अध्यायः १ — प्रस्तावना
GSAM 21.1यदा वयं ख्रीष्टस्य द्वितीयं आगमने विषये भाषामहे, तदा वयं तं विषयं स्पृशामः यः वस्तुतः ईश्वरस्य जनानां आशा आसीत् यावत् अस्माकं आदिमपित्रोः एडेन उद्यानात् निष्कासनात् आरभ्य। सर्पस्य प्रति वचने यत् स्त्रीबीजः तस्य शिरः कुचयेत्, तत्र निश्चितम् आसीत् यत् अन्ते पुनरुद्धारकः आगमिष्यति, यः सैतानस्य अतिक्रमणानां पराजयं करिष्यति च पृथिव्यां ईश्वरस्य इच्छां सिद्धयिष्यति। कल्पना अस्ति यत् आदमः हव्वा च मन्यन्ते एतत् कार्यं शीघ्रमेव सम्पद्यते च तयोः साक्षात् उत्पन्नः वंशजः विजेता भविष्यति। तथापि ईश्वरस्य योजनायाम् दृश्यविनाशात् उद्धारकस्य प्रतिज्ञा आलिङ्गति यत् ततः परं यत् किञ्चित् विकासितम् अभवत् तस्य स्वस्य प्रयोजनस्य कृपायाश्च कार्यान्वयने, या जगत् आरम्भात् पूर्वं ख्रीष्टे येशोः अस्मभ्यं प्रदत्ता आसीत्।1
GSAM 21.2यदि आदम-हव्वाभ्याम् तद् दुःखं शोच्यं जगतः विनाशस्य पुनरुद्धारस्य च मध्ये दीर्घयुगान्तराले जगति व्याप्नोति इति दृष्टिः तत्क्षणमेव प्रदत्ता आसीत्, तर्हि तेषां शोकः अतीव असह्यः अभवत्। स्वर्गलोकदेवः स्निग्धदयाकरुणया च एतां दृष्टिं तेभ्यः गोपयत्, ते च शीघ्रं ईश्वरपुत्राणां गौरवस्वातन्त्र्ये विमोच्यन्ते इति प्रियआशां धारयितुं अवकाशं दत्तवान्। मोक्षस्य समीपत्वं मनसि धारयित्वा ते स्वाभाविकतया तस्य घटनायाः साक्षात्कारार्थं अधिकं तीव्रतया सज्जतां कुर्वन्ति।
GSAM 22.1एवं आदमात् आरभ्य सर्वेषु वंशेषु ईश्वरजनानां अवस्था आसीत्। ते निश्चितवन्तः यत् भविष्ये कदाचित् महत्त्वपूर्णः घटनाक्रमः भविष्यति—यत् ख्रीष्टः अन्ते आगमिष्यति स्वराज्यं स्थापयितुम्। ते अपि आदम-हव्वे इव घटना समीपस्था इति मन्यन्ते, च तेषां स्वकाले च घटनायां मध्ये यत् भविष्यति तत् न जानन्ति; अन्यथा ते पुरस्कारलक्ष्यं प्रति प्रयत्ने हतोत्साहीभवेत्।
GSAM 22.2महान्वेषणमार्गे घटितानां घटनानां उपयोगात् एतत् चिन्तनं उदाहरणरूपेण प्रदर्शयितुं शक्यते। यैः एतानि अन्वेषणानि आरब्धानि ते यद्यपि तत् न अवगच्छन्, तथापि वस्तुतः ईश्वरस्य इच्छां पूरयन् आसन्; तथापि ते प्रेरिताः आसन् तैः कल्पनैः याः स्वसिद्धान्तेभ्यः सर्वतः न अनुकूलाः आसन्, ये सिद्धान्ताः तान् कर्मणि प्रेरयन्।
GSAM 22कोलम्बसस्य अन्वेषणानां दूरगामी प्रभावाः
GSAM 22.3मोंटगोमेरीः स्वस्य American History इति ग्रन्थे (१९०२ तमे वर्षे प्रकाशिते संस्करणे2, पृष्ठे ८–९) यया सिद्धान्तेन कोलम्बसः स्वयात्रां आरब्धुम् प्रेरितः तथा च पश्चिमयात्रायाः माध्यमेन पूर्वभारतं प्राप्तुम् योजनायाः कार्यान्वयनविषये च, उक्तवान्—
GSAM 22.4“कोलम्बसः मन्यत् यत् सः पुर्तुगालराज्ञः परियोजनां अपि उत्तरोत्तरं कर्तुं शक्नोति। सः निश्चिनोति यत् डियाजेन निर्दिष्टमार्गात् भारतदेशं प्राप्तुं लघुतरः श्रेष्ठतरश्च मार्गः अस्ति। जेनोवियावासी नौकायनविशारदस्य [कोलम्बसस्य] योजना यथा मौलिका आसीत् तथा साहसिका अपि। पूर्वदिशां वा दक्षिणदिशां ततः पूर्वदिशां वा नौकायनं त्यक्त्वा सः प्रत्यक्षं पश्चिमदिशां नौकायने प्रस्तावयत्। एतादृशस्य उपक्रमेण तस्य मते त्रयः दृढाः कारणानि आसन्। प्रथमम्, स्वकाले श्रेष्ठभूगोलग्रन्थैः सह कोलम्बसः दृढनिश्चयं अकुर्वत् यत् पृथिवी समतलः इति जनानामधिकांशेन मन्यते, किन्तु गोलगठिता आसीत्। द्वितीयम्, सः मन्यत् एषः गोला वास्तविकात् बहु लघुः, तस्य च अधिकांशः जलस्य अपेक्षया स्थलमिति। तृतीयम्, यतः सः अमेरिकाखण्डस्य वा प्रशान्तमहासागरस्य अस्तित्त्वे किञ्चित् अपि न जानात् न च अनुमानितवान्, अतः सः कल्पितवान् यत् एशियायाः वा भारतस्य तटः स्पेनदेशस्य च यूरोपस्य पश्चिमतटस्य समक्षम् एव स्थितः। सः अनुमानितवान् यत् सिपाङ्गो वा जापानदेशं प्रति सम्पूर्णं दूरीं सम्भवतः प्रायः चतुर् सहस्र मील् न अधिकं स्यात्।
GSAM 23.1“तस्य योजना आसीत् – सः यूरोपात् आरभ्य, नौकां पश्चिमदिशां जापानं प्रति नेतुम्, च पृथिव्याः गोलाकारं अनुगच्छेत् यावत् सः यत् अन्वेष्टुम् इच्छति तत्र आगच्छेत्। तस्य मनसि एतत् निश्चितं सरलं च आसीत् यथा मक्षिका सेवफलपरिधौ विचरति।
GSAM 23.2“यदि अभियानस्य सफलात् स्यात् तर्हि तस्मै एषः महत् लाभः स्यात्—सः प्रत्यक्षद्वारमार्गेण एव इण्डियाम् प्रवेशेत्, न वक्रमार्गेण पार्श्वद्वारप्रवेशेन यथा पुर्तुगालिनः कर्तुं बाध्याः सन्ति।
GSAM 23.3“वयं पश्यामः यः पुरुषः स्वकाले यथाकश्चित् व्यवहारगणितं भूगोलं नौचालनशास्त्रं च सम्यक् अवगतवान्, प्रथमबिन्दौ—पृथिव्याः आकारे—सम्यक् आसीत्, परन्तु अन्ययोः द्वयोः बिन्दुषु पूर्णतया मिथ्या आसीत्।
GSAM 23सौभाग्यपूर्णा भ्रान्तिः
GSAM 23.4“तथापि विचित्ररूपेण तस्य दोषाः एकस्मिन् विषये तस्मै साहाय्यकराः अभवन्। दूरीविषये यः दोषः सः अतीव सौभाग्यकरः आसीत्। यदि कोलम्बसः पृथिव्याः परिमाणं च तादृशयात्रायाः यथार्थदूरीं च सम्यक् गणितवान् स्यात्, तर्हि सः सम्भवतः नौकायात्रां न आरब्धवान् स्यात्, यतः सः तत्क्षणात् अवगतवान् स्यात् यत् प्रस्तावितः पुर्तगालदेशीयमार्गः बहु अल्पः च अल्पव्ययी च आसीत्। पुनश्च, यदि सः कल्पितुं वा पूर्वमेव पश्यितुं शक्नोत् यत् अमेरिकाखण्डः तस्य मार्गे एव आसीत्, तर्हि सम्भवतः तदेव तं तदा अन्वेषणयात्रायै न प्रेरितवत् स्यात्, यतः तस्य लक्ष्यं नूतनदेशान्वेषणं न आसीत्, किं तु पुरातनदेशस्य नूतनमार्गान्वेषणम् आसीत्।”
GSAM 23युगानां महान् आशा
GSAM 23.5एवं ईश्वरजनाः युगयुगे अवतरन्तः ख्रीष्टस्य आगमनस्य आशां धारयन्ति, यथा सा आत्मनः निश्चलो दृढश्च नौबन्धनकील इव।3 यद्यपि ते बहुवारं दुःखक्लेशयोः मध्ये पीडिताः “कदा हे प्रभो विमोचनं आगमिष्यति?” इति विलापयन्ति, तथापि ते अग्रे प्रवर्तिताः, पौलवत् उक्तवन्तः च अद्यापि वदन्ति – “अस्माकं आशा वा आनन्दः वा गर्वस्य मुकुटम् किम्? किं न भवन्तः अपि अस्माकं प्रभोः येशु ख्रीष्टस्य आगमनसमये तस्य समीपे भविष्यन्ति?”4
GSAM 24आशायाः द्वारा पोषितः पौलः
GSAM 24.1अत्र सन्दर्भे अस्य आशायाः धारणशक्तेः किञ्चित् उदाहरणानि एव पर्याप्तानि। यदा पौलः फेलिक्स् समक्षं आरोपितः स्ववक्तुं अनुमतः, तदा सः उक्तवान् – “यया मार्गेण ते विधर्म इति कथयन्ति, तया मार्गेण अहं पितृदेवम् उपास्ये; विधिशास्त्रे च भविष्यवाणीषु च लिखितं सर्वं श्रद्धया स्वीकरोमि; च ईश्वरस्य प्रति आशां धारयामि, यां ते अपि स्वीकुर्वन्ति यत् धर्माधर्मयोः मृतकानां पुनरुत्थानम् भविष्यति।”5
GSAM 24.2यदा पौलः अग्रिप्पा समक्षं प्रतिष्ठितः, तदा सः कुशलया याचनायाम् उक्तवान् – “अद्य अहं तत्र तिष्ठामि च निर्णयं प्राप्नोमि, यत् अस्माकं पितृभ्यः ईश्वरकृतस्य प्रतिज्ञया आशायाः कारणेन; या प्रतिज्ञा अस्माकं द्वादशकुलाः निरन्तरं दिवं रात्रं च ईश्वरस्य सेवां कुर्वन्तः तस्याः प्रतिज्ञायाः प्राप्तेराशां कुर्वन्ति।” यस्य आशायाः हेतोः, हे राजन् अग्रिप्पा, यहूदिभिः मां अभियुक्तम्। कथं भवतः अविश्वसनीयं मन्यते यत् ईश्वरः मृतान् पुनरुत्थापयति?6 यदा सः अन्ते सीज़रस्य समक्षम् उपस्थातुं रोमे आसीत्, तदा सः यहूदेभ्यः उक्तवान् – “इजराएलस्य आशायाः हेतोः अहं एतेन शृंखलया बद्धः अस्मि।”7
GSAM 24.3पौलः तस्य आशायाः विषये स्वतन्त्रतया तितसं प्रति लिखिते स्वपत्रे उक्तवान् – “दैवस्य कृपा यया मोक्षः लभ्यते सर्वेभ्यः मनुष्येभ्यः प्रकटिता, अस्मान् उपदेशयन् यत् अधर्मं च लौकिककामान् च त्यक्त्वा अस्माभिः अस्मिन् वर्तमाने लोके संयमेन धर्मेण च दैवभक्त्या च जीवितव्यम्, आशीर्वादितं आशां च महादेवस्य च अस्माकं उद्धारकस्य येशु-ख्रिस्तस्य महिमान्वितं प्रकटनं च प्रतीक्षामहे।”8
GSAM 24पेत्रः आशायाम् हर्षेण
GSAM 24.4पेत्रः अपि तस्यैव आशायाः विषये इदं वदति – “धन्योऽस्ति अस्माकं प्रभु येशु ख्रीष्टस्य ईश्वरः पिता, यः स्वस्य अतिदयालुत्वेन येशु ख्रीष्टस्य मृतकात् पुनरुत्थानस्य द्वारा अस्मान् पुनर्जन्म दत्त्वा जीवितपूर्णां आशाम् प्रदत्तवान्, अक्षयम् अकलङ्कम् अम्लानं च रिक्थम्, यत् स्वर्गे युष्मभ्यं रक्षितम् अस्ति; ये श्रद्धाद्वारेण ईश्वरस्य शक्त्या रक्षिताः, अन्तिमकाले प्रकाशनाय सज्जस्य मोक्षस्य निमित्तम्।” यत्र यूयं अतीव हर्षं कुर्वन्ति, यद्यपि किञ्चित्कालपर्यन्तं यदि आवश्यकं भवेत् बहुविधपरीक्षणैः क्लेशं अनुभवन्ति। यतः भवताम् विश्वासस्य परीक्षा नाशशीलं सुवर्णं अपेक्षया बहुमूल्यतरास्ति, यद्यपि तदग्निना परीक्ष्यते, यतः येशु-ख्रीष्टस्य प्रकटने प्रशंसा-मान-गौरवप्राप्त्यर्थं स्यात्।9
GSAM 25सृष्टौ ईश्वरस्य प्रयोजनम्
GSAM 25.1शास्त्राणि जगत् सृष्टौ ईश्वरस्य उद्देश्यं प्रकाशयन्ति; भविष्यवाणीवाक्यात् च वयं तस्य भविष्यविषये योजनां अपि अवगच्छामः: “एवं वदति प्रभुः यः स्वर्गं सृष्टवान्, ईश्वरः स्वयम् यः पृथिवीं निर्मितवान् च स्थापितवान्; स न व्यर्थं सृष्टवान्, स तु वासितुं निर्मितवान्।”10 यदा सः तं रचयामास तदा मानवस्य दत्तवान्। भजनग्रन्थकारः वदति – “नभः अपि नभाः ईश्वरस्य; परं पृथिवी मानवपुत्रेभ्यः दत्तवान्।”11 किन्तु यदा सः तं मानवस्य दत्तवान् तदा मानवः सम्यक् आसीत्, यथा प्राज्ञेन उक्तम् – “एतत् एव मया दृष्टम् यत् ईश्वरः मानवम् सम्यक् रचयामास; परन्तु ते बहूनि उपायान् अन्वेष्टवन्तः।”12
GSAM 25.2वयं पठामः यत् प्रभुः मानवजातिं व्यवहृतवान्, यदा सः आदमपुत्रान् विभजत् तदा सः इजराएलपुत्राणां सङ्ख्यानुरूपं जनानां सीमाः स्थापयत्13 अर्थात् यथार्थेस्राएलस्य सङ्ख्यानुरूपं ये अन्ते पृथिव्यां तस्य भविष्यराज्यस्य प्रजाः इव सङ्गृह्यन्ते। एवं पौलेन एतेषां वाक्यानां द्वारा अभिव्यक्तम् – “ईश्वरः … एकस्यैव रक्तस्य जातयः सर्वे मानवाः सर्वं पृथिव्याः पृष्ठं वसतुं सृजितवान्, च पूर्वमेव नियतान् कालान् तेषां च वाससीमाः निश्चितवान्; यतः ते प्रभुं अन्वेष्टुं यतन्ताम्, यदि कदाचित् तं अनुभवेत्, तं च प्राप्नुयात्, यद्यपि सः न दूरः कस्यापि अस्माकं; यतः तस्मिन् वयं जीवामः, चलामः, अस्तित्वञ्च धारयामः।”14 यदा पृथिव्याः विषये एषः मूलप्रयोजनः सिद्धः भवति तदा “तव जनाः अपि सर्वे धर्मात्माः भविष्यन्ति।”15 पुनरपि तस्मिन् अवस्थायाम् तेषां विषये उक्तम् – “निवासी न वदिष्यति अहं रोगी अस्मि; तत्र वसन्तः जनाः तेषां पापस्य क्षमां प्राप्स्यन्ति।”16 तदा भविष्यति यदा “शान्ताः पृथिवीं दायत्वेन प्राप्य शान्तिसंपदायाम् आत्मनः आनन्दं अनुभविष्यन्ति।”17
GSAM 26ख्रीष्टस्य द्वितीयआगमनम् कथा न अस्ति
GSAM 26.1पेत्रस्य द्वितीये पत्रे उक्तम् – “यदा वयं भवद्भ्योऽस्माकं प्रभोः येशोः ख्रीष्टस्य शक्तिं आगमनञ्च प्रकाशयाम, तदा वयं न चातुर्येण रचितान् कथाः अनुगतवन्तः स्मः, किं तु तस्य महिमायाः प्रत्यक्षदर्शिनः स्मः। यतः सः पितुः ईश्वरस्य सम्मानं गौरवं च प्राप्तवान्, यदा तस्मै उत्कृष्टगौरवात् एवम् उद्घोषः आगतः – एषः मम प्रियः पुत्रः, यस्मिन् अहं प्रसन्नः अस्मि। यत् स्वर्गात् आगतं वाक्यं वयं तस्य सह पवित्रपर्वते श्रुतवन्तः स्मः। अस्माकं अपि भविष्यवाणीवचनं दृढतरं अस्ति, यत् भवन्तः यथा तमसि दीप्तमानं प्रकाशं इव सावधानतया पालयन्तः साधु कुर्वन्ति, यावत् दिनोदयः स्यात् च हृदयेषु प्रभाततारा उदेत्।”18
GSAM 26.2अस्मिन् शास्त्रे प्रेरितः पर्वते रूपान्तरणस्य ख्रीष्टस्य द्वितीयआगमने प्रमाणरूपेण उल्लेखं करोति। अस्य दृश्यस्य पूर्वम् अस्माकं उद्धारकः स्वप्रेरितेभ्यः उक्तवान्— “अत्र केचित् तिष्ठन्ति ये यावत् मानवपुत्रं स्वराज्ये आगच्छन् न पश्यन्ति तावत् मृत्युं न स्वादयिष्यन्ति”19 — यथा लूकेन लिखितम्— “अत्र केचित् तिष्ठन्ति ये यावत् ईश्वरस्य राज्यं न पश्यन्ति तावत् मृत्युं न स्वादयिष्यन्ति।”20
GSAM 26.321एतत् वचनम् रूपांतरणे एव यथार्थतया पूर्णम् अभवत्। अस्मिन् पर्वतस्थे “दर्शने” ते येशुं महिमान्वितं दृष्टवन्तः, यथा सः स्वराज्ये आगत्य प्रकटिष्यति। ते एलियासम् (एलियाम्) अपि दृष्टवन्तः, यः मृत्युरसं न स्वादयित्वा स्वर्गे आरोह्यते, यः तेषां प्रतीकः ये प्रभोः आगमनकाले मर्त्यावस्थातः अमरावस्थां परिवर्तिष्यन्ते, क्षणेन नेत्रनिमेषेण च। तत्र मृतः मोशः अपि आसीत्, यः मृतात् पुनरुत्थाय प्रभुं समागन्तुं आगमिष्यन्ति इति जनान् प्रतिनिधित्वं करोति। अत एव अस्मिन् “दर्शने” ते ख्रीष्टस्य स्वराज्ये आगमनं दृष्टवन्तः यथा सः तेभ्यः प्रतिज्ञां कृतवान्।
GSAM 27भविष्यवाणी अधिकं निश्चितं वचनम्
GSAM 27.1यद्यपि प्रेरिताः रूपांतरणपर्वते एतत् महिमान् दृश्यं दृष्टवन्तः च ईश्वरस्य अनुमोदनस्वरं श्रुतवन्तः, तथापि प्रेरितः पेत्रुसः अवदत् – “वयं भविष्यवाणीवचनस्य अधिकं दृढतरं वचनं धारयामः।” एतया उक्त्या सः तेन स्मरणीये अवसरे दृष्टं श्रुतञ्च न अवहेलयति। तदा ते एकवारं ईश्वरस्य स्वरं श्रुतवन्तः, किन्तु प्रमुखासु भविष्यवाणीरेखासु याः ख्रीष्टस्य द्वितीयआगमनपर्यन्तं विस्तृताः सन्ति, वयं ईश्वरस्य स्वरं बहुवारं पुनरपि शृणुमः। वास्तवतः इतिहासमध्ये यत् यत् निश्चितं भविष्यवाणीभूतं पूर्णं वा लिखितं अस्ति, तत् सर्वं अस्माकं कृते ईश्वरवाणी एव। अत एव भविष्यवाणीवचनं “अधिकं निश्चितम्” इति। Revised Version इत्यस्मिन् “निश्चितीकृतम्” इति अनुवादः कृतः। प्रत्येकपूर्णविशेषेण भविष्यवाणी निश्चितीक्रियते। यदा कश्चन भविष्यवाणीकृतः घटना पूर्णरूपेण सिध्यति, तदा सा शेषेषु भविष्यवाणीकृतेषु घटनासु निश्चिततया आगमिष्यन्ति इति आश्वासनरूपा भवति।
GSAM 27भविष्यवाण्याः स्वरूपम्
GSAM 27.2भविष्यवाण्याः स्वभावे विषये प्रतिष्ठितबाइबिल्-अध्ययनविशारदानाम् निम्नलिखिताः प्रमाणाः दृढप्रभावाः सन्ति—
GSAM 27.3थॉमस् न्यूटनः अवदत् – “पूर्वसूचना इतिहासस्य पूर्वदृष्टिः संक्षिप्ता; इतिहासः पूर्वसूचनायाः सिद्धः विस्तृतः। मिथ्यावाक्यानि लोके आसन्; परन्तु मानवानां च दैत्यानां च समग्रं चातुर्यदुष्टबुद्धिः अपि शास्त्रेषु लिखितानां इव पूर्वसूचनानां सृजनं कर्तुं न शक्नोति।”
GSAM 27.4सर आइज़ैक् न्यूटनः साक्ष्यं ददाति यत् “भविष्यवक्तॄणाम् श्रवणं सत्यस्य चर्चस्य मूलभूतलक्षणम् अस्ति।”
GSAM 27.5डॉ॰ ए. कीथ् उवाच— “भविष्यवाणी कस्यापि चमत्कारस्य समतुल्यम् अस्ति, स्वयमेव चमत्काररूपा च। केवलं सर्वशक्तिमानस्य वाणी एव मृतान् समाधिभ्यः आह्वयितुं शक्नोति; केवलं सर्वज्ञस्य वाणी एव अन्धकारपूर्णे भविष्ये गुप्तं सर्वं प्रकाशयितुं शक्नोति, यत् मनुष्येभ्यः मृतलोकगृहाणां इव अनतिक्रम्यम्; उभे च समानतया ईश्वरस्य वाणी भवन्ति।”
GSAM 28.1मॅथ्यू हेनरी उवाच – “ईश्वरस्य समये, यः उत्तमः कालः, ईश्वरस्य मार्गे, यः उत्तमः मार्गः, भविष्यवाणी निःसन्देहं पूर्यते। ख्रीष्टस्य प्रत्येकं वचनं अतीव शुद्धं अस्ति, अतः अतीव निश्चितम्।”
GSAM 28भविष्यवाण्याः उद्देश्यः
GSAM 28.2ख्रीष्टस्य स्वप्रेषितानां प्रति उक्तानां वाक्यानां अध्ययनतः भविष्यवाणीप्रदाने प्रभोः एकं हेतुं अवगन्तुं शक्नुमः। यहूदायाः कृत्येषु यानि भविष्यन्ति तेषु भविष्यवाणीरूपेण भाषमानः सः उक्तवान्, “अहं पूर्वमेव युष्मभ्यं वदामि, यदा च तद् भविष्यति तदा युष्माभिः विश्वासः जायेत् यत् अहं एव अस्मि।”22
GSAM 28.3प्रभुः यशायाह-नब्याद्वारा अपि वदति— “अहं ईश्वरः अस्मि, मम सदृशः कश्चन नास्ति। अहं आरम्भात् अन्तम् उद्घोषयामि, प्राचीनात् अपि यानि न कृतानि तानि वदामि। मम परामर्शः स्थिरः भविष्यति, यत् मम इच्छितं सर्वं अहं करिष्यामि।”23
GSAM 28.4पुनरपि “अहं पूर्वकृतानि आरम्भात् एव उद्घोषितवान्, तानि मम मुखेन निर्गतानि, अहं तानि प्रकटितवान्, अहं तानि अकस्मात् कृतवान्, ते च सम्पन्नानि। अहं च आरम्भात् एव त्वां उद्घोषितवान्; सम्पन्नात् पूर्वमेव त्वां प्रदर्शितवान्, यथा त्वं न वदेत् मम मूर्तिः तानि कृतवती, मम उत्कीर्णमूर्तिः च मम पिघलितमूर्तिः च तान् आज्ञापयत्। त्वम् एतत् सर्वम् श्रुतवान्, पश्य; किं न प्रकाशयिष्यथ? अहं त्वां अद्य नव्यानि गोप्यानि च प्रकटितवान्, यानि त्वया न ज्ञातानि। तानि अधुना सृजितानि, न तु आदौ; तस्माद् दिनात् पूर्वमपि यदा त्वम् तान् न श्रुतवान्, यथा त्वम् न वदेत्— पश्य, अहं तानि पूर्वमेव अजानाम् इति।”24
GSAM 28.5अस्मात् भाषात् भविष्यवाणीसिद्धीनां दैवीउत्पत्तेः प्रमाणरूपेण शक्तिः दृश्यते, तथा च सर्वेभ्यः मूर्तिपूजकदेवताभ्यः परं प्रभुशक्तिप्रदर्शनाय। एतेभ्यः शब्देभ्यः अपि दृश्यते यत् भविष्यवाणी सत्यग्रन्थेषु अतीव महत्वपूर्णं स्थानं धारयति। एतानि तथ्यानि यथार्थानि सन्ति, अतः विस्मयजनकं यत् बहवः जनाः पवित्रशास्त्रेषु भविष्यवाणीअंशेषु अध्ययनं अल्पं वा न कुर्वन्ति।
GSAM 29भविष्यवाण्यः न मुद्राङ्किताः
GSAM 29.1अज्ञाः वदन्ति यत् ते अनपठिताः सन्ति, अतः भविष्यवाणयः न बोध्यन्ते। अन्यपक्षे बहवः शिक्षिताः, तेषां च कतिपयाः धर्मसेवकाः अपि वदन्ति – “भविष्यवाणयः मुद्राङ्किताः सन्ति, न च बोध्यन्ते। वयं सर्वे जानिमः यत् प्रकाशितवाक्यग्रन्थः मुद्राङ्कितग्रन्थः अस्ति।”
GSAM 29.2प्रकाशितवाक्यग्रन्थे प्रियः योहान् विशेषेण आज्ञा प्राप्तवान् यत् सः पुस्तकं न सीलयतु।25 अस्मिन् ग्रन्थे अपि तेषां प्रति आशीर्वादः उद्घोषितः ये “अस्य भविष्यवाण्याः वाक्यानि शृण्वन्ति च तत्र लिखितानि पालयन्ति।”26 यदि तानि न अवगन्तुं शक्यन्ते, तर्हि मुद्रितग्रन्थे अन्तर्भूतानि कथं रक्षितानि स्युः? प्रभुना मोशेन उक्तम् – “रहस्यानि प्रभोः अस्माकं ईश्वरस्य सन्ति; प्रकटीकृतानि तु अस्माकं च अस्माकं च पुत्रेभ्यः चानन्तकाले, यतः वयं एतस्य विधानस्य सर्वाणि वचनानि कुर्मः।”27
GSAM 29.3यत् प्रभुना दानियेलस्य भविष्यवाणयः अवबोधार्थं अभिकल्पिताः, तत् तस्य शिष्येभ्यः तेषां विषये उक्तैः वाक्यैः स्पष्टम्। पठ्यते— “यदा यूयं दानियेलभविष्यवक्तारः उक्तं विनाशघृणास्थानं पवित्रस्थले स्थितं पश्यथ, यः पठति स अवबुध्यताम्।”28 इति वाक्येन प्रायः एव दानियेलभविष्यवक्तारम् अवबुध्यत इति सूच्यते।
GSAM 29.4प्रभुः एतेन वाक्येन भविष्यवाणी न बोध्यते इति मिथ्याभासं उद्घाटयति: “सर्वेषां दृष्टिः ते प्रति मुद्राङ्कितग्रन्थवत् अभवत्, यं ग्रन्थं पण्डिताय दास्यन्ति, वदन्ति, पठ, कृपया; स वदति, न शक्नोमि, यतः स ग्रन्थो मुद्राङ्कितः। ग्रन्थः च अनपण्डिताय दास्यते, वदन्ति, पठ, कृपया; स वदति, अहं अपण्डितः अस्मि। अतः प्रभु अवदत् – यतः एते जना मुखेन समीपं आगच्छन्ति, ओष्ठयोः च माम् मानयन्ति, परन्तु हृदयं मत्तः दूरं कृतवन्तः, मम च भयम् मानवीय-नियमैः शिक्षितम्। अतः पश्य, अहं अस्मिन् जनेषु अद्भुतं कर्म करिष्यामि, अद्भुतं च आश्चर्यम्; यतः तेषां विदुषां बुद्धिः नश्यति, च तेषां प्राज्ञानां विवेकः लुप्तः भविष्यति।”29 यदि ये जनाः येषां विषये अत्र भविष्यवक्ता भाषते, ते निश्चितं भविष्यवाणीवचनं अनुसृतवन्तः स्युः, तर्हि ते न ईश्वरविधेः परित्यक्तवन्तः, न च तस्य आज्ञानां प्रतिस्थापने मानवाज्ञाः स्थापयितवन्तः।
GSAM 30पूर्वसूचना निजव्याख्यायाः नास्ति
GSAM 30.1न तु भविष्यवाणी गूढं रहस्यमयं च अर्थं वहति यत् बहवः तस्य अवबोधनं न शक्नुवन्ति। प्रेरितः पेत्रः तस्य विषये उक्तवान् – “एतत् प्रथमं जानन्तु यत् शास्त्रस्य कश्चन भविष्यवाणी स्वनिजव्याख्यानस्य न कदापि अस्ति। यतः भविष्यवाणी प्राचीनकाले मानुषेच्छया न आसीत्; परन्तु ईश्वरस्य पवित्राः पुरुषाः यथा पवित्रात्मना प्रेरिताः तथा उक्तवन्तः।”30 एतस्मात् वाक्यात् स्पष्टतया सूच्यते यत् भविष्यवाणीबोधाय आवश्यकं तस्यैव आत्मा ग्रहणं यः भविष्यवक्तृभिः उक्तवान्। तस्य आत्मा यः सर्वेभ्यः याचकेभ्यः प्रतिज्ञितः, तस्य विषये लिखितम्—“सः युष्मान् सर्वसत्ये मार्गदर्शयिष्यति।”31
GSAM 30भविष्यवाण्याः पूर्तिः
GSAM 30.2भविष्यवाणीविषये अध्ययने केचन तथ्यानि सन्ति यानि सदा मनसि धारयितव्यानि। यः परमेश्वरः अमोघः अस्ति, स एव भविष्यवाण्याः कर्ता। यदा च भविष्यवाण्याः पूर्त्यर्थं समयः आगच्छति, तदा एव निर्दिष्टः प्रसङ्गः निश्चिततया भवति। पुनश्च यथा प्रभुः यः पुरुषाणां कर्माणां पूर्वाभासं जानितुं शक्तिमान् अस्ति, स यदा किञ्चित् घटनायाः समयं निर्दिशति, तदा यदा समयः आगच्छति, भविष्यवाण्याः यथार्थपूर्तिः दृश्यते। अर्थात्, यथार्थपूर्वकथितसमये मिथ्या पूर्तिः असंभवम्। एतस्मिन् सिद्धान्ते अनुकूल्य वदामः यदा प्रभोः समयः आगतः यदा तस्य सत्यवाक्यस्य लोके प्रदानाय तदा तद्वाक्यं सर्वदा प्रकटते।
GSAM 30.3एकदा यदा लेखकः भविष्यवाणीसिद्धेः विषये व्याख्यानं दत्तवान्, तदा तत्र उपस्थितः एकः नास्तिकः आगत्य उवाच – “भविष्यवाणीव्याख्याकाराः, भवन्तः अतीव सौभाग्यवन्तः इति मया अभिनन्दनीयाः। इतिहासे भवतः अध्ययने यत् भविष्यवाणीसङ्गतं यथार्थतया मेलं करोति तत् भवन्तः सुलभतया प्राप्नुवन्ति इति दृश्यते।” “आम्,” इति अस्माकं प्रत्युत्तरम्, “यत् अनुकूलं कृतम्, तत् एव अनुकूलं दृश्यते। यदि त्वं हस्तदस्तानां जोडीं क्रेतुं हस्तदस्तानां विक्रयालयं गमिष्यसि, किं न अपेक्षसे यत् ताः तव हस्तयोः अनुकूलाः स्युः?” सः प्रत्यब्रवीत्, “निश्चितम्, यतः ताः अनुकूलार्थं निर्मिताः।” “तर्हि,” लेखकः उवाच, “यः ईश्वरः यत् मनुष्याः कुर्वन्ति तत् यथावत् जानाति, तेषां विषये पूर्वानुमानान् कृतवान्। यदा च ते मनुष्याः कर्मभूमौ आगत्य यत् स पूर्वमेव अनुमानितवान् तत् एव कुर्वन्ति, तदा सः सत्यइतिहासज्ञः तेषां कर्माणां अभिलेखं करोति, यत् पूर्वानुमानेन सह यथावत् मेलं करोति।”
GSAM 31अन्धकारे भविष्यवाणी प्रकाशवत्
GSAM 31.1प्रेषितः पेत्रुसः वदति यत् वयं भविष्यवाणीं अन्धकारस्थले दीप्तमानं प्रकाशं इव मनसि धारयेम। भविष्यवाणीदीपविना भविष्यं पूर्णतया अन्धकारमिव भविष्यति। प्रकाशस्य हेतुः अन्धकारस्य निवारणम्—यदा कोऽपि अन्धकारस्थले गच्छति तदा मार्गं प्रकाशयितुं, मार्गं स्पष्टतया प्रकाशयितुं च, यतः यात्री पादक्रमेण मार्गं पश्यितुं विकल्पयितुं च समर्थः भवेत्। “तव वचनम्,” इति भक्तकवि उवाच, “मम पादयोः दीपकः, मम मार्गे च प्रकाशः।”32 प्राज्ञः उवाच— “धर्मिणां मार्गः उदीप्तदीप्तिवत्, यः यथाक्रमं पूर्णदिनं प्रति अधिकं अधिकं प्रकाशयति।”33 एवं दृश्यते यदा वयं कालप्रवाहे प्रवहामः यत् ईश्वरवचनम्, विशेषतः भविष्यद्वाणीसिद्धेषु, अधिकं अधिकं उद्घाटयिष्यति, यतः बाइबिल्-अध्ययनकर्त्रे स्पष्टतरं स्पष्टतरं भवति यत् सः निश्चयेन अनन्तप्रकाशमार्गे अनन्तदिनमार्गे च स्थितः अस्ति।
GSAM 31एडेनात् अन्त्यपर्यन्तं त्रयः प्रमुखघटनाः
GSAM 31.2एडेनात् अन्त्यपर्यन्तं प्रभोः जनानां मार्गं शास्त्रप्रकाशे अवलोक्य, तत्र त्रयः घटनाः विशेषेण प्रमुखरूपेण दृश्यन्ते। प्रथमं ख्रीष्टस्य प्रथमआगमनम्, अवतारः, इम्मानुएलस्य आगमनम्, देहस्थे ईश्वरस्य प्रकटः; द्वितीयं तमोयुगादनन्तरं महान् सुधारः—१२६० वर्षाणां दमनकाले, यस्मिन् प्रभोः वचनं सामान्यजनानां समीपे प्रायः सर्वथा निषिद्धम्—चर्चस्य स्वस्य मरुभूमिस्थितेः बहिर्गमनम्, च शास्त्राणां स्थापने यत्र सर्वे पठितुं च तस्य इच्छां ज्ञातुं च शक्नुवन्ति; तृतीयम् अस्माकं प्रभोः द्वितीयं आगमनम्, यत् सः जगत् आरभ्य तस्य सर्वेषां पवित्र-भविष्यद्रष्टृणां मुखेन उक्तस्य सर्वस्य पुनर्स्थापनकालस्य स्थापने आगच्छति; एतत् “युगानां संघर्षम्”—पापधर्मयोः द्वन्द्वम्—समापयितुं, यस्य लक्ष्यं गौरवयुगस्य प्रतिष्ठापनम्, यत्र सर्वे युगाः प्रवृत्ताः सन्ति।
GSAM 32पूर्वसूचना अन्त्यपर्यन्तं मार्गचिह्नानि ददाति
GSAM 32.1यदा वयं भविष्यवाणीवचनं निश्चितं प्रकाशवत् पादपथदर्शकं मन्यामहे, यत् तमसि अस्माकं सम्यक् मार्गं प्रकाशयति, तर्हि न शक्यते अन्यथा यत् वयं भविष्यवाणीवचनेन सम्यक् निर्दिष्टं मार्गं कालप्रवाहे ख्रीष्टस्य द्वितीयआगमनपर्यन्तं स्पष्टरूपेण पश्यामः। एवं स्थिते ये भविष्यवाणीप्रकाशं समीपे अनुगच्छन्ति ते न केवलं महान् दिनस्य समीपत्वं सूचकानि लक्षणानि चिन्वन्ति अपि तु येन प्रभोः कार्यं सत्यवाक्येषु अनवरतं प्रवर्तते ते अपि चिन्वन्ति यत् तेन लोकेभ्यः तस्य आगमनसमये शान्तिपूर्वकं मिलनार्थं सज्जीकर्तुं उद्दिष्टाः सन्ति।
GSAM 32.2यद्यपि शास्त्राणि वदन्ति यत् प्रभोः दिनम् जनसमूहेषु “रात्रौ चोर इव” आगमिष्यति34, तथापि ये प्रभोः परामर्शे तिष्ठन्ति तेषां विषये अपि वदति – “हे भ्रातरः, यूयं अन्धकारे न सन्ति यत् तद् दिनम् चोर इव आक्रामयेत्। यूयं सर्वे प्रकाशस्य पुत्राः, दिवोः च पुत्राः।”35
GSAM 32प्रभोः मार्गदर्शनम् स्मरतु
GSAM 32.3आगमनान्दोलने प्रभोः मार्गदर्शनस्य स्मरणे, अवगन्तव्यम् यत् ईश्वरस्य सदा अभिप्रायः आसीत् यत् तस्य जनाः तेषां कृते तस्य दैवप्रबन्धस्य च सामर्थ्यस्य च प्रकटीकरणानि स्मर्तव्यानि। इस्राएलस्य ईश्वरात् पतनस्य कारणानि प्रददाति स्तोत्रकारः, “ते स्वस्य रक्षकस्य ईश्वरस्य विस्मृतवन्तः, यः मिसरे महान् कर्माणि कृतवान्, हाम् प्रदेशे अद्भुतकर्माणि च, लालसागरतीरे भयानककर्माणि च।”36 यदि इस्राएलाय ईश्वरस्य तेषां सह मार्गदर्शनम् स्मर्तुं हितकरम् आसीत्, किं न अस्माकं अपि हितकरम्? उल्लासेन पुनः भक्तः उवाच – “हे मम आत्मा, ईश्वरं धन्यताम्, तस्य सर्वाणि अनुग्रहाणि मा विस्मर।”37
GSAM 33.1सर्वेषु युगेषु प्रभोः महत्त्वपूर्णानि सत्यानि आसन् यानि तस्य कृपया पापबन्धनात् जनान् उद्धर्तुं च स्वर्गीय कानानायां प्रवेशाय योग्यान् कर्तुं च समर्थानि। एतानि सत्यानि ये प्रचारितवन्तः तैः सह प्रभोः व्यवहारान् चिन्तनं हितकरम्।
GSAM 33लघुतमसाधनैः महान्ति फलानि—डॉबिग्नेः साक्ष्यम्
GSAM 33.2डॉबिग्नेः History of the Reformation इति ग्रन्थे उक्तम् – “ईश्वरः, यः युगयुगे स्वकार्यं सज्जयति, यदा तस्य समयः आगतः तदा दुर्बलतमैः उपकरणैः तद् सिद्धयति। लघुतमसाधनैः महत्फलप्राप्तिः – एषः ईश्वरनियमः। यः नियमः सर्वत्र प्रकृतिमध्ये प्रवर्तते, स इतिहासे अपि दृश्यते।”38
GSAM 33.3यदा प्राचीनकाले ईश्वरः स्वयमेव विशेषं जनसमूहं स्वकीयविशिष्टराष्ट्ररूपेण स्थापयितुं चयनं आरब्धवान्, तदा एकं पुरुषं—अब्राहामं—यः कल्दीयदेशे उरे इत्यत्र अविश्वासिनां मध्ये वसति स्म, आह्वयित्वा। तस्मात् बहवः सन्तानः जाताः; किन्तु ते राष्ट्रपदवीम् प्राप्तवन्तः, स्वर्गदेवः उक्तवान्— “न तु भवतः अधिकसंख्यया कस्यापि जनानां मध्ये स्नेहं स्थापयामास, न च भवतः चयनाय कारणम् आसीत्; यतः भवन्तः सर्वेभ्यः जनानां मध्ये अल्पतमाः आसन्।”39
GSAM 33.4पुनश्च यदा सः स्वजनान् मिस्रदेशे दासत्वेन बन्धनात् विमोचयितुम् इच्छत् तदा सः तेषां नेता रूपेण एकं पुरुषं चयनं कृतवान् यः बाल्ये मातृगृहे त्रिमासपर्यन्तं गुप्तः आसीत् अनन्तरं नडैः निर्मिते सरलेऽपरिष्कृते पिटके जतुना लेपिते स्थाप्य नीलनद्याः संरक्षणे समर्पितः। एष एव मोशः यदा बोधवयस्कः अभवत् तदा सः ईश्वरजनानां सह दुःखमार्गं न्यूनतापूर्णं निर्वाचितवान्, न तु क्षणिकपापसुखानाम्।40
GSAM 34गीदोनस्य विजयः
GSAM 34.1पश्चात् यदा प्रभुः इस्राएलम् मिद्यानीयेभ्यः अमालेकीयेभ्यश्च उद्धर्तुम् इच्छत्, ये ते तेषां देशे “पतङ्गानां सदृशं बहुलतया” आगत्य पृथिव्याः उत्पादनं विनष्टवन्तः, इजराएलाय “न अन्नम्, न मेषः, न गोः, न च गर्दभः” अवशिष्टः। तदा प्रभुः गीदोनस्य समीपे दूतं प्रेषितवान्। जोआशस्य पुत्रः गीदोन् अल्पं गोधूमं मर्दित्वा शत्रूणाम् समीपात् गोपयितुं विवशः अभवत्। यदा देवदूतः तं सूचयामास यत् सः इस्राएलं उद्धारयिष्यति, गीदोन् विस्मितः पृच्छत्— “कथं अहं इजराइलं उद्धारयिष्यामि? पश्य, मम कुलः मनस्सेषु दरिद्रः अस्ति, अहं च पितुर्भवने कनिष्ठः अस्मि।”41 एष एव विनीतः दीनः पुरुषः स्वस्य त्रिशतेन पुरुषैः सह सरलदीपकलशयुक्तैः निर्गतः (यत् कर्म सीमितबुद्ध्या मूर्खतावत् दृश्यते), ईश्वरं स्वबलं कृत्वा महतीं विजयं प्राप्तवान्। विमोचनात् पूर्वम् गीदोनः सम्भवतः अमोसप्रवक्तारिव शोकवाक्यं उक्तवान् यदा सः पृच्छति – “याकोबः केन उत्तिष्ठेत्? सः लघुः अस्ति।”42
GSAM 34पशुखाद्यपात्रे शिशुः
GSAM 34.2प्रभुना निर्दिष्टे समये मानवस्य उद्धारकः जातः, च गोपैः तं पशुखाद्यपात्रे शयितं दृष्टवन्तः। तस्य लौकिकपरिजनाः नम्रं यद्यपि सम्माननीयं जीवनवृत्तिं अनुवर्तन्ते। तस्य लौकिकदारिद्र्यविषये उद्धारकः उक्तवान् – “शृगालकानां छिद्राणि सन्ति, आकाशपक्षिणां च घोंसलाः; मनुष्यपुत्रस्य तु शिरोऽपि स्थापयितुं नास्ति।”43 सः स्वप्रेषितान् “तस्य निम्नवर्गात् चयितवान्, यः यद्यपि न न्यूनतमः, तथापि मध्यवर्गस्य समतां न प्राप्नोति। एवं सर्वं जगति प्रकाशयितुं अभिप्रेतम् आसीत् यत् कार्यं न मानुष्यं, किन्तु दैविकम्।”
GSAM 35न बहवः प्राज्ञाः आहूताः
GSAM 35.1पौलः आदिमसंघकाले कार्यस्य विषये उक्तवान् – “ईश्वरस्य मूर्खता मनुष्याणां बुद्धिमत्तेः अधिकं बुद्धिमती, ईश्वरस्य दुर्बलता मनुष्याणां बलात् अधिकं बलवती। भ्रातरः, पश्यन्तु स्वस्य आह्वानम् – न मांसानुसारं बहवः प्राज्ञाः, न बहवः बलिष्ठान्, न बहवः कुलीनः आहूताः; किन्तु ईश्वरः जगत् मूर्खान् चयित्वा प्राज्ञाः लज्जयितुम् इच्छति; च ईश्वरः जगतः दुर्बलानि वस्तूनि चयित्वा बलवन्तः वस्तूनि लज्जयितुम् इच्छति; च जगतः नीचानि वस्तूनि च तिरस्कृतानि वस्तूनि च ईश्वरः चयित्वा ये न सन्ति तान् अपि चयित्वा ये सन्ति तान् शून्यत्वाय, यतः न कश्चन देहः तस्य समीपे गर्वेण गर्वेत्।”44
GSAM 35सुधारकाले नम्रपुरुषाः
GSAM 35.2षोडशशताब्दे महान् सुधारकानां जीवने अपि एतत् तत्त्वं उदाहरणरूपेण दृश्यते। इतिहासकारः वदति— “सुधारकः झ्विङ्गलः अल्पाइनगोपकुटीरात् उद्भूतः; मेलान्खथनः, धर्मसुधारस्य धर्मशास्त्रज्ञः, शस्त्रकारशालात्; लूथरः च दरिद्रखनिजकर्मकरकुटीरात्।” स्वयम् लूथरः उक्तवान् – “मम मातापितरौ अतीव दरिद्रौ आसन्। मम पिता दरिद्रः काष्ठच्छेदकः आसीत् (पश्चात् खनिजशिल्पी अभवत्), माता च बहुशः पृष्ठे काष्ठानि वहति स्म, यतः सा बालकपालनसाधनानि प्राप्तुं शक्नोति स्म। ते अस्माकं कृते अतीव कठोरं श्रमं सहन्।”
GSAM 35.3प्रभुसेवायै जनानां आह्वानविषये भाषमानः प्रेरितः याकोबः उवाच – “शृणुत मम प्रियभ्रातरः, किं न ईश्वरः संसारस्य दरिद्रान् श्रद्धया धनाढ्यान्, ये तस्मिन् स्निह्यन्ति तेभ्यः प्रतिज्ञातस्य राज्यस्य दायादांश्च वृतवान्?”45
GSAM 35प्रारम्भिक-मेथोडिस्टाः
GSAM 35.4मेथोडिज्मस्य आरम्भकाले यदा मुक्तकृपासिद्धान्तः परिश्रमेण प्रचारितः, तदा सुधारकानां अग्रसररेखां अवलोक्य वयं पश्यामः यत् सा ईश्वरशक्त्या सह आसीत्। यथा ख्रीष्टस्य कोमलप्रेम्णा तत् जनसमक्षं विश्वासपूर्वकं प्रदर्शितम्, जीवितविश्वासेन च गृह्यत्, तदा विश्वासिनः न केवलं अतीतानां पापानां क्षमां प्राप्तवन्तः, अपितु पवित्रताशक्तिं अपि प्राप्तवन्तः येन ते पवित्रजीवनम् आचरितुं समर्थाः अभवन्। मेथोडिज्मस्य नम्रारम्भः आसीत्, च पुरोहितजनानां च सामान्यजनानां च श्रद्धा-सरलविश्वासयोः अनुकूलं आशीर्वादितः।
GSAM 36.1आगमन-आन्दोलनेन सम्बद्धानि घटनानुभवानि अनुसृत्य वयं पश्यामः यथा प्रभोः सर्वेषु कार्येषु यत्र मानवः साधनरूपेण क्रियाशीलः भवति तत्र तस्य उत्पत्तिः दरिद्रेषु च अल्पप्रसिद्धेषु च आसीत्; किन्तु यावत् एतस्य महान् कार्यस्य आधारभूतप्रमाणान् सूक्ष्मतया न परीक्षन्ते तावत् कश्चन एतस्मात् कारणात् तद्विरुद्धं निर्णयं मा कुर्वीत, मा भूत् ते तेषां मध्ये गण्येरन् येभ्यः प्रभुना पृच्छितम्—“लघुकर्माणां दिनं कः तिरस्कृतवान्?”46
GSAM 36लूथराय एक्-स्य प्रत्युत्तरम्
GSAM 36.2यैः कतिपैः वा बहुभिः स्वीक्रियते इति कारणेन मतस्य सम्यक् वा मिथ्या वा निर्णयं कर्तुम् इच्छन्ति, तेषां हिताय वयं लूथरस्य एक्-नामकस्य च विवादस्य अंशं उद्धरन्ति। यतः लूथरः शास्त्रेषु आधारं गृह्य मानवानां स्वमतं ईश्वरवचनस्योपरि स्थापयितुं अधिकारं विवादितुम् धृष्टः आसीत्, एक् व्यङ्ग्यपूर्णैः एतेभिः शब्दैः प्रत्युत्तरं दत्तवान्: “अहं विस्मयेऽस्मि यया विनीतया लज्जया च आदरणीयः डॉक्टर् एकोऽपि एकाकी बहून् प्रख्यातान् पितरः प्रतिवादितुम् आरब्धवान्, च सर्वोच्चधर्माध्यक्षेभ्यः परिषदेभ्यश्च धर्माचार्येभ्यश्च विश्वविद्यालयेभ्यश्च अधिकं जानामि इति आभाषते! ... निःसन्देहं विस्मयजनकं स्यात् यदि ईश्वरः एतावद्भ्यः साधुभ्यो धर्मार्थं हतेभ्यश्च सत्यं गोपितवान् यावत् आदरणीयपितुः आगमनात्।”
GSAM 36.3एतत् प्रत्युत्तरम् झ्यूरिख् नगरे योहान् फेबर् इत्यस्मै दत्तेन झ्विङ्गलस्य प्रत्युत्तरैः समं भवेत्, यदा सः उक्तवान् – “यदा द्वादशशताब्दीपर्यन्तं प्रचलिताः प्राचीननियमाः परित्यक्ताः, तदा परिस्थितेः यत् अवस्था प्राप्ता तस्मिन् मम आश्चर्यम्, च स्पष्टतया निष्कर्षः जातः यत् ख्रिश्चधर्मः चतुर्दशशताब्दपर्यन्तं भ्रान्तौ आसीत्।” झ्विङ्गलः शीघ्रं प्रत्युत्तरं दत्तवान् यत् “चतुर्दशशताब्दपर्यन्तं धारितः विश्वासः यद्यपि दीर्घकालिकः, तथापि दोषः न न्यूनः; तथा च ईश्वरपूजायाम् प्राचीनता केवलं तदा एव किंचिद् मूल्यं वहति यदा तस्य आधारः वा प्रमाणं पवित्रशास्त्रेषु दृश्यते।”47
GSAM 37ईश्वरवचनम् विरुद्धम् मानवीयप्रज्ञा
GSAM 37.1“सत्यं किम्?” इति प्रश्नं प्रभोर्वाक्येन न निराकृत्य, मानवाभिमतानां मतैः आश्रयस्य संकटम् होशेयः भविष्यवक्ता तीक्ष्णतया निर्दिशति यदा सः अवदत्— “त्वं स्वमार्गे, स्वबलवन्तानां बहुलसङ्घे च विश्वासं कृत्वा, अतः दुष्टतां कृष्टवानसि, अधर्मं लूनवानसि, मृषावादानां फलं खादितवानसि।”48 मानवहृदयस्य प्रवृत्तिः सदा मनुष्ये विश्वासं कर्तुं आसीत्; किन्तु यदा वयं तं समयं समीपं आगच्छामः यदा प्रभुः “उत्तिष्ठ्य पृथिवीम् भयानकेन कम्पयिष्यति,” तदा यशायाहः भविष्यवक्ता उपदिशति, “मानुषात् विरमध्वम्, यस्य नासिकाभ्यां श्वासः प्रश्वासश्च सन्ति; सः किं गणनीयः?”49
GSAM 37.2एवं शास्त्रेषु अस्माकं अस्य दिशाम् विषये संकटस्य प्रति सावधानता प्रदत्ता, न कश्चन शीघ्रं आगमन-आन्दोलनं निन्देत्, यथा सा लघु आरम्भात् वा लोके महान् इति ख्याताः न कार्यस्य पक्षे संलग्नाः इति कारणेन विचारानर्हा इति मन्येत्। किं तु सर्वे तस्य दाव्यान् सावधानतया परीक्ष्यन्तु। सत्यं अतुल्यमूल्यम्, यस्य तुलने केवलं मानवमतानि व्यर्थतुषवत्।
Notes
- २ तिमोथी १:९। ↩
- डेविड् एच्. मोंटगोमेरी, The Leading Facts of American History, १९०२ संस्करणम्, पृ. ८, ९। ↩
- इब्रानियन् ६:१९। ↩
- १ थिस्सलुनीकियन् २:१९। ↩
- प्रेरितकृत्येषु २४:१४, १५। ↩
- प्रेरितकृत्येषु २६:६-८। ↩
- प्रेरितकृत्येषु २८:२०। ↩
- तीतुस् २:११–१३। ↩
- १ पेत्रुस् १:३–७। ↩
- यशायाह् ४५:१८। ↩
- भजनसंग्रहः ११५:१६। ↩
- उपदेशकः ७:२९। ↩
- द्वितीयविवरणम् ३२:८। ↩
- प्रेरितकृत्येषु १७:२६–२८। ↩
- यशायाह् ६०:२१। ↩
- यशायाह् ३३:२४। ↩
- भजनसंग्रहः ३७:११। ↩
- २ पेत्रुस् १:१६-१९। ↩
- मत्ती १६:२८। ↩
- लूका ९:२७। ↩
- १ कुरिन्थीयन् १५:५१, ५२। ↩
- यूहन्ना १३:१९। ↩
- यशायाह् ४६:९–१०। ↩
- यशायाह् ४८:३-७। ↩
- प्रकाशितवाक्यम् २२:१०। ↩
- प्रकाशितवाक्यम् १:३। ↩
- द्वितीयविवरणम् २९:२९। ↩
- मत्ती २४:१५। ↩
- यशायाह् २९:११-१४। ↩
- २ पेत्रुस् १:२०, २१। ↩
- यूहन्ना १६:१३। ↩
- भजनसंग्रहः ११९:१०५। ↩
- नीतिवचनम् ४:१८। ↩
- १ थिस्सलुनीकियन् ५:२; २ पेत्रुस् ३:१०। ↩
- १ थिस्सलुनीकियन् ५:४, ५। ↩
- भजनसंग्रहः १०६:२१, २२। ↩
- भजनसंग्रहः १०३:२। ↩
- History of the Reformation, द्वितीयः खण्डः, प्रथमः अध्यायः, प्रथमः अनुच्छेदः ↩
- द्वितीयविवरणम् ७:७। ↩
- इब्रानियन् ११:२५। ↩
- न्यायाधीशाः ६:४, ५, १५। ↩
- आमोस ७:२। ↩
- मत्ती ८:२०। ↩
- १ कुरिन्थीयन् १:२५–२९। ↩
- याकूब २:५। ↩
- जकर्याह ४:१०। ↩
- वाइलीस्य History of Protestantism, अध्यायः १२, अनुच्छेदौ १६–१७; Cassel संस्करणम्, पृ. ४५८ ↩
- होशेया १०:१३। ↩
- यशायाह् २:२२। ↩