Saense ea Pholoho. – No. 2
TAM1897 D 59.2Thero e fanoeng ka Sontaha mantsiboea, la 14 Hlakola, 1897 E hatisitswe diphatlalatsong tsa letsatsi le letsatsi tsa Kopano-kakaretso tsa la 17 Hlakola, 1897, Mokg. 1, Nom. 4, maq. 59-64 le tsa la 18 Hlakola, 1897, Mokg. 1, Nom. 5, maq. 65-66.
TAM1897 D 59.3LITLHALOSO tse ling tse seng kae pele re qala thuto ea bosiu bona: Ha ho potang hore ba bangata ba kanna ba ipotsa hore na tsohle tse ileng tsa buuoa bosiung bo fetileng li tla khona ho pakoa. Li tla khona. Ke ne ke sa bue feela. Ke ‘nete ha kea latela ntlha e ‘ngoe le e ‘ngoe ka botlalo, empa ha le ka nahana ka seo ke neng ke se bua ha le se le bona se ngotsoe, le tla bona hore ke ‘nete. Ha ke ne ke re palesa ea snow-drop e leka-lekane le lefatše, ‘me lefatše le leka-lekane le palesa ea snow-drop, joale haeba lefika le tsoang leholimong le boima ba litone tse ‘maloa le wela lefatšeng, na matla a khoheli ha a e-ba maholo ho feta pele? ‘me na seo se ne se ke ke sa senya teka-tekano ea palesa le lefatše? — Che; hobane ha se lefatše feela le leka-lekaneng le palesa eo, empa ke bokahohle bohle. Na ua hopola hore, ha ho ithutwa molao wa khoheli, polelo ya saense ke hore, karolwana e nngwe le e nngwe ya ntho e ka bokahohle e hohela karolwana e nngwe le e nngwe, hoo e seng lefatshe feela, empa le bokahohle kaofela, bo lekalekaneng le ditlhoko tsa dipalesa; ka hoo, ho wa ha lefika le tswang lehodimong ho ne ho ke ke ha eketsa khoheli ya bokahohle.
TAM1897 D 59.4Mantsoe a seng makae feela a tlhaloso qalong: Haeba ke ne ke buile, thutong e fetileng, ka taba ea “Saense ka Bibeleng,” kapa “Saense le Bibele,” ke ne ke tla hlalosa ka botlalo hore na matla a khoheli ke eng, le hore na ha se eng, ho latela mohopolo oa saense oa lentsoe leo. Empa ke ne ke sa bue ka seo; sohle seo ke neng ke rerile ho se etsa bosiung boo bo fetileng e ne e le ho bolela taba ea ho sibolloa ha molao oa khoheli, le khopolo-taba ea oona e le molao. Ho bile le liphetoho tsa maikutlo ho tloha mehleng ea Newton, mabapi le khopolo-taba ea molao oo; empa seo ha se ame molao.
TAM1897 D 60.1Ka ‘nete e feletseng, matla a khoheli ha se molao ho hang, empa ke matla a Modimo feela. Ha e le hantle ha ho na “melao ea tlhaho.” Melao ea tlhaho ke mekhoa feela ea Modimo. Sohle seo molao oa khoheli e leng sona, ke mokhoa oa Modimo; pontšo ea matla a Modimo. Empa kaha ke ne ke sa buisane ka seo e leng sona kannete, ke sebelisitse mantsoe ana ka kutloisiso e amohelehang ka kakaretso, ‘me ke ne ke bua feela ka eona e le ntho e bolokang teka-tekano ea bokahohle.
TAM1897 D 60.2Mantsiboeeng ana ke tla bala tlhaloso e ‘ngoe ea saense. Ena le eona e nkiloe ho e mong oa bo-ramahlale ba ka sehloohong ba tsebahalang lefatšeng: “Saense ke tsebo e nepahetseng ka ho fetisisa eo re nang le eona ka taba efe kapa efe.” Lentsoe “saense” ka sebele le bolela tsebo. Tlhaloso eo re bileng le eona bosiung bo fetileng e nepahetse. Ke sehlahisoa sa monahano. Hape ho lokile ho e hlalosa e le tsebo e nepahetseng ka ho fetisisa eo re nang le eona ka taba.
TAM1897 D 60.3Joale ha re kgutlela dintlheng tse pedi tseo re di ithutileng thutong e fetileng. Tsebo e nepahetseng ka ho fetisisa mabapi le phapang ya kganya ya dinaledi e ne e fumaneha kae, ka dilemo tse sekete le makgolo a supileng pele saense e e sibolla? — Ka Bibeleng. Jwale saense ya nnete ya taba eo e ne e fumaneha kae? — Ka Bibeleng. — Tsebo e nepahetseng ka ho fetisisa ea tekano ea bokahohle e ne e fumaneha kae ka lilemo tse likete tse peli le makholo a mahlano pele e fumanoa? — Ka Bibeleng. Joale, buka ea mahlale ka ho fetisisa lefatšeng e ne e le efe mabapi le taba eo ea saense? — E ne e le Bibele. Hopola hantle, hore ha ke bue ka saense le Bibele. Ke bua ka saense ea pholoho. Mme leha ho ka buuwa ka mahlale a mang, ho etswa feela ka kgokahano e sa arohaneng le mahlale ana a ka sehloohong. Ke hona moo nna le wena re tla tseba, ka bopaki bohle boo re ka bo bokellang diureng tsena tse pedi tsa thuto, hore pholo ke mahlale, hore ke mahlale a phahameng ka ho fetisisa bokahohleng, hore ke a tshwanelwang ke ho ithutwa ho feta tsohle, le hore re etsa ka mahlale ha re e nehelana ka thuto ya rona e ka sehloohong le e tletseng pelo yohle.
TAM1897 D 60.4Joale, Bibele ha se sengoloa se buang ka saense efe kapa efe ntle le saense ea pholoho. Ke sengoloa se tiileng se buang ka taba eo. Bibele e bua ka lisaense tse ling; empa ha ho na lingoloa ka har’a Bibele tse buang ka saense efe kapa efe e ‘ngoe. Ho buuoa ka lisaense tse ling, joalo ka tseo re li hlokometseng ho Bakorinthe le ho Esaia; ke hobane’ng ha ho buuoa ka tsona libakeng tsena — na ke ho hlahisa ntlha ea saense? — Che; empa e sebedisetswa ho hlakisa hamolemo ho utlwisisa ha rona thuto ya pholo. Hobaneng nnete eo ya dinaledi e kenngwa ho 1 Bakorinthe 15:41? Morero wa ho bolela hore, “Naledi e nngwe e fapana le naledi e nngwe ka kganya?” e tswela pele ho bolela, “Ho jwalo ka tsoho ya bafu. E jalwa e se na seriti, e tsosiwa e le ka kganya. E jalwa e le bofokong, e tsosiwa ka matla.” Jwalokaha naledi e nngwe e fapana le e nngwe ka kganya, jwalo le tsoho ya bafu e jwalo. Ka hona o bona hore morero wa ho kenyeletsa ntlha eo ya saense, ke ho hlakisa ntlha thutong ya pholoho, ho re thusa ho bona nnete ka ho hlaka thutong ya pholoho.
TAM1897 D 60.5Hobaneng ha Esaia a ile a kenyelletsa polelo eo ka taba ea khoheli puong ea hae? Ha re shebeng hanyane pele ka khaolong ena, ebe re tla bona. Ke tla bala temana eo ebe ke bala e ‘ngoe qetellong ea mohopolo oo a o latelang. “Ke mang ea lekantseng metsi ka sekoti sa letsoho la hae?” “Jwale le ka ntshwantsha le mang, kapa na ke tla lekana? ho rialo ya Halalelang. Phahamisang mahlo a lona le shebe hodimo, mme le bone hore na ke mang ya bopileng dintho tsena, ya ntshang mabotho a tsona ka palo: o bitsa kaofela ka mabitso ka lebaka la boholo ba matla a hae, hobane o matla ka matla; ha ho le a le mong o haellang.” Esaia 40:25, 26.
TAM1897 D 60.6Ha ho le a mong ea phonyohang tlhokomelo ea hae, ‘me kaofela li lekanngoe ho latela litlhoko tsa palesa e ‘ngoe le e ‘ngoe e nyenyane e melang tšimong. Empa ke hobane’ng ha a hula tlhokomelo ea rona ho seo, ‘me a se kenya puong ea hae mona? — E seng ho hlahisa ntlha ea saense; empa ke ho hula tlhokomelo ea batho bohle ho saense ea pholoho. O reng ka seo? Re lokela ho nahana ka sena sohle, le ho nahana hore na ke eng se entseng sena sohle? Ebe ke bala ho ea pele, “Ke hobane’ng ha u re, Wena Jakobo, le ho bua, Wena Iseraele, Tsela ea ka e patiloe ho Morena, ‘me kahlolo ea ka e hlokomolohiloe ke Modimo oa ka?” Esaia 40:27.
TAM1897 D 60.7Ha Modimo a tsotella haholo palesa e melang maotong a rona, ha e a patwa kapa ho lebalwa; jwale o ka bua jwang hore o patilwe ho Morena, le hore kahlolo ya hao e hlokomolohilwe, mme ha a sa o tsotella? Ka hona o a bona hore maemong ohle, nnete ya saense e kenngwa tshebetsong ka botlalo ho o bontsha le ho mpontsha saense ya pholoho.
TAM1897 D 61.1Mohopolo o mong: Ha bangoli bana ba utlwisisa sena, e bile ka tshenolo. Ehlile ha ba a ka ba fumana lintho tsena thutong efe kapa efe ea saense eo lefatše lena le neng le e-na le eona. Morena o ne a senola saense ea hae e ka sehloohong, e leng saense ea pholoho; mme a bitsa lisaense tse ling ho e hlalosa. Joale ke efe ea lisaense tsohle e bohlokoa ka ho fetisisa ho Morena? — Ke pholoho, ka ‘nete. Ha Morena a sebelisa lisaense tse ling feela ho hlalosa ena, ho hlakile ka ho phethahala hore o nka saense ena e le ea bohlokoa ho feta tse ling.
TAM1897 D 61.2Empa ha se sena feela. Ho bile le monna e mong ea boleloang ka lebitso ka Bibeleng ea neng a tseba ka botlalo saense ea tlhaho ea lefatše lohle. Ke batla hore le bone hore ho bile le monna ea neng a tseba ka botlalo lisaense tseo hona joale ho etsoang khabelo e kholo ka tsona lefatšeng. Mme ke batla hore le bone seo a se buang mabapi le sena sohle. Lengolo ke lena:—
TAM1897 D 61.3Mme Modimo a fa Solomone bohlale le kutlwisiso e kgolo haholo, le pelo e pharaletseng, jwaloka lehlabathe le lebopong la lewatle. Mme bohlale ba Solomone ba feta bohlale bohle ba bana ba botjhabela, le bohlale bohle ba Egepeta. Hobane o ne a le bohlale ho feta batho bohle; ho feta Ethan wa Ezrahite, le Heman, le Chalcol, le Darda, bara ba Mahole; mme tumo ya hae e ne e le ditjhabeng tsohle tse mo potileng. Mme a bua liproverbia tse dikete tse tharo: mme dipina tsa hae tsa ba sekete le tse hlano. Mme a bua ka difate ho tloha sefate sa sedara se Lebanon ho isa ho hisopo e melang leboteng: a boela a bua ka diphoofolo, le ka dinonyana, le ka dintho tse khasang, le ka ditlhapi. 1 Likgosi 4:29-33.
TAM1897 D 61.4O ile a bua ka lifate ho tloha sefate sa sedara se Libanone ho isa ho hyssop e melang ka leboteng. Seo se bitsoa eng saense? — Thuto ea limela. O ne a utloisisa thuto ea limela ho feta mang kapa mang lefatšeng.
TAM1897 D 61.5O ile a bua hape ka diphoofolo. Lentswe la saense e ne e tla ba lefe haeba le ne le ka kenngwa moo kajeno? — Zoology. Solomone o ne a utlwisisa zo-ology ho feta motho ofe kapa ofe ya phelang lefatsheng kajeno. O ile a e ruta; hobane ho thwe o ile a bua ka dintho tsena kaofela. O ile a ruta dithuto tsena tsa saense.
TAM1897 D 61.6“Le tsa linonyana.” Saense eo ke efe?—Ornithology. Joale Solomone o ile a ruta lithutong tsa botany, zo-ology, le ornithology.
TAM1897 D 61.7Ho latela eng? — “Le tsa lintho tse khasa.” Saense eo ke efe? — Entomology.
TAM1897 D 61.8“Le tsa litlhapi.” Saense efe eo? — Ichthyology.
TAM1897 D 61.9Batho ba balang temana ena ea Mangolo, hangata ha ba nahane ka Solomone e le rasaense ea tsebo e akaretsang. Empa hoja ho ne ho boletsoe hore Solomone o buile ka thuto ea limela, thuto ea liphoofolo, thuto ea linonyana, thuto ea likokoanyana, le thuto ea litlhapi, ba ne ba tla re, “Ahlang, Solomone e ne e le monna ea hlollang hakaakang.” Empa ka nako eo ho ne ho ke ke ha e-ba ho hlolla ho feta kamoo ho leng kateng hona joale; hobane ehlile e bua lona leo.
TAM1897 D 61.10Ke bala sena hore le bone hore Solomone o ne a tseba ho hong ka saense, eseng feela ho hong, empa o ne a tseba ho hongata ka lisaense tsena kaofela ho feta motho ofe kapa ofe ea kileng a tseba ka e ‘ngoe ea lisaense tsena kaofela.
TAM1897 D 61.11Leha a ne a utlwisisa ka botlalo disaense tsena kaofela, mme a rutile ho tsona kaofela, mona ke seo a se buang: “A re utlweng qetello ya taba yohle;” kakaretso ya sohle se builweng, ke hore: “Tshaba Modimo mme o boloke ditaelo tsa hae, hobane ke tshwanelo yohle ya motho: hobane Modimo o tla tlisa mosebetsi o mong le o mong kahlolong, le ntho e nngwe le e nngwe e patilweng, ebang ke e ntle kapa e mpe.”
TAM1897 D 61.12Ka pono ea hae, ke eng se neng se le bohlokoa ho feta lisaense tsohle tse ling ha li kopane? — Poloko ea Modimo.
TAM1897 D 61.13Mangeloi a utlwisisa dithuto tsohle, empa a nka pholo e le e tshwanelwang ke ho ithutwa ho feta dithuto tse ding kaofela ha di kopane. Baporofeta le bona ba ne ba e nka e le e tshwanelwang ke ho ithutwa ho feta; mme ba sebedisa tse ding e le mokgwa wa ho utlwisisa pholo hamolemo. Mme mona ke monna ya neng a utlwisisa dithuto tse ding, mme o re thuto ya pholo e phahametse tsona kaofela. Jwale ke batla hore le bone hore Modimo ka boyena, a ikaroleditse ho tsena tsohle, o e nka jwalo feela.
TAM1897 D 61.14Sheba mona: Re sa tsoa bala hore Solomone o rutile lisaense tsena tsohle. Ke bokae ba lithuto tseo tseo re li ngotseng bakeng sa thuto ea rona? — Ha ho le e le nngwe. Modimo ha a re tlisetsa tlaleho kapa sengolwa sefe kapa sefe sa thuto ya Solomone ka tsa dimela. Ha a re tlisetsa, kapa ho e ngola fatshe, thuto le ha e le nngwe eo Solomone a kileng a e ruta ka tsa diphoofolo, kapa e nngwe ya dithuto tsena. Empa o ile a re tlisetsa dithuto tse tswang ho Solomone, hammoho le ho ba bang kaofela, ka kgafetsa, mabapi le thuto ya pholoho. Joale, ha re nka hore mangeloi a fana feela ka maikutlo a lengeloi; baporofeta ba fana feela ka maikutlo a moporofeta, le Solomone a fana feela ka maikutlo a rasaense ea tsebo e akaretsang; maikutlo a Modimo ke afe? — Ke hore pholohelo e bohlokoa ho feta ho uena le ho ‘na, ebile e tšoaneloa ke ho ithutoa ho feta lisaense tsena tsohle tse ling, tsebo ea tsona eo e leng eena ka boeena a faneng ka eona.
TAM1897 D 61.15Saense ena eo Solomone a e utloisisitseng le ho e ruta e ne e se saense e kang ea Huxley, Darwin, le bo-ramahlale ba bang ba mehla ena. Ka kelello ea tlhaho motho a ka tebela ka har’a saense ea tlhaho, ‘me a etsa liphuputso tse ngata. Leha li se hantle ka linako tsohle, leha ho le joalo li ka fumana lintlha tse ling tse ‘nete. Empa eo e ne e se tsela ea Solomone. Modimo o file Solomone bohlale, e le hore a bone tsena tsohle ka leseli la Modimo. O buile ka tsena tsohle ka bohlale ba Modimo. Ka hona, saense eo Solomone a e rutang e ne e le saense ea Modimo. Thuto ea limela eo a neng a e ruta e ne e le ea ‘nete, thuto ea limela ea bomolimo. Thuto ea liphoofolo eo a neng a e ruta e ne e le thuto ea liphoofolo ea bomolimo. E ne e le maikutlo a Modimo, ‘nete ea Modimo, saense ea Modimo ho tsena tsohle. E ne e se saense e bitsoang ka bohata.
TAM1897 D 62.1Hantle, kaha eo e ne e le saense ea Modimo, ‘me e le ea bomolimo ka boeona, ke hobane’ng ha Morena a sa re fe tsena tsohle? Ke hobane’ng ha a sa ka a fa lefatše lingoloa tsa Solomone tsa thuto ea limela, le tsa lihlooho tsena tse ling kaofela? — Ho na le lebaka la hona; ‘me ke hore seo hase seo lefatše le se hlokang pele ho tsohle.
TAM1897 D 62.2Motho a ka ba le tsena tsohle, a ka utlwisisa tsena tsohle, jwaloka Solomone. Empa ho ne ho tla mo soletseha eng, haeba a ne a se na mahlale a pholo pele ho tsohle? Solomone o ne a na le tsona tsohle; empa ha a fetola pelo ya hae ho tswa ho Modimo, ho tswa mahlaleng a pholo, le ho tloha ho ithuteng ona ka pelo ya hae yohle, tsebo ya hae ya mahlale a mang e ne e mo soletseha eng? E ne e ka mo thibela bokae ho etsa sebe? Ho ne ho ena le matla a makae ho yona ho mo thibela botho ba hae ba tlhaho, le bokgopo le bobodu bo neng bo le ka ho yena?
TAM1897 D 62.3Lea tseba hore ha a reteleha pelo ya hae ho tloha thutong ya Modimo, thutong ya pholo, leha a ne a na le tse ding kaofela, o ile a ba mobe ka ho tshwana, a le kgopo ka ho tshwana, a tebela ka botlalo borapeding ba ditshwantsho le dinthong tsohle tse nyonyehang, jwalokaha eka o ne a sa tsebe letho ho hang.
TAM1897 D 62.4Ka hona re ka bona hore na ke hobaneng ha Morena a sa ka a bolokela motho tsebo eohle. Ak’u nahane haeba ba ne ba e-na le eona kaofela, joaloka Solomone, ‘me ba ka e ruta joalokaha Solomone a ile a e ruta. Ka pelo e sa inehelang ho Modimo, ka moea o sa pholosuoang, na tsebo e ne e ka ba thusa ka eng? E ne e ke ke ea ba thibela mofuteng ofe kapa ofe oa bobe le bobolu bo pelong ea motho.
TAM1897 D 62.5Li-saense tsena ha se tsona tseo lefatše le li hlokang kajeno, pele ho tsohle. Pelo e hloka ho hloekisoa, moea o hloka ho pholosoa, semelo kaofela se hloka ho tsosolosoa, kelello e fetoloe ho ba setšoantšo le khanya ka bo-ona tsa Modimo, e le hore bophelo bo ka bonahatsa ho loka ha hae, ho pepesa tsebo ea Modimo a le mong feela ho lefatše lohle. Leha re na le sohle seo mahlale a ka se fanang ka sona, seo ha se na molemo ntle le pholoho; hobane ke nakoana feela pele re se be le letho ho hang. Sena se lokela ho nahanoa ke rona kajeno, lithutong tsohle tsa rona, lipalong tsa rona, le lipatlisisong tsa rona.
TAM1897 D 62.6Ho na le ntho e ‘ngoe: Modimo o batla hore ‘na le uena, batho bohle, re nahane hantle tabeng e ‘ngoe le e ‘ngoe eo a amehang ho eona. Ho na le batho kajeno ba nahanang ka lihlooho tsena tsohle tsa saense, empa ha ba nahane hantle. Ba tsoela pele hoo ba qetellang ba sa bone sebaka sa Modimo ho hang. Mme motho ya se nang Modimo, ya se nang tataiso ya mohopolo, kelello ya Modimo, ha a kgone ho nahana hantle ka ditaba tsena tse ding. Empa kelello ha e a loka ho fihlela e ntjhafatswa ka setshwantsho sa Ya e bopileng. Kelello e lokela ho fetolwa, e ntjhafatswe. Re lokela ho ba le kelello e nngwe ka ho feletseng. Mohopolo o mong le o mong o lokela ho tlisediwa kutlong, tlasa Kreste.
TAM1897 D 62.7Ke mosebetsi oa pholoso. Ke ho tsosolosa setšoantšo sa Modimo ka hare ho moea; ho tlisa kelello moo e tla ba feela ponahatso, khanya ea ho loka, mohopolo, oa Modimo ea phelang. Ha seo se etsoa, ‘me mosebetsi oa Modimo o phethetsoe lefatšeng lena, ka ho tsebisa batho bohle tsebo ea Modimo, joale Morena o tla re bulela bokahohle le bosafeleng. Joale lithuto tsena tsohle tse ling li tla be li buletsoe thuto ea rona, ‘me Morena a ka re bolella, E-yang moo le ratang, nka le tšepa. Bokahohle bo pharaletseng bo buletsoe lona. Ha ho letho le le thibetsoeng. Ke ba lona kaofela. Ke ba lona. E-yang moo le ratang, lulang moo le ratang, etsang seo le se ratang; nka le tšepa. Nahana ka taba efe kapa efe eo u e ratang, e batlisise ka botebo boo u bo ratang, u tla e etsa ka nepo.
TAM1897 D 62.8Jwale, ha ke re batho ba lokela ho iphapanyetsa ka ho feletseng mahlale a mang kaofela ho fihlela re fihla lefatšeng le leng. Ke mpa feela ke re saense ya pholohelo e lokela ho etella pele thutong ya ona kaofela. Na Morena ha a re beela mohlala mabapi le hore na re lokela ho ela dintho tsena hloko hakae, le hore na re lokela ho di sebedisa jwang? Morero wa ho bala le ho ithuta dibuka tsena tse ding ke ofe? — Hore tsena li re thuse ho utlwisisa le ho ruta dintho tsa thuto ya pholo hamolemo, ho feta haeba re ne re se na tsebo eo. Ke kamoo di sebediswang kateng ka Bibeleng. O re roma ho ruta evangeli eo tse ding tsena di amanang le yona, mme ka mohlala o re bontshitse hore na re ka e sebedisa jwang. Ka sena Morena o re bontsha hore thuto ya pholo e tlameha ho etella pele dithuto tse ding kaofela tse tsejwang bokahohleng.
TAM1897 D 62.9E tlameha ho etella pele tse ling kaofela lefatšeng lena, ‘me ha re fihla lefatšeng le leng, e ntse e tla etella pele. Ha bosafeleng bo bulehetse rōna, ‘me re ka ea kae kapa kae moo re ratang, le ho nahana ka taba efe kapa efe eo re e ratang, na re tla furalla pholo ka nako eo, ‘me re re, Ke se ke alohile ho seo? — Che. Rea tseba hore ho ngotsoe hore “sefapano sa Kreste e tla ba mahlale le pina ea ba lopollotsoeng ho pholletsa le linako tse sa feleng tsa bosafeleng.” Joale, ha re qetile thupelo ea rona mona, ha re se re alohile, ‘me nako e fihla ea mokete o moholo oa qalo, ‘me re kena nako e sa feleng ea thuto, ka nako eo re tla khona ho utloisisa mahlale ana a maholo ho feta tsohle ho feta kamoo re neng re khona kateng re le lefatšeng lena.
TAM1897 D 63.1Thutong e fetileng re boletse hore ha se tšebeliso e fosahetseng ea mantsoe “saense” le “sa saense” ho a sebelisa polokong. Poloko ke saense, ke ea saense. Tšebetso ea Moea oa Modimo kelellong, ho fetola kelello le bophelo bohle hore e tšoane le setshwantsho sa Jesu Kreste, ho tloha sebe ho ea ho ho loka — ke ntho ea saense. Ka hona, ha le e ithuta, hopolang hore ha re na ho se be le mahlale ho hang ha re etsa seo sehlooho le sohle sa thuto e ‘ngoe le e ‘ngoe, ka linako tsohle. Batho bana ba iketsang litsebi tsa mahlale ha ba na mahlale ka ho hlokomoloha sena, e leng sehlooho sa mahlale ‘ohle.
TAM1897 D 63.2Ho na le ntho e ‘ngoe e pakiloeng; ‘me e pakiloe lichabeng tse tharo tseo e leng mehlala thutong ea lefatše. Rekoto ea batho ba Bibele, batho ba Bajuda, batho ba Modimo joalo ka ha ho boleloa ka eona ka Bibeleng, e boleloa ka ho hlaka hore ke mohlala le mohloli oa thuto bakeng sa bohle ba ikemiselitseng ho sebeletsa Modimo. Greece le Roma, ka filosofi ea tsona, lingoliloeng tsa tsona, le melao ea tsona, ke mehlala ea ba bangata ba ipolelang hore ba latela Bibele, le ea ba bang kaofela.
TAM1897 D 63.3Jwale re bone hore hara batho ba Modimo ho ne ho ena le monna eo e neng e le moqapi wa liproverbia tse akaretsang, hape e le seroki se akaretsang, le rasaense ya akaretsang. Dipina tsa hae e ne e le sekete le tse hlano, mme liproverbia tsa hae e le dikete tse tharo. Mona o bona setsebi se phahameng; empa leha ho le jwalo, ya neng a na le kutlwisiso e jwalo, bohlale bo jwalo, dinthong tsena tsohle, o bontshitse bophelong ba hae hore tsebo yohle e jwalo ha e na matla ho hang bakeng sa molemo ofe kapa ofe ho motho kapa ho ya ho motho, ntle le haeba saense ya pholo e le teng ho laola, le ho tshwara tekatekano ka toka hodima tsohle.
TAM1897 D 63.4Ke ile ka le tsebisa nakwana e fetileng hore Modimo ha a ka a re tlisetsa letho la thuto eo ya saense. Jwale ke le tsebisa ntlha ya hore o ile a re tlisetsa tlaleho ya bophelo ba monna eo ha a ne a furalla Modimo. O ile a re tlisetsa tlaleho ya ho hloleha ho hoholo hoo monna eo a ho entseng ho sa natswe tsebo ena yohle, ha a ne a lebetse saense ya pholoho. Hobaneng, he, Modimo a ile a bona e le habohlokwa haholo ho rona ho ngola bophelo bohle ba monna eo kamora hore a fapuhe ho Modimo, ho feta ho re tlisetsa tlaleho ya dithuto tsohle tsa mahlale tseo a faneng ka tsona? Dikelellong tsa batho, ke efe e nang le bohlokwa bo boholo ho batho? Pale ea ho hloleha, ho hloleha ho hoholo, ho entsoeng ke Solomone e bohlokoa ho feta tsebo eohle ea saense eo Solomone a kileng a bua ka eona e ka be e ngotsoe ka bukeng bakeng sa batho kajeno; hobane ho hloleha hoo ho ile ha bontša lefatše lohle kamoo tsebo eohle ea lintho tsohle e leng lefeela le ka tlase ho lefeela kateng, ntle le tsebo ea phološo ea Modimo.
TAM1897 D 63.5Mohlala o mong o moholo o bonahala ho Bagerike. Kelello ea tlhaho ha e ka ke ea fihlella monahano o phahameng, o haufi, le o phethahetseng ho feta oo kelello ea Segerike e ileng ea o fihlella. Ho seo ho bonts’oa phetheho ea monahano oa motho ntle le Modimo.
TAM1897 D 63.6Empa seo se ba thusitse joang? Ke eona potso. Lingoliloeng tsa bona li ba thusitse joang? Filosofi ea bona e ba thusitse joang? Bonono ba bona bo ba thusitse joang? Bolumeli ba bona bo ba thusitse joang? Filosofi, philo sophia — lerato la bohlale. Bohlale boo e ne e le bofe? — E ne e le bothoto bo feletseng. Modimo o rialo. Bolumeli ba bona e ne e le eng? — E ne e le litšōmo feela. Bonono ba bona e ne e le eng? — Modimo o re e ne e le ho boka litšoantšo. Na u hopola tlaleho?
TAM1897 D 63.7Lentswe la Modimo ha le bolele hore ha Pauluse a ne a tsamaya hara ditshwantsho tseo mme a bona bokgabane ba tsona, o ile a babatsa bokgabane ba tsona. Tjhe, le re: “Moya wa hae o ile wa ferekana ka ho yena ha a bona motse o ne o inehetse ka ho feletseng ho borapedi ba ditshwantsho.” Jwale e ne e le eng? — Borapedi ba ditshwantsho.
TAM1897 D 63.8Leha ho le jwalo, le kajeno banna, basadi, le bana ba nka masalla a seo e neng e le borapedi ba ditshwantsho feela, mme ba a boka, ba bitsa bonono, mme ba a etsisa. Dikelello tsa bona di dula ho sona, ba lokisa dibuka ka sona, mme ba se ruta le ho ithuta ka sona dikolong tsa naha. Empa ho ka tswa eng ho sena sohle? Ho ile ha tswa eng ho sona hara Bagerike ka bo bona? Le a tseba seo se ba etseditseng sona. Ha ke hloke ho pheta — lingoliloeng, bonono, molao, filosofi, lintho tsena tsohle. Roma e ile ea kopitsa filosofi ea eona ho tsoa Greece ho feta kamoo e ileng ea iqapela kateng, empa lingoliloeng li teng. Mme e entse eng ho Maroma? — Lintho tse ling tseo e li entseng ho ba bang, empa feela, haeba ho khoneha, e ba entse ba be mabe ho feta ba bang. Hohle Greece, ho ea ka seo ke se boneng, ke bone hohle hore Bagereke ba ne ba hlompha basali hoo ba neng ba apesa setšoantšo se seng le se seng sa bona seo ba se betlileng hantle. Monna, e le kannete, o lula a hlobotse; empa ha re fihla Italy tlhompho eo ea felile, ‘me bohle ha ba na liaparo ho hang. Maemong a mangata masela a ho itlhoma a felile ka ho feletseng; mme, ha re bua ka taba eo, bokhabane bo phethahetseng ba bonono ba kajeno bo rapeloang ke ba eang Roma, le ba ithutang bonono moo, ke litšoantšo feela tsa basali tse sa aparoang, mme seo ha se bonono ho hang le ha se entsoe; empa leha ho le joalo se fihletse bokhabane ba bonono, ‘me se etsisoa hohle, ‘me liphoso tsa sona li etsisoa nako le nako.
TAM1897 D 64.1Ke batla ho botsa potso. Ke mang ho lona ea kileng a bona maoto a mabeli a motho ho tloha mangoleng ho ea tlase? Ha ke eme mona, boima ba ‘mele oa ka bo holim’a leoto la ka le letšehali. Seo se leka-lekanya boima bohle ba ‘mele oa ka. Leoto le letona le phomotse ka menoana ea lona fatše. Na mesifa ea leoto la ka le letona e tla tšoana hantle le ea le letšehali? — Che. Empa ke mosebetsi o hlollang oa bonono. Ho na le phapang eona eo. Maoto a mabedi a tshwana hantle, mme re ke ke ra fumana phapang e le nyenyane ho hang. Ka hona re bona hore ha se bonono ho hang. Ho na le ho hongata ho ka buuwang ka seo, empa ha ke fane ka puo ya bonono bosiung bona. Ke bua ka hore na boleng ba pholohelo ke bofe, le hore na molemo oa lintho tsohle ntle le eona ke ofe. Roma e ne e na le molemo ofe ntle le eona? — Litlōlo tsa eona tsa molao li ile tsa e tebisa. Greece e ne e na le molemo ofe ntle le eona? — Litlōlo tsa eona tsa molao li ile tsa e tebisa.
TAM1897 D 65.1Kahoo, ha ntlha e se e bontšitsoe ka tsela ena ka mekhahlelo e meraro ka pel’a lefatše, ea ho hloka matla ka ho feletseng ha boiteko bohle ba kelello ea motho bo phethahetseng ho fihlela molemo ofe kapa ofe ha pelo e furallelitse Modimo, Morena a ka etsetsa lefatše eng haeba lithuto tsena tse tharo tsa lefatše li sa rute batho? A ka etsetsa batho eng haeba ba tla latela tsela eo, leha ho na le mehlala ena e meraro ea temoso e tebileng? Modimo o tlalehile mehlala ena e meraro ho re ruta bofokoli ba boiteko bo phahameng ka ho fetisisa ba kelello makaleng ‘ohle a saense, bonono, le lingoliloeng, ho etsetsa batho molemo ofe kapa ofe, ho ba thibela ho etsa sebe, kapa ho ba isa molemo ofe kapa ofe, ha ba lebala phološo ea Modimo le thuto ea phološo, eo a e fileng lipelo tsa batho.
TAM1897 D 65.2Ka hona ke botsa: Na re lokela ho etsisa bothoto ba Bagerike le Baroma? Na re lokela ho hoheloa ke borapeli ba bona ba litšoantšo, le ho nahana hore ke bonono? Na re lokela ho thahasella bolumeli ba bona, athe ha e le hantle ke bobe bo feteletseng? Ha hoa lekana ho re ke litšōmo feela; ke bobe bo feteletseng.
TAM1897 D 65.3Empa motho e mong a ka re, Na lingoliloeng tsa bona ha li na boleng bo boholo? Ha re bone hore na Modimo o ile a bona hore li na le boleng bo bokae. Ka nako eo ka puo ea Segerike a neng a tsebisa lefatše lohle thuto ea poloko, Morena o ne a na le lingoliloeng tsohle tsa Segerike ka pel’a hae, le tsa Seroma, hape. Empa o ile a fumana feela lipolelo tse tharo tse khutšoanyane ‘musong oohle tse neng li tšoanela ho nkoa le ho kenngoa mongolo ona o mabapi le thuto ea poloko. Ke tla le fa tsona. E ‘ngoe ea tsona e khaolong ea bo17 ea Liketso. E qotsitsoe ho sengoli sa Segerike se bitsoang Aratus, ‘me e reng. Ke bala ho tloha temeng ea bo28. Pauluse o bua, ‘me o re:—
TAM1897 D 65.4“Ba bang ba bo-mbongi ba lona le bona ba itse, Hobane le rona re leloko la hae.” Mongoli e mong oa Mogerike o ile a re motho ke leloko la Modimo. Morena o ile a nka seo, mme a re, Ke ‘nete seo.
TAM1897 D 65.5E ‘ngoe e fumaneha kgaolong ea bo15 ea 1 Bakorinthe, temeng ea bo33. Karolo ea pele ea temana e re, “Le se ke la thetseha.” Ana ke mantswe a Morena. Karolo e setseng ea temana e qotsitswe ho sengodi sa Segerike se bitswang Menander: “Puisano e mpe e senya mekgwa e metle.”
TAM1897 D 65.6E ‘ngoe e ho Tita, khaolo ea pele temana ea leshome le metso e ‘meli, ‘me e tsoa ho Epimenides, e le tjena: “Bacrete ke maleshano kamehla, liphoofolo tse khopo, limpa tse botsoa.”
TAM1897 D 65.7Ditemana tseo tse tharo e ne e le tsona feela tseo Morena a ileng a kgona ho di fumana ka hara dingolwa tsohle tsa Segerike tse neng di tshwanela ho nkuwa le ho amohelwa ke yena.
TAM1897 D 65.8Hantle, he, ha ke re tsena ke tsona feela tseo motho a ka li sebelisang ho rua molemo. Ho na le lintlha tsa histori ka puo ea Segerike tse nang le bohlokoa. Empa Modimo o ruta lintho tsa bohlokoahali ho batho bohle; o ruta melao-motheo ea se nepahetseng le ‘nete, eseng feela ho hlahisa lintlha tse ngata ho lefatše. Mme tsohle tseo a ileng a li fumana sebakeng sohle sa lingoliloeng tsa Segerike tse neng li ka sebelisoa molemong oa ‘nete kapa toka e le melao-motheo ea ho tataisa motho, e ne e le lipolelo tsena tse tharo feela: “Le rona re tsoaloa ke Eena;” “Lipuisano tse mpe li senya mekhoa e metle;” le “Bakhrete ke maleshano ka linako tsohle.” Ke mang hape ea ka fumanang ho fetang moo, ho tla mo etsa molemo tseleng ea toka le ‘nete, bohloeki le botšepehi?
TAM1897 D 66.1Joale le se lebale. Bagereke le Maroma e ne e se matjhaba a tlase, a nyedisitsweng, a apereng dikatana, a sa tsebeng letho; e ne e le batho ba maemo a phahameng, ba tswetseng pele, mme ba rutetswe haholo. Ho ka be ho bile jwang ka tsela e nngwe ha e le hore dintho tseo ba neng ba di tseba le ho di ruta ke sehlohlolo seo matitjhere a kajeno a lakatsang ho se fihlella? Julius Caesar e ne e le e mong wa banna ba atlehileng ka ho fetisisa ba kileng ba phela — mekgweng ya botlotlehi, mekgweng ya boitšoaro, botleng, le mekgweng ya botho ka kakaretso. Empa semelo sa hae e ne e le sefe? Tlhaloso e hlokolosi ka ho fetisisa ka sona, hore e be e feletseng kapa e loketseng, e ne e ke ke ea lokela ho hatisoa.
TAM1897 D 66.2Ha Morena a se a bontšitse kamoo thuto eohle, tsebo ea mefuta eohle, e leng lefeela ka ho feletseng ntle le phološo ea hae, kea pheta, O ka etsetsa batho eng ha lintho tsena tseo a li behileng ka pel’a lefatše li sa ba rute hore eo ha se tsela eo ba lokelang ho e nka? Haeba batho ba sa rutehe ka lintho tsena ho nka tsela e nepahetseng, ho lumela hore thuto ea Modimo ke eona ea sehlooho, le hore seo a se tsebang ke sona se molemo ka ho fetisisa, joale batho ba ka tšepa joang ho phonyoha bobe bo hlahetseng bohle ba ba etelletseng pele?
TAM1897 D 66.3Tsebo ea phološo ea Modimo ke ntho e le ‘ngoe eo batho ba lokelang ho e tseba, pele ho tsohle; le hore e re etelle pele, e re tataise, e re lekalekanye, e re tšoare hohle linthong tsohle, le khahlanong le lintho tsohle tse mpe. ‘Me e tla etsa sena sohle. Ke ‘nete e hlohonolofalitsoeng. Ke balile maobane bosiu, ‘me ke bala hape:—
TAM1897 D 66.4Ho ‘na, ea nyenyane ho feta e monyenyane ho bohle ba halalelang, ke filoe mohau ona, hore ke bolele lichabeng tse ling ka maruo a sa fuputsoeng a Kreste; le ho etsa hore batho bohle ba bone hore na ke kopano efe ea sephiri, se bileng se patiloe ho Modimo ho tloha qalong ea lefatše, ea entseng lintho tsohle ka Jesu Kreste. Baefese 3:8, 9.
TAM1897 D 66.5Sephiri seo sa Modimo ke eng? — “Kreste ka ho lona, tshepo ya kganya.” Kreste e leng matla a Modimo, le bohlale ba Modimo, evangeli, matla a Modimo a pholohelong — ke sona sephiri sa Modimo; ke sona saense ya pholohelo. Ke nnete ya saense, eo disaense tse ding kaofela di potolohang ho yona. Matla ao a Modimo a pholohelong motho e mong le e mong o tlameha ho ba le ona ho mo thibela bobe bo ka ho yena. Bobe bo tsoaletsoeng ka har’a motho e mong le e mong bo tla mo isa timelong, ho sa tsotellehe saense eohle, lingoliloeng tsohle, bonono bohle, bolumeli bohle, ntho e ‘ngoe le e ‘ngoe eo lefatše le ka fanang ka eona, kapa eo le kileng la ka fana ka eona, ntle le haeba a tšoara matla a Modimo a pholohelong, ao motho a a fumanang ka tumelo ho Jesu Kreste.
TAM1897 D 66.6Ntle le matla ao pelong, esita le saense eo Modimo a e rutileng — re sa bue ka lingoliloeng, bonono, bolumeli, le sohle seo mahetene a neng a se ruta — ha e na matla a ho thibela motho ho etsa sebe. Ntle le ona, sesalela se seng le se seng sa bobe se ka hare ho motho se tla iponahatsa, ho sa natswe dintho tsena tse ding kaofela. Ke ka lebaka lena e leng matla a Modimo a pholohelong: a pholosa motho kgahlanong le bobe bo bong le bo bong.
TAM1897 D 66.7Sephiri sa Modimo, e leng Kreste ka ho uena, tšepo ea khanya; Kreste matla a Modimo, le bohlale ba Modimo; Kreste le eena ea hlabiloeng sefapanong; seo feela, seo e leng tsohle ho tsohle, se holim’a tsohle, ka hare ho tsohle, ka tsohle, hona joale le ka ho sa feleng, — ke eona saense ea phološo, saense e ka sehloohong ho feta lisaense tsohle; eo e leng moetapele oa lisaense tsohle, e etellang tsohle pele, le ho tataisa thutong ea tsona kaofela. E be joalo ho tsohle ka ho sa feleng.
TAM1897 D 66.8Joale a Morena ka Moya oa hae a re hule ho eena; a pelo e bulehe matla ao, setsoalle sa sephiri seo, ho Moya oa Modimo, hore a ka lema moo Jesu Kreste, mohau oa hae le molemo oa hae. Mme ha re ntse re bula dipelo tsa rona ho yena kamehla, mme e se ho mang kapa mang haese yena, jwaloka palesa e shebileng letsatsi, re fumana ka botlalo bohle, ho loka ha hae, matla a hae, pholo ya hae, mohau wa hae, nnete ya hae, thabo ya hae, nyakallo ya hae, kgotso ya hae — O, le bophelo ba hae bo sa feleng!