ти. Уларҙың дине нимә ине? — Ул бары тик мифология ғына ине. Уларҙың сәнғәте нимә ине? — Хоҙай әйтә: ул идолдарға табыныу ине. Һеҙ яҙманы хәтерләйһегеҙме?

TAM1897 D 63.7Алланың Сүҙе Павел шул һындар араһында йөрөп, уларҙың сәнғәтен күргәс, уға һоҡланған, тип әйтмәй. Юҡ, ул былай ти: «Ул ҡаланың бөтөнләй идолға табыныуға бирелгәнен күргәс, уның рухы тетрәнде». Ә ул нимә ине? — Идолға табыныу.

TAM1897 D 63.8Әммә бөгөн дә ир-егеттәр, ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар шул идолға табыныу ҡалдыҡтарын ғына алып, уны ғибәҙәт итеп, сәнғәт тип атайҙар һәм күсерәләр. Уларҙың аҡылдары шуға йүнәлтелгән, китаптар әҙерләйҙәр, илдең мәктәптәрендә уны уҡыталар һәм өйрәнәләр. Әммә был барыһынан нимә килеп сыға? Гректарҙа үҙҙәрендә был нимәгә килтерҙе? Һеҙ беләһегеҙ, был улар өсөн нимә эшләне. Ҡайталап әйтергә кәрәкмәй — әҙәбиәт, сәнғәт, хоҡуҡ, фәлсәфә, бөтәһе лә. Рим фәлсәфәһен үҙенән сығарғандан бигерәк Грециянан күсерҙе, әммә әҙәбиәт бар. Ә был Римлыларға нимә килтерҙе? — Ул башҡалар өсөн эшләгән ҡайһы бер әйберҙәрҙе генә ҡабатланы, тик мөмкин булһа уларҙы башҡаларҙан да насараҡ итте. Минең күҙәтеүемсә, бөтөн Грецияла гректар ҡатын-ҡыҙға хөрмәт итеп, ҡатын-ҡыҙ һындарын һәр саҡ тулыһынса ябыҡ итеп эшләгән. Ир-ат, әлбиттә, һәр ваҡыт яланғас; әммә Италияға килгәс, был хөрмәт бөтөнләй юҡҡа сыға, һәм бөтә һындар ҙа бер ниндәй ҙә ябынсыҡһыҙ. Күп осраҡта кейем бөтөнләй юҡ; әйткәндәй, бөгөн Римға барып, унда сәнғәт өйрәнгән кешеләр табына торған сәнғәт камиллығы — ул тик кейемһеҙ ҡатын-ҡыҙ фигуралары ғына, һәм ул эшләнгәндә сәнғәт тә түгел; әммә уны сәнғәт камиллығы тип ҡабул итәләр, уны бөтә ерҙә лә күсерәләр, һәм уның бөтә камилһыҙлыҡтарын да һәр тапҡыр күсерәләр.

TAM1897 D 64.1Мин бер һорау бирергә теләйем. Һеҙҙең берегеҙ ҙә кешенең тубыҡтан аҫҡа аяҡтарын күргәнегеҙ бармы? Мин бында баҫҡанда тән ауырлығы минең һул аяғымда тора. Ул тән ауырлығын тулыһынса тигеҙләй. Уң аяғымдың бармаҡтары ғына ерҙә тора. Уң аяғымдың мускулдары һул аяғымдыҡына төгәл тап килерме? — Юҡ. Әммә был — ғәжәп сәнғәт өлгөһө. Төгәл шул айырма бар. Ике аяҡ та бер-береһенә тап килә, һәм беҙ уларҙа бер сәс бөртөгө хәтле лә айырма таба алмайбыҙ. Шулай итеп, был һәр хәлдә сәнғәт түгел. Был хаҡта күп нәмә әйтергә мөмкин, әммә мин бөгөн кис сәнғәт тураһында лекция уҡымайым. Мин ҡотҡарыуҙың ҡиммәте нимәлә, һәм унан башҡа бөтә нәмәләрҙең файҙаһы нимәлә икәнлеге тураһында һөйләйем. Унан башҡа Римдың ни файҙаһы булды? — Уның ғәйептәре уны баттырҙы. Унан башҡа Грецияның ни файҙаһы булды? — Уның ғәйептәре уны баттырҙы.

TAM1897 D 65.1Шулай итеп, кеше йөрәге Хоҙайҙан йыраҡ торғанда, кеше аҡылының камиллығындағы бөтә тырышлыҡтары ла ниндәйҙер яҡшылыҡҡа ирешеүҙә тулыһынса көсһөҙ икәнлеге донъя алдында өс тапҡыр иҫбатланғандан һуң, әгәр был өс донъя дәресе кешеләрҙе өйрәтмәһә, Хоҙай донъя өсөн нимә эшләй ала? Был өс киҫәтеүсе мисалға ҡарамаҫтан, кешеләр шул юлдан барһа, ул улар өсөн нимә эшләй ала? Хоҙай был өс осраҡты теркәне, беҙгә фән, сәнғәт һәм әҙәбиәт тармаҡтарындағы иң юғары зиһен тырышлығының кешеләргә бер ниндәй ҙә яҡшылыҡ килтерә алмауын, уларҙы гонаһтан һаҡлай алмауын һәм ниндәй ҙә булһа яҡшылыҡҡа йүнәлтә алмауын өйрәтеү өсөн, кешеләр Хоҙайҙың ҡотҡарыуын һәм ул кешеләр йөрәгенә биргән ҡотҡарыу фәнен онотҡанда.

TAM1897 D 65.2Шуға күрә мин һорайым: беҙ грек һәм римлыларҙың аҡылһыҙлығын ҡабатларға тейешме? Беҙ уларҙың идолдарға табыныуына һоҡланып, уны сәнғәт тип һанарға тейешме? Беҙ уларҙың диненә ҡыҙыҡһынырға тейешме, ул бөтөнләй ҙур боҙоҡлоҡ булғанда? Уны мифология тип кенә атарға етмәй; ул ҙур боҙоҡлоҡ.

TAM1897 D 65.3Әммә кемдер әйтер: «Уларҙың әҙәбиәте баһалап бөткөһөҙ түгелме?» Әйҙәгеҙ, Алла уны нисек баһалағанын ҡарайыҡ. Грек телендә ул бөтөн донъяға ҡотҡарыу фәнен индергән ваҡытта, Хоҙай алдында бөтөн грек әҙәбиәте һәм шулай уҡ рим әҙәбиәте лә торғайны. Әммә ул бөтөн был донъялағы әҙәбиәт араһынан ҡотҡарыу фәне тураһында был трактатҡа индерерлек бары тик өс кенә ҡыҫҡа фразаны тапты. Мин уларҙы һеҙгә килтереп бирәм. Уларҙың береһе «Апостолдар эштәре» китабының ун етенсе бүлегендә. Ул Аратус исемле грек яҙыусыһынан цитаталанған, һәм ул түбәндәгесә: мин уны 28-се аяттан уҡыйым. Павел һөйләй һәм әйтә:—

TAM1897 D 65.4«Һеҙҙең үҙегеҙҙең шағирҙарығыҙҙың ҡайһы берҙәре лә: “Сөнки беҙ ҙә уның нәҫеленән” — тип әйткән». Бер грек яҙыусыһы кешене Хоҙайҙың нәҫеле тип атаған. Хоҙай был һүҙҙе ҡабатлап: «Дөрөҫ әйткән», — тигән.

TAM1897 D 65.5Тағы береһе — Беренсе Коринфяндарға яҙған хаттың ун бишенсе бүлеге, утыҙ өсөнсө аяты. Аятының тәүге өлөшө: «Алданмағыҙ». Был — Хоҙайҙың һүҙҙәре. Аятының ҡалған өлөшө грек яҙыусыһы Менандрҙан алынған: «Яман аралашыуҙар яҡшы ғәҙәттәрҙе боҙа».

TAM1897 D 65.6Өсөнсөһө — Титҡа яҙылған хаттың беренсе бүлеге, ун икенсе аятында, Эпименидтан түбәндәгесә: «Крит кешеләре һәр ваҡыт ялғансы, яман хайуандар, ялҡау ҡарынлы».

TAM1897 D 65.7Был өс өлөш — грек әҙәбиәтенең бөтөн донъяһында Хоҙай табып, үҙ хуплауын белдергән бөтә өлөштәр.

TAM1897 D 65.8Әммә был, әлбиттә, берәүҙең файҙаһына ғына ҡуллана ала торған бөтә нәмә түгел. Грек телендә әһәмиәтле тарихи факттар ҙа бар. Әммә Хоҙай бөтә кешелек өсөн иң ҡиммәтле булғанды өйрәтә: ул дөрөҫлөк һәм хаҡлыҡ принциптарын өйрәтә, донъяға факттар йыйынтығын ғына килтермәй. Грек әҙәбиәтенең бөтөн өлкәһенән кешене дөрөҫлөккә һәм ғәҙеллеккә йүнәлтеүсе принциптар итеп файҙаланырлыҡ табылған берҙән-бер әйбер — ошо өс фраза: «Беҙ ҙә — уның балалары;» «Яман аралашыуҙар яҡшы ғәҙәттәрҙе боҙа;» һәм «Крит кешеләре һәр ваҡыт ялғансылар.» Ғәҙеллеккә, дөрөҫлөккә, сафлыҡҡа һәм тоғролоҡҡа юл күрһәтерлек, унан да артыҡ нимә табырға мөмкин?

TAM1897 D 66.1Онотмағыҙ: гректар ҙа, римлеләр ҙә түбән, насар кейенгән, надан мәжүсиҙәр түгел ине; улар аристократик, мәҙәни һәм юғары белемле булған. Улар белгән һәм өйрәткән нәмәләр бөгөнгө уҡытыусыларҙың иң юғары маҡсаты булғанда, был нисек киреһенсә була ала? Юлий Цезарь — мәртәбәлелек, этикет, эстетика һәм ғөмүмән әхлаҡ ҡағиҙәләре буйынса йәшәгән иң оҫта шәхестәрҙең береһе булған. Әммә уның холҡо ниндәй ине? Уны иң һаҡ ҡына тасуирлаһаң да, тулы йәки ғәҙел итеп еткерерлек һүҙҙәр баҫтырыуға яраҡһыҙ булыр ине.

TAM1897 D 66.2Раббыбыҙ бөтә фәндәрҙең, бөтә белемдең уның ҡотҡарыуынан башҡа нисек бөтөнләй мәғәнәһеҙ икәнен күрһәткәс, мин тағы ла әйтәм: ул кешеләр өсөн нимә эшләй ала, әгәр ул донъяға күрһәткән был әйберҙәр кешеләрҙе был юлдың дөрөҫ түгеллегенә өйрәтмәһә? Әгәр кешеләр был әйберҙәрҙән дөрөҫ юлды һайларға, Алланың фәнен төп тип танырға һәм уның белгәндәре иң яҡшы тип ҡабул итмәһә, алда барған бөтә кешеләрҙе баҫып алған яуызлыҡтан ҡасып ҡотолоуға нисек өмөт итә ала?

TAM1897 D 66.3Алланың ҡотҡарыу фәне — кешеләр өсөн иң тәүҙә белергә тейешле берҙән-бер нәмә; ул беҙҙе етәкләһен, юл күрһәтһен, тигеҙ тотһон, бөтә эштәрҙә лә һәм бөтә яманлыҡтарға ҡаршы тороуҙа ла беҙҙе һаҡлаһын. Ул быларҙың барыһын да эшләйәсәк. Был — бәрәкәтле хаҡлыҡ. Мин кисә кис уҡыным һәм тағы бер ҡат уҡыйым:—

TAM1897 D 66.4Бөтә изгеләр араһында иң бәләкәйҙән дә бәләкәйерәк булған миңә был рәхмәт бирелде: халыҡтар араһында Христостың аңлатылмаҫлыҡ байлығын уағыҙларға һәм бөтә кешеләргә Иисус Христос аша бөтә нәмәләрҙе барлыҡҡа килтергән Аллала донъя башынан бирле йәшерелгән серҙең уртаҡлығы нимәлә икәнен күрһәтергә. Ефесялеләргә 3:8, 9.

TAM1897 D 66.5Алланың был сере нимәлә? — «Мәсих һеҙҙә — дан өмөтө». Мәсих — Алланың көсө һәм Алланың хикмәте, Инжил, ҡотҡарыуға Алланың көсө — шул Алланың сере; шул — ҡотҡарыу фәне. Был — фәнни хаклыҡ, уның тирәләй башҡа бөтә фәндәр туплана. Ҡотҡарыуға Алланың был көсө һәр кешегә үҙендәге яманлыҡтан һаҡланыр өсөн кәрәк. Һәр кешелә тыуған яманлыҡ уны юҡҡа сығарыуға алып барасаҡ, бөтә фәндән, әҙәбиәттән, сәнғәттән, диндән һәм донъяның бирергә мөмкин булған бөтә нәмәһенән ҡарамаҫтан, әгәр ул Иисус Христосҡа ышаныу аша килгән ҡотҡарыуға Алланың көсөнә тотонолмаһа.

TAM1897 D 66.6Йөрәктә был көс булмаһа, хатта Аллаһының өйрәткән фәне — әҙәбиәтте, сәнғәтте, динде һәм мәжүсиҙәр өйрәткән бөтә нәмәне әйтеп тә тормай — кешене гонаһ ҡылыуҙан тотоп торорлоҡ көскә эйә түгел. Ул булмаһа, кеше эсендәге бөтә яманлыҡ эҙҙәре, башҡа бөтә нәмәләргә ҡарамаҫтан, үҙен күрһәтәсәк. Шуға күрә ул — ҡотҡарыуға йүнәлтелгән Алланың көсө: ул кешене һәр яманлыҡтан ҡотҡара.

TAM1897 D 66.7Алланың сере — ул һеҙҙәге Мәсих, дан өмөтө; Мәсих — Алланың көсө һәм Алланың хикмәте; Мәсих һәм уның тәрегә ҡаҙаҡланғаны; тик шул ғына, бөтәһендә лә, бөтәһенән өҫтөндә, бөтәһендә, бөтәһен аша, хәҙер һәм мәңгелек буйы — ул ҡотҡарыу фәне, бөтә фәндәрҙең башлығы; ул бөтә фәндәрҙе етәкләй, бөтәһенән алда тора һәм бөтәһен өйрәнеүҙә юл күрһәтә. Был бөтәһе өсөн дә мәңге шулай булһын.

TAM1897 D 66.8Шунан һуң Хоҙай рухы аша беҙҙе үҙенә шундай итеп йәлеп итһен; йөрәк шул көскә, шул серҙең уртаҡлығына, Хоҙай Рухына шундай итеп асылһын, ул унда Иисус Христты, уның рәхмәтен һәм изгелеген ултыртып ҡуйһын. Һәм беҙ йөрәгебеҙҙе һәр ваҡыт уға ғына, башҡа бер кемгә лә түгел, сәскә кеүек ҡояшҡа йүнәлткән саҡта, беҙ уның бөтә тулылығын — уның ғәҙеллеген, көсөн, ҡотҡарыуын, рәхмәтен, хакыйҡәтлеген, шатлығын, ҡыуанысын, тыныслығын — о, һәм уның мәңгелек ғүмерен! — алабыҙ.

Note

Back