Kareta wota'sakary 2 — Uta'no wyino atuneno poko Tamusi wonumenga'po enepory
GSAM 38.1“Moro tynimomokyry wo'kapy'pa aino 'wa kari'na turu'po aikota'mary kynaitan; moro tynisanory wopyry jako te, amano ynamon wewe wara man.”1 “Pa'poro warinu jopotory Jopoto ero wara kynganon irombo: O'win rapa, a'si'ko ro terapa, morokon kapukon sitytykatake, moro nono enapa, moro paru enapa, moro aru nono enapa; pa'poro nonokon sitytykata'ton, pa'poro nonokon nisanory Mo'ko kyno'tan; ero auto sa'no'katake kurano ke, pa'poro warinu jopotory Jopoto kynganon.”2
GSAM 38.2Mo'ko Adam moro Eden mainary wyino, moro amano ynamon wewe wyino enapa emoky'po wyino, moro woryi parymbo poko mo'ko Satan 'wa tyka'san aurangon — “Mo'ko ajupuru ankororokatan” — moro ewa'rumy tamuru ko'wu anepory man poko kari'na pori'toma'san. Morokon i'wa kari'na emu'mato'kon wotaka'po'san otykon aijomary man poko, moro amano ynamon wewe 'wa eramano poko enapa kari'na 'wa momo'nory tyje man. Iwara ro mo'ko tynimomokyry, mo'ko tywo'tan me ekarity'po Parymbo, “Pa'poro nonokon nisanory Mo'ko” me ena'po.
GSAM 38.3Moro uwapo Haggai wyino tyka'se man auranano ta, moro tynisanory Mo'ko wopyry, moro kapukon, nono enapa Jopoto 'wa tytykatopo jururu maro ipokono wairy wonepojan. Mo'ko Paulus 'wa mo'karon Simosu 'wa kareta merory jako, moro tytykano one'pa na'nen jururu tano me yry'po. Ika'po: “O'win rapa moro nono roten kapyn sitytykatake, moro kapu enapa te. Ero ‘O'win rapa’ tatynen auranano, morokon tytykatonon otykon amimary man ekari'nen man, morokon tyka'san otykon wara, morokon tytykary tu'pipyn otykon wainoto'me. Iro ke ro, moro amimary tu'pipyn undymano apyiry ke ky'waine, Tamusi turu'popory apo'ima'makon, moro 'wa ro Tamusi amaminano iru'pyn me ka'makon, tynendomy inendotonon me, tanarike enapa i'wa.”3 Moro one'pa na'nen o'win tytykano poko ero auranano, moro Kristus undyno Tamusi nundymary ko'wu epere'mary maro tyse waty iwairy enepo'nen wara man. Mo'ko Kristus ro mo'ko tywo'tan me ekarity'po Parymbo, “Pa'poro nonokon nisanory Mo'ko”.
GSAM 39.1Mo'ko Kristus 'wa iru'pa rapa yry man otykon, erokon irokonymbo ro kurita iru'pyn me enery taro man pa'poro mo'karon pa'poro Tamusi karetary tywendaka apo'inamon 'wa. Penaronokon 'wano moro wara kapyn tywaije man. Moro Jopoto auran wopy'po i'waine, “omenano mero'po tu'po omenano mero'po, omenano mero'po tu'po omenano mero'po; auranano tu'po auranano, auranano tu'po auranano; oro a'si'ko, moro a'si'ko.”4 Iwara moro uta'no wyino atuneno poko Tamusi wonumenga'po enepory i'waine, mo'ko tamamboren emary wara tywaije man, “moro ekari'nen aweino wara, jato 'ne ka'tu rapa aweipatoto, moro kurita iru'pyn me awei'tory 'wa ro.”5 Iro ke ro moro penaronokon typyitorykon 'wa morokon wonumenga'san ko'wa 'ne enepory poko a'si'ko erupano, ewa'po 'su oty me man.
GSAM 39Moro Romamyry Koromo Enepo'pa
GSAM 39.2Mo'ko Jopoto 'wa o'win wytory moro 100 siriko apyimykon a'poro moro tywo'tan me ekarity'po Parymbo poko inimomokyrykon wo'kapyry man ekarityry pyndo man. Moro wara turu'san aikota'mary i'wa pyndo man. Morokon imero'san otykon wyino ero uku'to'me man: mo'ko koromono me oma'nen pitani noro mo'ko Parymbo me iwairy wonumengary 'waine tysana man; a'si'ko jururu ra'na ro, one wara ro, moro Eden iru'pa rapa yry man, moro amano ynamon wewe 'wa ro rapa iwomyrikon man. Mo'ko Kain womary jako mo'ko Eva ko'ta'po: “Mo'ko Jopoto wyino amy wokyry sapyi.”6 Amokon Simosu auran uku'namon 'wa ero auranano, iporono me pa'poro taurotopo yry'po mero, ero wara wairy ekari'san: “Amy wokyry sapyi, mo'ko Jopoto.” Moro tauro'po man: Ero jopoto amaminano, mo'ko Satan anepory, ka'nen Parymbo mo'se man. Mo'ko Abel womary jako Eva 'wa moro wara auranano ka'po, imero'pa man. Mo'ko koromono me oma'nen ro moro tyka'se man oty wo'ka'ponen me iwairy wonumengary taro tywaije i'wa man, moro wara iwonumengary enapa kynakon. Mo'ko Kain emamyry wonepory jako, moro yja'wan oma ta iwytory, ko'wu mo'ko typiry wory 'wa ro iwytory enery jako, moro Eva nimomokyry tywo'ma, tyromby enapa man, ran! Mo'ko Abel wory uwaporo, moro i'mondo ty'wanokon me oty wory poko a'si'ko aweino, ukutynano enapa tapyi tywaije i'waine man. Mo'ko Abel irombo Tamusi nemepa'po wara ro amy kapara'membo aro'po, Tamusi 'wa iwory maro yto'me. Mo'ko Kain te, mo'ko typiry wara noro temepa rypo, moro nono epery wyino amy tynyry aro'po. Moro enapa tarekuru maro, amyne aino maro i'wa tyka'se man. Mo'ko Abel nyry moro Kain nyry ko'po iru'pa 'ne tywaije man, moro “amyikary ke” tyka'se ke. Moro poko Paulus kynganon: “Tyromby'po se'me, taurana noro man.”7
GSAM 40Mo'ko Set Ro Mo'ko Parymbo Nan?
GSAM 40.1Mo'ko Abel romby'po wyino mo'ko Set oma'po. Irombo rapa momo'nory enu'pa'po. “Tamusi irombo,” Eva ka'po, “amy terapa parymbo tyje y'wa man, mo'ko Kain no'po Abel y'petakan me.”8 Moro wyino mo'ko Set moro Adam parymbo etykon ra'na okupa'po. (Genesis 5:3 eneko.) Mo'ko Kain, mo'ko iporono koromono me oma'nen, moro tangonymbo etykon karetary ta okupa'pa man. Mo'ko Eva, mo'ko Set noro mo'ko tywo'tan me ekarity'po Parymbo me iwairy wonumengary kynakon, ran. Moro imero'po ta wonepojan moro Set womary wyino kari'na 'wa aseke tejatorykon Jopoto ety ta a'mory. (Genesis 4:26 uwembory tano auranano eneko.) Mo'ko Set ro ko'wu undymanen, mo'ko Jopoto me iwairy amyikary ke moro wara tywe'i'se mandon, ran; mo'ko Satan 'wa mona me tapyi'po undymano aijomary man amyikary ke enapa.
GSAM 40Mo'ko Noe Poko Momo'nory
GSAM 40.2Mo'ko Adam waitopo wyino mo'ko Noe womary 'wa ro morokon otykon ekary'membo ta, kari'na tangonymbo etykon roten 'ne tymero man. Mo'ko Noe womary jako (“mo'ko tamamboren”, uwembory tano auranano ta), momo'nory rapa epa'ka'po. Mo'karon kari'na ka'san: “Mo'se noro kyturu'san eporykyta'ton moro kytamamingon poko, moro kyainarykon 'wa kota'mano poko enapa, moro Jopoto 'wa yja'wan me tyka'se man nono ke.”9 Moro Tamusi auran one wara, otypan oma ta moro eporykyry nimomokyrykon wairy poko aurana'pa man. Iro se'me, moro nono tu'pono yja'wan auranano tamomoky tywaije i'waine man one wara ro a'si'ko iu'mary waito'me. Moro Noe waitopo kurita ta yja'wan aino, moro yja'wan otykon, kari'na wopory enapa pa'poro nono a'no'kary man, moro tuna 'wa pa'poro kari'na nono wyino utaka'po man, mo'ko Noe roten typyty, ty'makon maro atunemyry man uta'no wyino, morokon otykon ekarityry i'waine pyndo man. Moro 120 siriko pa'poro nono ponokon 'wa iro o'toto uta'no ekarityry i'wa man enapa ekarityry i'waine pyndo man.
GSAM 41Babel Kapyry
GSAM 41.1Moro poto 'su tuna wo'kapy'po wyino, mo'ko Noe yndary ke kari'na uru'san, nono a'no'kato'me kari'na ke. Moro iwotapyimangarykon a'mory jako te, moro Jopoto nundymary wonumenga'po anapyiry 'se'pa ito'san. Mo'ko Nimrod 'wa moro Babel undymano epere'ma'po (Babylon me amanje ejatory'po, morokon ero nono tu'ponokon undymanokon koromonombo).10 A'si'ko moro wyino kari'na 'wa moro Babel auty retyry kapyry a'mo'po, aseke tetykon awongato'me, moro wararo iwotaripapyrykon a'koto'me enapa. Moro Jopoto 'wa mo'ko Noe yndary ke ty'waine omepano ko'po moro wara tywe'i'se mandon. Onsi'ma'pa Tamusi 'wa tonumenga'san wo'kapyry momo'nory y'petakan me, aseke tainakokon moro oty yry'po i'waine. Irombo Tamusi 'wa tauranano u'mapo'san. Iwara ro iwotaripapy'san.
GSAM 41Mo'ko Abraham Nono Apyinen Man
GSAM 41.2Moro ekary'membo ta mo'ko Noe wyino jainapatoronory parymbo 'wa ro kypo'poi'se mero, mo'ko Abraham ko'mary kysepo'jan. Mo'ko 'wa Jopoto ka'po: “Pa'poro moro anenery nono sytake o'wa, mo'karon apajanymbo 'wa enapa, i'matypyn me imero. Mo'karon apajanymbo moro nono jepe'membo wara syta'ton. Amy kari'na 'wa moro nono jepe'membo okupory taro a'ta, mo'karon apajanymbo okupory enapa taro kynaitan. Ajawongo; moro nono 'poro e'wumyko, ipotary 'poro, epepary 'poro enapa, o'wa irombo sytake.”11 Mo'ko Abraham 'wa moro nono apyiry man tyka'se se'me, irombyry man enapa Jopoto 'wa iru'pyn me ekarity'po i'wa man. Mo'ko Paulus kynganon tyto'po me “amy i'mondo tynapyiry man aitopo 'wa.”12 Moro tyka'se man oty wo'kapyry poko oty tywuku'to'po Tamusi nenepo'po ta mo'ko Abraham 'wa man, ran. Irombo “moro tyja'nakapotopo maro aitopo upisakon, moro Tamusi 'wa tywonumenga, i'wa tyka'se man aitopo.”13 Rome 4:13 ta moro tyka'se man oty ero wara ekarity'po man, “mo'ko pa'poro nono apyinen me iwairy man;” ero eromeno iwairy wara kapyn te, amy jako tyromby'po wyino rapa temamy'po wyino te.
GSAM 42.1Kari'na wonumengary wara mo'ko Abraham 'wa one wara mo'ko tywo'tan me ekarity'po Parymbo tynuruno noro me iwairy man enery tupi tywaije man. Iro ke ro mo'ko tytamamingon enenen Elieser ety yry 'se tywaije man moro parymbo me. Mo'ko Jopoto ka'po, Moro wara kapyn; “aseke ajuwempo wyino epa'katoto” te kynaitan. Moro jako Jopoto 'wa moro iparymbo irokonymbo ro amaminano o'win wytory wo'kapy'pa iwairy man enepory a'mo'po i'wa. Mo'ko Abraham 'wa ika'po: “Mo'karon apajanymbo amandonon kynaita'ton amy nono po, moro aseke tyinano kapyn po. Morokon nono ponokon pyitory me kynaita'ton; mo'karon 'wa aikota'marykon kynaitan 400 siriko.... Amoro te sara'me matotan mo'karon atangonymbo 'wa; iru'pyn me atamu'po wyino ajukutary kynaitan.”14
GSAM 42.2Mo'ko Abraham pyty 'wa moro tyka'se man oty wo'kapyry ija'natopo man amy wonumenga'po ekarity'po; moro wonumenga'po oty uku'no maro kapyn tywaije man. Mo'ko Isak, mo'ko Abraham, mo'ko Sara enapa iporono imurukon womary wyino te, mo'ko Jopoto ka'po mo'ko Ismael, mo'ko isano Hagar enapa poko: “Mo'se woryi pyitonano emokyko, mo'ko imuru enapa.” Mo'ko Sara irombo mo'ko Abraham iporono ipyty me tywaije man.
GSAM 42.3Moro Tamusi 'wa oty wotopo tu'po mo'ko Isak yry i'wa jako, moro Abraham 'wa Tamusi amyikary u'kury ta, mo'ko Abraham womepa'po moro iromby'san awomyry rapa poko. Mo'ko poko ero wara tyka'se man: “Mo'ko Tamusi 'wa mo'ko [Isak] iromby'san wyino pairo awongapory taro wairy amyika'po i'wa; moro wyino enapa amy onepo'toto oty wara apyiry rapa tywaije i'wa man.”15
GSAM 42Mo'ko Iporono Parymbo
GSAM 42.4Amy jako mo'ko Abraham turupa'po, mo'ko iporono Parymbo, mo'ko poro pa'poro nonokon peresimary man, mo'ko tynuruno parymbo se'me, iporono me mo'ko Tamusi wyinono Kristus me iwairy poko. Mo'ko Jopoto irombo moro wara kapyn ika'po i'wa: “Pajanymbo 'wa, pyime kari'na wara; o'win poko te: Mo'ko aparymbo 'wa, mo'ko ro mo'ko Kristus man.”16 Mo'ko apojoma'nen Paulus ero wara ka'po moro poko: “Moro Tamusi karetary ta uwapo ro tywene man, Tamusi 'wa mo'karon wararonokon kari'na tamamboramon me yry man moro tamyikarykon ke. Iro ke ro uwapo ro moro iru'pyn oka ekarity'po mo'ko Abraham 'wa, ero wara tykary ta: ‘Awyino ro pa'poro nonokon peresimary kynaitan.’”17 Moro Abraham 'wa tyka'se man oty mo'ko Isak 'wa, mo'karon ipajanymbo 'wa enapa rapa ekarity'po,18 mo'ko Jakob 'wa enapa.
GSAM 42.5Mo'ko Jakob 'wa 12 imurukon wairy ke, ero oty ekarupa'po nairy: Mo'ko iporono Parymbo, otypan ymuru wyino i'kapyry poko ekarory kynaitan? Morokon tymurukon poko mo'ko Jakob 'wa Tamusi nyry ururu auranano ekarityry ta, moro oty iporono me enepo'po: “Moro jopoto nainary wewe Juda wyino omimy'pa kynaitan, moro omenano ynen enapa ipupuru owarira'na wyino omimy'pa kynaitan, mo'ko Silo wopyry 'wa ro; mo'ko 'wa ro kari'na wota'nanory kynaitan.”19 Moro wo'kapyry poko oro ero enery iru'pa man: mo'karon Israel pajanymbo, wararo nonokon undyno tywaije se'me, moro Sanhedrin, moro tyjopotorykon wota'nanopy'po, apo'iry 'waine tysana man. Iwara mo'ko Juda — mo'karon Simosu epy, Juda ety poko moro wara tejaty'san — moro undymano ta a'si'ko taurana noro tywaije mandon, mo'ko Silo (Kristus) iporono me wopyry 'wa ro.
GSAM 43Moro Jururu Unemy'po
GSAM 43.1Mo'karon penaronokon tamurunano 'wa a'si'ko ukutynano tywaije man moro iru'pa rapa yry man otykon poko, mo'ko tywo'tan me ekarity'po Parymbo poko enapa. One wara a'ta iwo'tan, otypan jururu a'poro pairo iwo'tan, moro te unemy'po me noro tywaije man iwyinoine. Moro Egypte po mo'ko Jakob pajanymbo wotapyimangary jako, mo'ko Assyrie pono, mo'ko Farao (Jesaja 52:4), mo'ko “Josef anukuty'pa tywaije”20 inoro 'wa aikota'marykon jako, moro Abraham 'wa ekarity'po 400 (iporono me 430) siriko poko rapa iwonumengarykon kynakon. Moro sirikokon moro aikota'marykon, moro wararo nono po amandonon me iwairykon enapa etoky'namon me tywaije mandon. Moro wyino atunemyrykon wopyry jako moro ty'waine yry man oty apyiry a'mory man tamomoky tywaije i'waine man.
GSAM 43.2Mo'ko Moses womary jako, mo'karon itangon 'wa ero enery'po, “mo'ko pitani iru'pyn me tywaije.”21 Mo'ko Tamusi undyno mo'karon Israel pajanymbo enano'nen me iwairy man moro yja'wan pyitonano aino wyino, moro poko aweino nyry tywaije i'waine man, ran. Mo'ko Moses 'wa enapa ero ukutynano ekarity'po tywaije man, ran. Mo'ko 40 siriko aito jako irombo, iporono me moro aikota'marykon Israel pajanymbo maro tytory typo yry'po i'wa. Imaroine aikota'mary typo yry'po i'wa, moro Farao yemiry ymuru me tejatory ko'po, moro Egypte jopoto apo'ny apyinen man me tywairy ko'po enapa.22 Mo'karon typyitorykon epanopyry a'mo'po i'wa jako, amy Egypte pono wory'po i'wa jako enapa ituneno'kon me, moro tyamamyry anukuty'pa iwairykon tawanere 'ne tywaije man. “Mo'karon taja'sakarykon 'wa ukutyry man te iwonumengary kynakon, Tamusi 'wa mo'karon atunemyry man aseke tainary poro.”23
GSAM 44.1Moro Egypte wyino mo'karon Israel pajanymbo omimytopo Jopoto nyry kurita wopy'po mero, iwomimy'san. Moro uwapo ro ekarity'po kurita poko ro iwomimy'san. Exodus 12:40, 41. Mo'ko Moses ro ko'wu tyjopotorykon me iwairy, mo'ko moro tyka'se man oty apyinen Parymbo me iwairy wonumengary 'waine tupi tywaije man. Mo'ko irombo Levi epy wyinono me tywaije man. Moro Tamusi nyry auranano ta mo'ko Jakob 'wa moro Juda undyno iwairykon man ekarity'po nairy, mo'ko Silo wopyry 'wa ro?
GSAM 44“Senetake, Erome Kapyn Te.”
GSAM 44.2Moro Kanaan 'wa mo'karon Israel pajanymbo wytory jako, mo'ko Moab jopotory Balak (mo'ko Lot parymbo) 'wa mo'ko Bileam ko'ma'po, Israel poko yja'wan auranano yto'me. Mo'ko Jopoto 'wa moro yja'wan auranano u'ma'po peresimano me. Moro poro aweino tapyije rapa i'waine man. Moro aweino 'wa moro Kanaan taka tywomyrikon akono ro Satan 'wa mona me tapyi'po wyino ko'wu atunemyrykon wopyry man wonumengarykon a'kory man tywaije man. Moro Tamusi karetary ekary ero wara man: Mo'ko Bileam 'wa, Tamusi nenepo'po ta, tyka man: “Senetake, erome kapyn te; senetake, senge kapyn te. Amy Siriko mo'ko Jakob wyino kyno'tan; amy Jopoto nainary wewe Israel wyino kynawondan, morokon Moab uwemborykon wotan, pa'poro mo'karon Set ymurukon aijomatan enapa.”24
GSAM 44.3Mo'ko Abraham wyino wotapyimanga'san pajanymbo poko, mo'ko Paulus ero wara kynganon: “Iro ke ro, o'win kari'na wyino noro, mo'ko iromby'nen wara terapa tywaije man inoro wyino, moro kapu tanokon siriko apyimy wara pyimanokon epa'ka'san, moro paru uwembory tano sakau wara, okupory tu'pipyn me. Pa'poro mo'karon amyikary ta romby'san. Morokon ty'waine tyka'san otykon apyi'pa noro, toome wyino terapa te tone i'waine man; tamyika i'waine man, tapo'i i'waine man, wararonokon me, e'wumynenamon me ero nono tu'po tywairykon takari'se i'waine man.”25
GSAM 44.4Mo'karon Israel pajanymbo turu'san ema'pa, aikota'ma'pa enapa iwairy manombo tywaije man moro Bileam nekarity'po poko, moro inimomokyrykon wo'kapyry “erome kapyn”, “senge” enapa kapyn wairy poko. Ero Tamusi auran ekarityry uwaporo a'si'ko ro irombo, mo'ko Jopoto 'wa aseke tamamyry poko tauranano pori'tomary ta, moro kurano maro aino ko'wu wopyry man tajato tywaije man. Mo'ko Moses yndary ke ika'po: “Iporono me nuro ywairy wara ro, pa'poro nono Jopoto kuranory ke a'no'kary kynaitan.”26 Mo'ko Tamusi auran uku'ponen Habakuk waitopo kuritakon jako, 863 siriko moro wyino, moro iporono oty rapa ekarity'po; one'pa na'nen oty me terapa te ekarity'po: “pa'poro nono irombo Jopoto kuranory ukutyry ke a'no'kary kynaitan, moro tuna 'wa paru etokyry wara.”27
GSAM 45Tamusi wyinono aitopo amaminano, Moro Iporono Amaminano Enepo'nen
GSAM 45.1Mo'ko Jopoto 'wa Egypte wyino Israel enepory jako, pa'poro mo'karon Israel pajanymbo embata moro tamambore waitopo omenano mero'po ekarity'po i'wa. Moro topu tu'po tauranano mero'po yry'po i'wa i'waine, aseke tainary'membo 'wa mero'po. Moro Tamusi wyinono aitopo iponomyn wo'i ta kapypo'po i'wa, mo'ko ko'wu aseke tywory tytan i'waine mo'ko Kapano'nen poko ro iwonumengarykon waito'me. Moro ipoporen imynuru pori'tory 'wa morokon yja'wan me tywe'i'san korokary man poko ro iwonumengarykon waito'me enapa. Moro tamimapotymy auto, moro Tamusi wyinono aitopo, pa'poro ikapytopo wara, mo'ko Moses 'wa kapyry man, moro wypy tu'po Jopoto nenepo'po wara ro. Moro wara turu'po tywaije man.28 Moro Tamusi wyinono aitopo tano amaminano, moro kapu tano Tamusi wyinono aitopo ta Kristus nikapyry iporono amaminano a'kunymbo wara tywaije man.29 Moro Tamusi wyinono aitopo tano otykon yry, otykon wory maro, mo'ko Tamusi wonumengary ero wara tywaije man: morokon “i'mondo o'tonon iru'pyngon otykon” a'kunymbo kari'na enuru ra'na yry.30 Mo'ko Satan 'wa te kari'na arory 'se tywaije man, moro yry'po oty noro poko onumengato'me i'waine, mo'ko Kristus poko, moro iporono iamaminary poko kapyn. Moro yry'po oty moro Kristus amaminano enepo'nen roten tywaije man. Moro wara Satan 'wa kari'na arory 'se tywaije man, uta'no wyino atunemyry man poko aseke tytamamingon amyikato'me i'waine.
GSAM 45.2Mo'ko Jopoto wonumengary ero wara tywaije man: mo'karon typyitorykon, mo'karon Israel pajanymbo, jopotory me tywairy, mo'karon 'wano warinuno tykapyry, wararo nonokon tainanaka yry enapa. Aseke moro tynundymatopo oma tywaije man i'wa, ero imero'po 'wa enepory wara: “Moro Kanaan nonory po 7 kari'na epikonymbo aijoma'po mero i'wa, moro nono tynyry i'waine man, otypan tyinano wairy man, tapusikiri emapory ke ekarity'po i'wa. Moro wyino mo'karon apoko a'wembono auranano ynamon yry'po i'wa i'waine, 450 siriko wara, mo'ko Tamusi auran uku'ponen Samuel waitopo 'wa ro.”31
GSAM 45Israel 'Wa Amy Jopoto Ekarupory
GSAM 45.3Moro Jopoto 'wa tyjopotorykon me tywairy, mo'karon Israel pajanymbo apokupory kapyn tywaije man. Moro te inisanory tywaije man, mo'karon wararonokon kari'na me iwairykon, pa'poro mo'karon ekondanokon wyino wararo iwairykon. Morokon taurananon poko ro iru'pyn me iwe'i'sando rypo, mo'karon wararo nonokon ponokon pairo ero wara ro ka'san nairy ipokoine: “Iporono me mo'karon poto 'su epy mo'karon oty uku'namon, tamambore onumengatonon kari'na mandon. Otypan amy poto 'su epy man, tyse waty moro Tamusi eko'sa? Pa'poro moro ty'waine kynekaruporykon oty ta Kyjopotorykon Tamusi kymaroine wairy wara amy rapa nan?”32
GSAM 46.1Apokupe'pa tywairykon ta mo'ko Samuel 'wa amy tyjopotorykon yry ekarupo'san. Mo'ko Jopoto Samuel 'wa ka'po: “Awu ro tynonda i'waine man, tyjopotorykon me ywairy kapyn me.”33 Mo'ko Samuel 'wa rapa ika'san, pari'pe 'ne ka'tu rapa: “Erome amy jopoto ytoko na'na 'wa, na'na poko a'wembono auranano yto'me i'wa, pa'poro wararonokon nonokon wara.”34 Iru'pyn me Samuel 'wa moro amy jopoto ekosaine a'ta aikota'marykon man ekano'po'po i'waine. “Iro se'me mo'karon kari'na 'wa Samuel auran eta'pa tywe'i'se mandon. Ika'san: ‘Uwa; amy jopoto te na'na tu'po kynaitan, na'na enapa pa'poro wararonokon nonokon wara waito'me; mo'ko na'na jopotory na'na poko a'wembono auranano ynen me waito'me, na'na uwapo tytoto me enapa, na'na 'wano warinuno ka'nen me enapa.’”35
GSAM 46.2Iwara mo'karon jopotokon, 500 siriko wara, undymanamon me tywaije mandon. Koromo o'win undymano tywaije man, mo'ko Saul, mo'ko David, mo'ko Salomo enapa undyno. Moro wyino oko undymano me aripa'po: Israel, Juda enapa. A'si'ko 'ne roten mo'karon jopotokon ra'na iru'pyn, tamamboren me tywaije man. Mo'karon pyimanokon te yja'wan me tywaije mandon, kari'na aronamon me morokon ikapy'san tamusi etykon awongary taka, potonon yja'wangon otykon kapyry taka enapa. Iwara mo'karon kari'na, moro amy jopoto ekosaine wairy poko roten kapyn mo'karon ekondanokon nonokon ponokon wara tywaije mandon; moro yja'wan aino poko enapa, mo'ko tytangonymbo Tamusiry nondary poko, morokon ikapy'san tamusi, morokon kapu tanokon apyimykon etykon awongary poko enapa moro wara tywaije mandon.
GSAM 46.3Mo'ko Jopoto moro jopotokon nundymary poko, mo'ko Tamusi auran uku'ponen Hosea yndary ke ka'po: “Israel, aseke tywaijomapo man; yta te moro ajepanopyry man. Awu ro ajopotory me waitake. Oje ko amy terapa man, pa'poro morokon awaito'kon ta ajenano'nen me? Oje mo'karon apoko a'wembono auranano ynamon mandon, mo'karon poko ‘Amy jopoto ytoko y'wa, mo'karon amaminano enenamon enapa’ tyka tywaije o'wa man inaron? Amy jopoto yry'po y'wa o'wa moro yjerekuru ta, moro yjerekuru ta rapa arory'po y'wa awyino.”36
GSAM 47Jopoto wairy yota'ka'po
GSAM 47.1Moro jopoto wairy kynakon Chaldea ponokon Jerusalem awota'ka'san, Tamusi aitopo wyino otykon emima'san, Juda ponokon Babylon 'wa emimarykon. Moro po 70 kurita kynakon, moro auran uku'po'san wara. Moro jopoto wairy ka'po jako, Jopoto Tamusi 'wa Ezekiel 'wa Zedekiah, mo'ko ipiry jopoto, ika'po: Amoro, Israel pono yja'wan jopoto, amoro kurita wepa'po, yja'wan oty monde'ipory wepa'to, ika man Jopoto Tamusi: jopoto ety, jopoto wota'kary wyino a'kotoko; moro kapyn te o'win wara. Mo'ko pino aitoto awongatoko [Babylon pono jopoto], mo'ko kawono pemako [mo'ko Juda pono jopoto tyjety awongary poto me]. Iwara ro yjota'ka'tan, yjota'ka'tan, yjota'ka'tan. Moro rapa ka'tu nainen, mo'ko ipona tywairy wopy'to, mo'ko yry me moro yry yry'tan.37
GSAM 47.2Mo'ko jopoto yry me moro tywairy, mo'ko nemepary amy, Kristus man. I'wa poko Tamusi auran uku'ponen Micah ika'po: Amoro, awyira u'mendy, Sion tynano aitopo, o'wa wopy'tan moro uwapo jopoto wairy [ero nono tu'po jopoto wairy, Kristus 'wa rapa yry'po]: Jerusalem tynano aina jopoto wairy wopy'tan.38
GSAM 47.3Israel 'wa jopoto ety wairy wyino awairy Babylon pono jopoto ainaka we'i'po. Medo-Persia, Greece, Rome jopoto wairy upi'no kynakon, moro jopoto wairy oruwa yota'ka'po. Cesar Augustus, Rome pono jopoto, a'ta Kristus woma'po; mo'ko David wapotopo yry me, mo'ko woryi nemepary, Abraham parymbo enapa, David parymbo enapa, Tamusi auran wara.
GSAM 47.4Kari'na ukuty'potome mo'ko yry me jopoto, mo'ko nemepary, kari'na wairy wara kapyn, moro yry jopoto wairy i'maty'pa roten kynaitan, Jopoto 'wa Tamusi auran uku'ponen ekary ymy'po: Mo'ko ymyru uwapo me yry'take, ero nono tu'ponokon jopoto ra'na tywairy. Yja'munano yry aina jururu nainen, yjauran yry maro a'kano. Ymyru enapa jururu nainen, yry wapotopo kurita wara, kapu kurita wara. Ymyru jururu nainen, yry wapotopo kurita wara yjapo'tun wyino. Yry wapotopo jururu me kynaitan, nuno wara, kapu ta auran uku'ponen wara.39
GSAM 48.1Isaiah auran uku'po ta mo'ko jopoto poko enapa kynekarity: Na'na aina amy pyito woma'tan, na'na aina amy ymuru yry'tan; jopoto wairy yry apyiry ta kynaitan. Ety Wone'matopo, Urunen, Typaraken Tamusi, I'matypyn Jumynano, Sara'me aino Jopotory. Yry jopoto wairy, sara'me aino maro, poto me 'ne ka'tu rapa kynaitan, i'maty'pa roten, David wapotopo ta, yry jopoto wairy ta, awemamy'tan yry, wota'pemy'tan a'wembono auran maro, nisanory maro, emeroine. Jopoto Tamusi ipori'tory 'wa moro wo'ka'tan.40
GSAM 48Enokh, Elija maro Tamusi aina awomyry
GSAM 48.2Amanonokon awairy emeroine Tamusi aina awomyry, iromby'pa. Enokh, Adam wyino 7-me, poko ika'se man, mo'ko Tamusi maro emaminan, iromby'pa kynakon, Tamusi 'wa yry apyitopo.41 Amyikary 'wa Enokh awomy'po, iromby'pa awairy poko; enepojan ka'tu, Tamusi 'wa awomy'po, awomyry uwaporo mo'ko Tamusi sara'me aino awairy enepory man.42
GSAM 48.3Elija maro Elisha emaminamon kynakon. Irombo, tamamito'san, tauranato'san, ene'san: Amanonokon emaminato'san, tauranato'san jako, amy wa'to tarara, wa'to kawarekon maro, awepa'po; moro tarara mo'karon iru'wa apyimy awa'ka'po. Elija te amy pepeito mamu ke kapu aina awomy'po. Elisha ene'po, ika'po: Yjumy, yjumy, Israel tarara, yry kaware tu'po aitonon! I'wa enepo'pa rapa kynakon.43
GSAM 48.4Enokh 'wa Kristus wopyry ukuty'po, pa'poro nono poko emenamary jopoto me. Ika'po: Eneko, Jopoto wopy'tan, i'waine 10,000 Tamusi pokonokon maro; pa'poro kari'na emenatan, mo'karon Tamusi upi'no ka'nenokon ukuty'tan, moro yja'wan otykon tywo'ka'san poko, moro yja'wan auranokon poko, Tamusi upi'no ka'nenokon 'wa i'wa auranary poko.44
GSAM 49Job 'wa Jopoto wopyry uku'po
GSAM 49.1Job, Moses wairy kurita ponoko kynakon me kynuku'san, Kristus wopyry, iromby'san rapa awairy poko amy ukutyry kynakon. Ika'po: Yjauranano karetary taka nimero'to! Kareta taka y'ma'to! Siparari kapy'po mero'topo ke, piroto ke enapa, topu ta jururu nimero'to! Yku'sa, mo'ko Yjemponaka'nen nurono man, yry taronaka emeroine nono tu'po tywo'se nainen. Yjapyitopo wyino motyo'mbo moro yjymuro yja'mun tyromby'to, yja'mun ta Tamusi yjapokutake. Yjawa'na'pa yjapokutake, yjepitokon 'wa roten, amy kari'na kapyn, yjapoka'ton.45
GSAM 49David wapotopo, Jopoto wapotopo
GSAM 49.2David wapotopo Jopoto wapotopo me kynejatojan. Solomon, jopoto me, Jopoto wapotopo ta tywaije man David, mo'ko ijumy, wairy upi'no kynakon.46 Jopoto 'wa David poko a'kano auran yry'po: David pytywyino, yry imery wyino, kari'na wairy wara Kristus a'kotan, yry wapotopo ta tywairy; David 'wa moro uwapo ene'po, Kristus irombyry wyino rapa awairy poko ekari'po, yry a'kanano iromby'san aitopo ta ino'pa kynakon, yry ja'munano tywotukuty'pa.47 Kristus jopoto wairy taronaka David wapotopo ta kynaitan. Isaiah 9:7 poko enepotoko. Ero nono tu'ponokon jopoto emoky'san, jopoto upi'no auranary a'mo'san. I'wa te yjopotory jopo Sion, yjapori'topo ta tywota'se wa. Yjapo'po auranane: Amoro ymyru wa, erome yjypa'kano.48 Jopoto ika'po yjopotory 'wa: Yjapo'tun wyino atandy'mo, mo'karon ajenono'namon yry 'wa yjwa apupuru upi'nonaka a'ta.
GSAM 49Judea ponokon wone'ma'san
GSAM 49.3Morokon auranokon 'wa Judea ponokon wone'ma'san. O'win anukutyry kynakon: David 'wa mo'ko Jopoto me ekary, one wara mo'ko David ymuru me? One wara mo'ko David parymbo ymuru woma'tan, Immanuel me enapa, Tamusi na'na maro? Isaiah, mo'ko tynano Tamusi auran uku'ponen, ika'po: Anukutypyn wokyry apyitan, ymuru woma'tan, ety me Immanuel yta'ton.49
GSAM 50.1Kristus ukuty'po moro auran yry'wa Farisea auranary ka'tu me aino. I'waine aturupo: Kristus poko o'waine anukutyry non? Mo'ko ymuru non? Ika'san i'wa: David ymuru. Ika'po i'waine: One wara David, Tamusi a'kary ta, mo'ko Jopoto me ekary? Jopoto ika'po yjopotory 'wa: Yjapo'tun wyino atandy'mo, mo'karon ajenono'namon yry 'wa yjwa apupuru upi'nonaka a'ta. David 'wa mo'ko Jopoto me ekary ke, one wara yry ymuru me?50
GSAM 50.2Moro auran enapa Psalm 45:6, 7 ta kynekarity: O'wa wapotopo, Tamusi, jururu me man; o'wa jopoto jopoto ety nisanory man. Iru'pyn oty apyitaman, yja'wan oty wa'na'pa man; moro ke Tamusi, o'wa Tamusi, 'wa sara'me aino katy ke tykapa mana, ajemaminamon wyino poto me.51 Morokon kareta auranokon Judea ponokon turu'san ta wairy ke, iwonumengarykon mo'ko wopy'ton jopoto, pa'poro oty rapa iru'pa ynen, wairy poko kawo imero kynakon. Amy wara ka'tu kynaitan.
GSAM 50Tamusi wyino nemepary
GSAM 50.3Kristus woma'po poko, Tamusi wyino yry awairy, moro yry nono enapa, Tamusi 'wa Micah 'wa uku'po'po: Amoro Bethlehem Ephratah, Juda pono kari'na apyimy poko amy poto ka'tu man amoro, awyino ro amy yjopotory Israel ta kynaitan; awyino awomyry uwapo, emeroine wyino. (Kareta pery ta, Heb. auran ta: «emeroine kurita wyino».)52
GSAM 50Tamusi wairy Shekinah ta, u'mendy maro enepory
GSAM 50.4Israel ponokon taronaka Solomon 'wa Tamusi aitopo wota'po, moro aitopo poto me ipori'tory kynakon. Tamusi ipori'tory Shekinah, cherubim apyimy, Tamusi epanopyry aitopo y'wa kynakon. Aitopo wota'se kurita ta, Tamusi 'wa otykon mondo'namon Tamusi auto wyino wytosa'san, u'mendy Tamusi aitopo taka ama'po, Tamusi 'wa otykon mondo'namon moro u'mendy poko emaminato'ko'ma'san, Jopoto ipori'tory moro Jopoto aitopo taka ama'po.53 Moro u'mendy ipori'tory ta Jopoto wairy kari'na epito'se enepojan. Moro kurita Solomon auranary eta'po, Jopoto i'wa ika'po: Y'wa ajauranary setai, ero aitopo yjapopotory me yjapyitopo, oty mondo'topo me.54
GSAM 51.1Kari'na yja'wan me e'i'san, anari noky apyitosa'san, moro ke Jerusalem, Tamusi wyinono aitopo 70 kurita tywota'ka kynakon. Babylon wyino emima'san taronaka Zerubbabel 'wa aitopo rapa wota'po. Solomon aitopo wara ipori'tory ka'tu kynakon, Jopoto 'wa moro poko ika'po: Moro ijokonory aitopo ipori'tory uwapo aitopo wyino poto me kynaitan.55 Herod 'wa moro aitopo ipori'tory rapa wo'ka'po, moro po Jesus 'wa kari'na emepa'san. Uwapo aitopo u'mendy Jopoto enepory kynakon; ijokonory aitopo taka mo'ko Jopoto Jesus wopy'po, mo'ko pa'poro oty ka'nen.
GSAM 51Isai parymbo wairy ipori'tory
GSAM 51.2Isaiah kurita ta mo'karon Kristus wopyry moma'san, nendosa'san, i'waine Tamusi auran poko ipori'tory, woturupory kynakon. Moro auran 'wa mo'ko epano'nen wopyry rora uku'po'po: Isai tywyino amy a'kototy woma'tan, yry rapa amy a'kototy wopotan; Jopoto a'kary yry ta wairy: anukutyry a'kary, auran a'kary, jopoto ipori'tory, anukutyry, Jopoto umary. Jopoto poko sara'me anukuty'tan; yry epito'pa roten emenatan, yry etary poko roten ka'tu emenatan. Nisanory maro muku'san emenatan, wainopo'san poko auranary; yry auran maro nono a'kototan, yry upu'po maro yja'wan kari'na iromby'tan.56
GSAM 52Tamusi auran uku'namon iromby'san rapa wairy uku'po
GSAM 52.1Isaiah 'wa iromby'san wairy, rapa wairy, uku'po'po. Ika'po: Ero wypy ta Jopoto Tamusi pa'poro kari'na aina amy apyitopo wota'tan, iru'pyn oty, tyka'ka oty, ipori'tory oty. Jopoto moro wypy ta pa'poro kari'na u'ku'po pykary ka'nen, pa'poro nono ta tywairy u'ku'po. Irombyry ipori'tory maro tyromby'tan, Jopoto Tamusi pa'poro kari'na epitykan yja'munano wyino, yja'wan auran yry kari'na wyino a'kototan; Jopoto ika'po. Moro kurita kari'na ika'ton: Eneko, na'na Tamusi man; na'na nendosa'po, i'wa na'na epanotan. Ero Jopoto man, na'na nendosa'po, na'na sara'me e'i'tan, yry epanopyry ta na'na wota'tan.57
GSAM 52Asery nono, Jopoto wairy
GSAM 52.2Moro auran uku'ponen ika'po, asery nono ta Jopoto wairy emeroine kynaitan: Eneko, yjapo'tan asery kapu [u'mendy awairy kapu], asery nono; uwapo otykon anukuty'pa kynaitan, kari'na auran ta rapa woma'pa kynaitan [kareta pery ta, Heb. auran ta: «turu'po tu'ponaka wopyry», moro rapa awairy 'se kari'na wairy]. Sara'me aitoko, yjapo'po otykon sara'me aitoko. Yjapo'tan Jerusalem sara'me, yry kari'na wota'tan. Jerusalem ta, yj kari'na ta enapa tawa'pore waitake; moro po kari'na urary auran, iko'tary auran enapa ka'tu rapa eta'ton. Amy pyito kurita ka'tu wairy [asery nono kapyry kurita wyino; pyito, yry amano sani'me], amy tamambore yry kurita apyimy ka'tu wairy [tamupory kurita uwaporo]; pyito 100 kurita wairy waira'tan [kari'na 900 kurita awairy kurita ta pyito 100 kurita pai kynaitan], yja'wan kari'na 100 kurita wairy [100 kurita amano wotyry kurita ta] awairypyn me kynaitan. [Asery nono wopyry kurita ta irombytonon mo'karon «Tamusi poko awairypynokon kari'na mondo'tory» ta irombytonon man; 2 Peter 3:7.] Aitoponokon wota'tan, awairykon; anari wota'tan, yry otykon nukan. Aitopo wota'pa amy kari'na aitopo ta na'tu; anari a'ko'pa amy kari'na anari ta na'tu. Kurita wara 'wan [amano wewe, Septuaginta] wairy wara, yj kari'na kurita wairy; Tamusi apyitoponokon ipori'tory ymyrykon emaminapyry ta jururu me awairykon.58
GSAM 53.1Ezekiel emeroine wairy kurita ta nendory, iromby'san rapa awairy poko. Jopoto i'wa ika'po: Eneko, yj kari'na, yjapito'tan ajapito'ponokon, awomato'tan ajapito'ponokon wyino, Israel nono aina awomato'tan.59
GSAM 53Mo'ko na'na e'karykon aky'po
GSAM 53.2Isaiah, Tamusi auran uku'ponen Tamusi auran poko, Kristus wotukutyry, emaminary, irombyry kari'na poko uku'po'po. Ika'po: Noky na'na auran amyikan? Noky Jopoto apyiry uku'po? Mo'ko i'wa apyimy wara woma'tan, nono ipy'pa wyino a'kototy wara; yry ety, yry ipori'tory ka'tu, na'na enepory poko amy oty woturupory ka'tu. Kari'na 'wa tykota'ma, tykamaka kynakon; je'tunano poko wokyry, je'tunano anukuty'nen; na'na empatarykon pyka'po yry wyino; tykota'ma kynakon, na'na 'wa amy oty me yry ene'pa kynakon. Yry na'na e'karykon aky'po, na'na samarykon yry yry'po; na'na i'wa Tamusi 'wa emenatan me nendosa'po, emaminary. Na'na yja'wan poko yry wotukuty'po, na'na yja'wan poko yry ty'ka'po, na'na sara'me awairykon poko yry e'kary maro na'na ja'munano iru'wa kynaitan.60
GSAM 53.3Morokon otykon yj kurita ta wo'ka'ton? Kari'na, Isaiah maro, moro wara pai woturupo'san. Eromembo kapyn, moro kurita ka'tu rapa wepa'po, mo'ko poto 'su epano'nen wopyry kurita ka'tu rapa. Isaiah ika'po: O'waine yjopotory ipori'tory ta ene'ton; o'waine nono tyse 'ne awaije man eneta'ton.61
GSAM 54Daniel auran uku'po'san wotyry enepory
GSAM 54.1Daniel 'wa Jopoto kari'na emepano'po, jopoto apyimy wopy'tonokon, yry jopoto wairy emeroine, yry jopotory emandory, amy kurita wyino mo'ko Mesiaski wopyry, tywo'ka'tory poko. Nebuchadnezzar wonumengary uku'po jako, e'ipory: 4 jopoto wairy ero nono tu'po emandotan, ipori'tory, jopotory enapa kynapatan, ika'mi'po, amu'nymbo, tykujuren siparari, siparari epety kynapatan wara. Moro jopotorykon ta'ka'san, amy amy awairypyn wara, siparari samisami nono maro tywe'kaima'po putukary wara. Irombo kapu pono jopoto wairy wopy'tan; moro jopotorykon tywota'ka'san, kurita po u'mendy apyimy wara, yry mondo'tan, Tamusi jopoto te pa'poro nono a'kano me kynaitan.
GSAM 54.2Daniel kareta 7 ta enapa, 4 potonon tonomykon wara uku'po'po, moro auranokon jopoto wairy enepory, jopoto wairy ipori'tory. Moro ta amy siky'in a'kototy, amy siky'in a'kototy me kynejatopo, 4-me jopoto wairy 10 amy amy me wota'saka'po taronaka woma'tan; 3 jopoto yry upi'no a'kototan, i'wa pa'poro jopoto poko Tamusi poko jopoto me emandan. Moro Papa jopotory pori'tory 1260 kurita 4-me jopoto wairy tywota'saka, typutuka man ta kynaitan. Morokon otykon ta mo'ko Kristus, Tamusi aina jopoto wairy apyitopo, yry wainopo'san aina yry'topo enepory. Moro jopoto wairy emeroine pa'poro nono emandotan, jururu me kynaitan.
GSAM 552300 kurita
GSAM 55.1Daniel kareta 8 ta, kapara wokyry, kapirita, amy siky'in a'kototy, poto me 'ne ka'tu rapa tywaije man inoro poko nenepory, Tamusi auran uku'ponen kurita wotyry aina emeroine nendory. Auran 13, 14 ta 2300 kurita, emenatopo aina. Moro kurita pynary kynakon, auran uku'ponen ukuty'po; apojon ika'po, moro nenepory kurita pynary poko. Kurita a'mory poko auran ka'tu kynakon, moro ke kareta wota'sakary i'matyry ta ika'po: Noro moro nenepory yjapoko yjone'ma'po; amy kari'na anukuty'pa man.
GSAM 55Mesiaski, 70 wiki
GSAM 55.2Daniel kareta 9 ta apojon wopyry Daniel auran eta'po wyino, anukutyry, ipori'tory yry'to'me. 70 wiki auran yry'po. 69 wiki kurita me moro, shevooim me kynejatopo, Mesiaski aina wopy'tan. Kurita a'mory, Jerusalem a'mory wota'to'me auran yry'po, ka'tu kynakon. Ero wara woturupory man: One wara ko Daniel 'wa moro 69 wiki i'matyry kurita ukutyry upitopombo kynakon? Kareta 12 ta kurita auran rapa kynekarity. Ika'po: Morokon otykon wotyry one wara kynaitan? I'wa yry'po: wytoko, auranokon tyra'kere'to, auranokon tykano'po kurita wotyry aina; mo'karon anukutyrykon moro auran ukuty'ton.
GSAM 55.3Iporo ro, moro kurita auran amy man Peter 'wa ika'po otykon wyino: Moro epanopyry poko Tamusi auran uku'namon nendosa'san, nemepary ka'tu, Tamusi epanopyry o'waine wopy'ton poko ekari'san; moro auran ta anukuty'san, oty, kurita one wara, Kristus a'kary ta morokon wairy, Kristus wotukutyry, yry wota'mory, moro yry wyino wopy'ton.62
GSAM 56Tamusi poko awairypynokon me irombo e'ipory
GSAM 56.1Malachi, uwapo kareta auran uku'namon iporono, yja'wan kari'na mondo'tory emeroine uku'po'po: Eneko, kurita wopy'tan, u'kendy wara ka'tan; pa'poro kari'na tyjety awongasamon, pa'poro yja'wan oty ka'nenokon, waira wara kynaitan. Moro kurita wopy'tan, i'waine yja'wan oty monde'tan, yry auran: ainapatoro, a'kototy ka'tu awairykon. O'waine yj ety nendorykon, o'waine mo'ko nisanory kurita wara wopy'tan; yry apyiry maro awairykon iru'pyn me, aitopo wyino pyito wara. O'waine yja'wan kari'na upu'ponaka a'ta'ton; weru'no'po me kynaita'ton o'tarykon upi'no, moro kurita yjapo'tan, Jopoto Tamusi auran.63
GSAM 56.2Morokon pa'poro otykon uwapo kareta ta Israel ponokon aina nimero'se kynakon; Tamusi epanopyry wotukutyry, mo'ko nemepary wopyry moma'san, nendosa'san. Kari'na apyimy, otare'matopo kurita ta Tamusi karetary emepa'sanokon, auran ka'tu ukuty'san (Apojoma'san 13:27). Mo'karon Tamusi poko sara'me emaminamon, auran nendosa'san, Tamusi a'kary 'wa ymy'po wara ika'san, John wara: Jopoto Jesus, wopy, wopy poto me.
Notes
- Spreuken 13:12. ↩
- Haggai 2:6, 7. ↩
- Simosu 12:26-28. ↩
- Jesaja 28:13. ↩
- Spreuken 4:18. ↩
- Genesis 4:1. ↩
- Simosu 11:4. ↩
- Genesis 4:25. ↩
- Genesis 5:29. ↩
- Genesis 9:1; 10:9, 10. ↩
- Genesis 13:15-17. ↩
- Simosu 11:8. ↩
- Simosu 11:10. ↩
- Genesis 15:13-15. ↩
- Simosu 11:19. ↩
- Galatie 3:16. ↩
- Galatie 3:8. ↩
- Genesis 28:13. ↩
- Genesis 49:10. ↩
- Exodus 1:8; Apojoma'san 7:18. ↩
- Simosu 11:23. ↩
- Mo'ko Josefus nimero'po Simosu penarono ekarykon, kareta 2, wota'sakary 9, auranano 7 eneko; Tamusi auran uku'ponen a'kanano, apyimy 1, kareta empatarykon 165, 166. ↩
- Apojoma'san 7:25. ↩
- Numeri 24:17. ↩
- Simosu 11:12, 13. ↩
- Numeri 14:21. ↩
- Habakuk 2:14. ↩
- Exodus 25:40; 26:30; 27:8; Apojoma'san 7:44. ↩
- Simosu 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Simosu 10:1. ↩
- Apojoma'san 13:19, 20. ↩
- Deuteronomium 4:6, 7. ↩
- 1 Samuel 8:7. ↩
- 1 Samuel 8:5. ↩
- 1 Samuel 8:19, 20. ↩
- Hosea 13:9-11. ↩
- Ezekiel 21:25-27. ↩
- Micah 4:8. ↩
- Psalm 89:27-29, 36, 37. ↩
- Isaiah 9:6, 7. ↩
- Genesis 5:24. ↩
- Hebrews 11:5. ↩
- 2 Kings 2:11, 12. ↩
- Jude 14, 15. ↩
- Job 19:23-27. ↩
- 1 Chronicles 29:23. ↩
- Apojoma'san 2:30, 31. ↩
- Psalm 110:1. ↩
- Isaiah 7:14. ↩
- Matthew 22:42-45; Psalm 110:1. ↩
- Hebrews 1:8, 9. ↩
- Micah 5:2. ↩
- 1 Kings 8:10, 11. ↩
- 2 Chronicles 7:12. ↩
- Haggai 2:9. ↩
- Isaiah 11:1-4. ↩
- Isaiah 25:6-9. ↩
- Isaiah 65:17-22. ↩
- Ezekiel 37:12. ↩
- Isaiah 53:1-5. ↩
- Isaiah 33:17. ↩
- 1 Peter 1:10, 11. ↩
- Malachi 4:1-3. ↩