Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
05 / 121897-nji ýyldaky hutbalar

Halaslyk Ylymy. – 2-nji

Alonzo Trevier Jones

TAM1897 D 59.21897-nji ýylyň fewralyň 14-i, ýekşenbe agşam berlen hutba 1897-nji ýylyň fewralyň 17-si, 1-nji tom, 4-nji sany, 59–64-nji sahypalarynda we 18-nji fewralyň 1-nji tom, 5-nji sany, 65–66-njy sahypalarynda çap edilen.

TAM1897 D 59.3Bu agşam okaýşymyza başlamazdan ozal bir-iki düşündiriş sözü: Şübhesiz, köp adam geçen agşam aýdylanlaryň barlagdan geçip biljekdigine şübhe edýär. Ol barlagdan geçer. Men boş söz aýtmadym. Dogry, men her zady jikme-jik seljermedim, ýöne aýdylanlaryň çapdan çykanda okylanda, meniň aýdýanlarym hakykatdygyny görersiňiz. Men gar gülüniň ýer bilen, ýeriň gar güli bilen deňagramlydygyny aýdanymda, eger birnäçe ton agramly meteor ýere düşse, gravitasiýa öňküsinden güýçli bolmazmy? we bu güliň ýer bilen deňagramlylygyny bozmazmy? — Ýok; sebäbi diňe ýer däl, eýsem bütin älem şol gül bilen deňagramlydyr. Gravitasiýa kanunyny öwreneniňizde ylmy beýanat şundan ybaratdygyny ýatda saklaýarsyňyzmy: älemiň her bir maddasynyň her bir bölejigi beýleki her bir bölejik tarapyndan özüne çekilýär, şonuň üçin diňe ýer däl, eýsem bütin älem gülleriň zerurlyklaryna laýyk gelýän derejede deňagramlydyr; şonuň üçin meteorytiň düşmegi älemiň gravitatsion güýjüni artdyrmaz.

TAM1897 D 59.4Başlangyçda diňe birnäçe düşündiriş sözü: Eger men öňki sapakda “Kitapda ylym” ýa-da “Ylym we Kitap” mowzugynda gürleşsem, onda gravitatsiyanyň nämedigini we nämedigini däl, sözüň ylmy düşünjesine görä has giňişleýin ara alyp maslahatlaşardym. Emma men şol barada gürlemeýärdim; geçen agşam meniň maksadym diňe gravitatsion kanunyň tapylanlygynyň faktini we onuň kanun hökmünde nazaryýetini beýan etmekdi. Newtondan bäri şol kanunyň nazaryýetine bagyşlanan garaýyşlarda üýtgeşmeler boldy; ýöne bu kanuna täsir etmeýär.

TAM1897 D 60.1Hakykatdanam, gravitatsiya düýbünden kanun däl, diňe Hudaýyň güýjüdür. Hakykatda “tebigat kanunlary” ýok. Tebigy kanunlar diňe Hudaýyň endikleridir. Gravitasiýa kanuny diýilýän zat hem diňe Hudaýyň endigidir; Hudaýyň güýjüniň ýüze çykmagydyr. Emma men onuň hakyky manysy barada gürleşmeýänligim üçin, bu düşünjäni adatça kabul edilen manyda ulandym we ony diňe älemiň deňagramlylygyny saklaýan zat hökmünde beýan etdim.

TAM1897 D 60.2Men şu agşam ylmyň başga bir kesgitlemesini okaýaryn. Ol hem dünýäniň öňdebaryjy ykrar edilen alymlarynyň birinden alnan: “Ylym – haýsydyr bir mowzuk barada eýe bolan iň takyk bilimdir.” “Ylym” sözi sözlük manysy bilen bilim diýmekdir. Geçen agşam beren kesgitlemämiz dogry. Ol pikirlenmegiň önümidir. Şeýle hem ony mowzuk barada eýe bolan iň takyk bilim hökmünde kesgitlemek hem ýerliklidir.

TAM1897 D 60.3Indi öňki sapagymyzda agzalan iki nokada gaýdyp gelýäris. Ylym ony anyklamandan müň ýedi ýüz ýyl öň, ýyldyzlaryň ýagtylyk tapawudy barada iň takyk bilim nirede tapyldy? — Bibliýada. Şonda şol mowzukdaky hakyky ylym nirede tapyldy? — Bibliýada. — Älemiň deňagramlylygy barada iň takyk bilim, ylym tarapyndan anyklanylmazdan ozal iki müň bäş ýüz ýyl bäri nirede tapyldy? — Bibliýada. Şonda şol ylym babatynda dünýäniň iň ylmy kitaby haýsyydy? — Bibliýa. Ýene-de ýatda saklaň, men ylym we Bibliýa barada däl-de, halaslyk ylymy barada gürrüň berýärin. Beýleki ylymlara salgylanylsa-da, olar diňe bu esasy ylym bilen aýrylmaz baglanyşyklydyr. Şu iki sagatlyk öwrenişde jemläp biljek ähli subutnamalaryň esasynda siz we men halaslygyň ylymdygyny, onuň älemdäki iň ýokary ylymdygyny, öwrenmäge iň mynasypdygyny we oňa esasy hem-de tutanýerli öwrenişimizi bagyşlap, ylmy hereket edýändigimizi biljek bolarys.

TAM1897 D 60.4Indi, Bibliýa halaslyk ylymyndan başga hiç bir ylym barada makala däl. Ol şol mowzukdaky ýörite makaladyr. Bibliýa beýleki ylymlara salgylanýar; ýöne Bibliýada başga hiç bir ylym barada makala ýok. Korinflikler we Ysaya kitaplarynda görkezilen beýleki ylymlara salgylanylýar; olar şol ýerlerde näme üçin agzalýar — ylmy bir nokady görkezmek üçinmi? — Ýok; eýsem halaslyk ylymyny düşünmegimize has gowy düşündirmek üçin ulanylýar. Näme üçin şol astronomik hakykat 1 Korinfliler 15:41-e girizilýär? “Bir ýyldyz başga bir ýyldyzdan şöhratda tapawutlanýar” diýmegiň maksady näme? Soňra şeýle diýilýär: “Ölüleriň dirilmegi hem şeýledir. Ol mertebesiz ýagdaýda ekilýär, şöhratda dirilýär. Güýçsüzlikde ekilýär, güýç bilen dirilýär.” Bir ýyldyz başga bir ýyldyzdan şöhratda tapawutlanýan ýaly, ölüleriň dirilmegi hem şeýledir. Şeýlelikde, şol ylmy meseläniň getirilişiniň maksady halaslyk ylymyndaky bir nokady düşündirmek, halaslyk ylymyndaky hakykaty has gowy görmäge kömek etmekdir.

TAM1897 D 60.5Näme üçin Ysaya öz çykyşyna gravitatsion hakykatyň şol beýanatyny goşdy? Gelin, bu bapy biraz has çuňňur okaýalyň, we biz munuň sebäbini göreris. Men şol aýaty okaýaryn we soňra onuň dowam etdirýän pikiriniň ahyryndaky başga bir aýaty okaýaryn. “Kim eliniň boşlugynda suwlary ölçedi?” “Şonda meni kimiň bilen deň tutarsyňyz ýa-da men kim bilen deň bolar? diýýär Mukaddes. Gözüňizi ýokary göterip, bu zatlary kim döredenine serediň; ol olaryň toparyny sanap çykaryp, hemmesini ady bilen çagyrýar; güýjüniň uly bolmagy sebäpli hiç biri kem galmaýar.” Ysaya 40:25, 26.

TAM1897 D 60.6Olaryň hiç biri onuň ünsünden gaçmaýar we olar meýdanda ösýän her kiçi güliň zerurlyklaryna görä deňagramly saklanýar. Emma näme üçin ol biziň ünsümizi şolara çekýär we bu ýerde söhbetine goşýar? — Ylmy hakykaty beýan etmek üçin däl; eýsem ähli adamlary halaslyk ylymyna ünsi çekmek üçin. Ol munuň üstünde näme pikir edýär? Biz munuň ählisini göz öňünde tutmaly we munuň ählisini eden zadyň nämedigini oýlanmaly. Soňra men mundan beýläk okaýaryn: “Näme üçin, eý Ýakup, diýýärsiň we, eý Ysraýyl, aýdýarsyň: ‘Meniň ýolum Rebden gizlin galdy we meniň hökümim Hudaýymdan geçip gitdi’?” (Işaýa 40:27).

TAM1897 D 60.7Hudaý aýaklarymyzyň aşagynda ösýän güle şeýle uly ideg edýän bolsa, ol gizlin hem unudylan däl; onda nädip diýip bilersiňiz, siziň ýagdaýyňyz Rebden gizlin galypdyr, siziň işiňiz ünsden düşüpdir we ol indi siziň barada alada etmeýär? Şeýlelikde, her bir ýagdaýda ylmy hakykat doly getiriler we size hem maňa halaslyk ylmyny düşündirmek üçin ulanylýar.

TAM1897 D 61.1Başga bir pikir: Bu ýazyjylar muny ele geçirende, bu wahiý arkaly boldy. Elbetde, olar bu zatlary dünýäniň eýýäm bar bolan ylmy barlaglaryndan almandylar. Reb öz esasy ylmyny, halaslyk ylmyny açyp görkezdi; we munuň mysaly hökmünde beýleki ylmylar hem ulanyldy. Şonda ähli ylmyň haýsysy Reb üçin iň möhümdir? — Elbetde, halaslykdyr. Reb beýleki ylmylar bilen diňe munuň mysalyny görkezende, bu ylmy beýleki ylmylardan has möhüm hasaplaýandygy doly aýdyň bolýar.

TAM1897 D 61.2Emma bu hemmesi däl. Bibliýada ady agzalýan bir adam umumy ylymda — bu dünýäniň ähli tebigy ylymlarynda — doly ussatdy. Men siziň dünýäde häzir uly ähmiýet berilýän ylymlarda doly ussat bolan bir adamyň bardygyny görmegiňizi isleýärin. Hem-de men siziň munuň ählisini nazara alyp onuň näme diýýändigini görmegiňizi isleýärin. Ine, şol ýazgy:—

TAM1897 D 61.3Hudaý Süleýmana örän uly hikmat we düşünje, şeýle hem deňiz kenaryndaky gum ýaly giň ýürek berdi. Süleýmanyň hikmady gündogaryň ähli ýurtlarynyň we Äjiptiň ähli hikmatyndan üstün boldy. Ol Maholyň ogullary ezrahly Etan, Hemanyň, Halkolyň we Dardanyň hem-de beýleki adamlaryň hemmesinden has akyllydy; şöhraty bolsa töweregindäki ähli halklara ýaýrapdy. Ol üç müň mesel aýtdy; aýdymlary bolsa müň bäş sany boldy. Ol Liban dagyndaky sedr agaçlaryndan diwaryň üstünden çykan isop ösümligine çenli agaçlar barada gürrüň berdi; şeýle hem haýwanlar, guşlar, sürünýän jandarlar we balyklar barada hem gürrüň berdi. 1 Patyşalar 4:29-33.

TAM1897 D 61.4Ol Liban dagyndaky sedr agaçlaryndan diwaryň üstünden çykýan issop ösümligine çenli agaçlar barada gürrüň berdi. Ylymda munuň ady näme? — Botanika. Ol dünýäde hiç kimden hem gowy botanika bilýärdi.

TAM1897 D 61.5Ol haýwanlar barada hem gürrüň berdi. Şu gün şol ýere ylmy termin hökmünde haýsy söz goýulardy? — Zoologiýa. Süleýman zoologiýany häzirki dünýäde ýaşaýan hiç kimden hem gowy bilýärdi. Ol ony öwretdi; sebäbi aýdylýar, ol bu zatlaryň hemmesi barada gürrüň berdi. Ol bu ylymlary öwretdi.

TAM1897 D 61.6“We guşlar barada.” Bu ylym näme? — Ornitologiýa. Şonuň üçin Süleýman botanika, zoologiýa we ornitologiýa ylymlaryny öwretdi.

TAM1897 D 61.7Soňra näme? — “Özüni süýşürýän jandarlar barada.” Bu haýsy ylym? — Entomologiýa.

TAM1897 D 61.8“We balyklardan.” Bu haýsy ylym? — Ihtyologiýa.

TAM1897 D 61.9Mukaddes Ýazgynyň bu bölegini okaýan adamlar adatça Süleýmani dünýäniň ähli ylymlarynyň alymy hökmünde pikir etmeýärler. Emma eger Süleýmanyň ösümlik ylymy (botanika), haýwanat ylymy (zoologiýa), guşlar ylymy (ornitologiýa), haşaratlar ylymy (entomologiýa) we balyklar ylymy (ihtiologiýa) barada gürrüň edendigi aýdylsa, olar “Süleýman nähili ajaýyp adam eken!” diýmäge taýyn bolarlar. Emma bu onda häzirkisinden bir bölejik-de has ajaýyp bolmaz; sebäbi ol hakykatdan hem şolaryň ählisini aýdýar.

TAM1897 D 61.10Men muny okaýaryn, siz Süleýmanyň diňe bir ylymdan däl-de, eýsem bu ylymlaryň hersinden başga hiç kimden has köp zat bilýändigini görersiňiz diýip.

TAM1897 D 61.11Emma ol bu ylymlaryň hemmesini şeýle doly düşünip, hemmesini öwretdi diýlip, şol ýerde şeýle diýýär: “Geliň, bu işiň jemini eşideliň;” aýdylanlaryň jemi şeýledir: “Hudaýdan gorkuň we onuň buýruklaryny saklaň, sebäbi bu adam üçin ähli borçdyr; çünki Hudaý her işi, hatda gizlin işleriň hemmesini, gowy ýa-da ýaman bolmagyna garamazdan, hökme getirjekdir.”

TAM1897 D 61.12Onuň pikirine görä, beýleki ähli ylymlaryň jeminden haýsy biri ileri tutulýardy? — Hudaýyň halaslygy.

TAM1897 D 61.13Perişdeler ähli ylymlary bilýärler, ýöne halaslygy beýleki ähli ylymlaryň jeminden hem öwrenmäge has mynasyp hasaplaýarlar. Peýgamberler hem ony has mynasyp hasaplap, beýleki ylymlary halaslygy has gowy düşünmek üçin serişde hökmünde ulanýardylar. Indi bolsa başga ylymlary bilýän bir adam bar, ol halaslyk ylymynyň hemmesinden ýokarydygyny aýdýar. Indi men siziň görüp bilmegiňizi isleýärin: Hudaý hem öz tarapyndan, bu zatlaryň hemmesinden aýry-aýry, ony şonuň ýaly hasaplaýar.

TAM1897 D 61.14Garaň: Biz häzir Süleýmanyň bu ähli ylymlary öwretendigini okadyk. Şol öwretmeleriň haýsysyny okaýşymyz üçin ýazyp aldyk? — Birini hem ýok. Hudaý bize ösümlikler ylymyndaky Süleýmanyň öwütleriniň hiç bir ýazgysyny ýa-da hasabatyny getirmändir. Ol bize Süleýmanyň haýwanlar ylymynda ýa-da bu ylymlaryň haýsydyr birinde öwreden dersiniň ýeke-täk ýazgysyny hem getirmändir, ýa-da ýazga almandy. Emma ol bize Süleýman hem-de beýlekilerden halaslyk ylymy barada gaýtalap sapaklar getirdi. Şonda perişdeleri diňe perişdäniň pikirini, pygamberleri diňe pygamberiň pikirini, Süleýmani bolsa diňe umumy alymyň pikirini berýän hasaplasak, Hudaýyň pikirleri näme? — Ol şeýledir: halaslyk size-de maňa-de has gymmatlydyr we onuň öwrenilmegine bu beýleki ähli ylymlardan, olaryň özüniň beren bilimlerinden has mynasypdyr.

TAM1897 D 61.15Süleýman düşünip we öwreden bu ylym Huksli, Darwiniň we bu döwriň beýleki alymlarynyň ylymy ýaly däldi. Adamyň tebigy aňy bilen ol tebigy ylymlary öwrenip, köp açyşlar edip biler. Olar hemişe dogry bolmasa-da, hakykatdan hem käbir nokatlary anyklap bilerler. Emma bu Süleýmanyň ýoly däldi. Hudaý Süleýmana hikmet berdi, şonuň üçin ol bu zatlaryň hemmesini Hudaýyň nury bilen gördü. Ol bu zatlaryň hemmesini Hudaýyň hikmeti bilen aýtdy. Şonuň üçin Süleýmanyň öwreden ylymy Hudaýyň ylymy boldy. Onuň öwreden botanika ylymy hakyky, ilahi botanika ylymy boldy. Onuň öwreden zoologiýa ylymy ilahi zoologiýa ylymy boldy. Bu zatlaryň hemmesinde Hudaýyň garaýyşlary, Hudaýyň hakykaty, Hudaýyň ylymy bardy. Bu ýalan atlandyrylýan ylym däldi.

TAM1897 D 62.1Şeýlelikde, bu Hudaýyň ylymy bolup, özüniň içinde ilahi häsiýete eýe bolansoň, näme üçin Reb bizlere munuň hemmesini bermedi? Näme üçin ol dünýä Süleýmanyň ösümlikler baradaky risalesini we beýleki bu temalaryň hemmesini bermedi? — Munuň üçin bir sebäbi bar; we ol sebäbi şundan ybaratdyr: dünýäniň iň öňde munuň zerurlygy ýok.

TAM1897 D 62.2Bir adam şolaryň hemmesini eýe bolup, Süleýman ýaly hemmesini düşünip bilerdi. Emma eger ol ilki bilen halaslyk ylymyny eýe bolmasa, munuň oňa näme peýdasy bolar? Süleýman hemmesini eýe bolupdy; ýöne ýüregini Hudaýdan, halaslyk ylymyndan we ony tutanýerlilik bilen öwrenmekden öwürende, beýleki ylymlardaky bilimi oňa näme peýda berdi? Ol günäden ony näçe derejede saklap bilýärdi? Onda tebigy özüniň, içindäki şeýtanlyk we bozulmalardan ony saklap biljek nähili güýç bardy?

TAM1897 D 62.3Siz bilýärsiňizmi, ol ýüregini Hudaýyň ylmyndan, halaslyk ylmyndan öwürensoň, beýleki ähli ylmy barlygyna garamazdan, ol düýbünden ýaramaz, düýbünden ýowuz bolup, putperestlige we her hili arassasyz işlere batdy; sanki hiç zatdan A-B-C-ni hem bilmeýän ýaly boldy.

TAM1897 D 62.4Şonuň üçin biz Rebbiň adama ähli ylmy saklap goýmandygynyň sebäbini görüp bilýäris. Faraz ediň, olar hemmesi eýe boldular, Süleýman ýaly, we Süleýman ýaly öwretdiler. Ýürek Hudaýa tabşyrylmadyk, ruh halas edilmedik ýagdaýynda, ylym olara nähili peýda bererdi? Ol adam ýüregindäki islendik ýamanlyk we bozulma görnüşinden olary saklap bilmejekdi.

TAM1897 D 62.5Ilkinjiden, dünýäniň häzirki wagtda zerurlygy bolan ylymlar däl. Ilki bilen ýürek arassalanmaly, ruh halas edilmeli, häsiýet doly gaýtadan gurlmaly, akyl Hudaýyň hut keşbine we şöhratyna öwrülmeli, şeýdip durmuş onuň dogrulygyny aks etdirip, diňe Hudaýyň bilimini bütin dünýäde açyp görkezmeli. Ähli ylymlaryň berip biljek zatlaryna eýe bolsak-da, halaslyk bolmasa munuň hiç peýdasy ýok; sebäbi gysga wagt geçenden soň biz olaryň hemmesinden doly mahrum bolarys. Bu barada şu gün ähli okaýan zatlarymyzda, okaýan kitaplarymyzda we geçirýän gözleglerimizde pikirlenmäge mynasyp.

TAM1897 D 62.6Başga bir zat hem bar: Hudaý meniň we siziň, ähli adamlaryň, onuň bilen baglanyşykly her bir meselä dogry pikir etmegimizi isleýär. Häzirki wagtda bu ylmy meseleleriň ählisi barada pikir edýän adamlar bar, ýöne olar dogry pikir etmeýärler. Olar şonça öňe barýarlar we Hudaý üçin hiç bir ýer tapmaýarlar. Hudaýsyz, Hudaýyň pikiriniň ýolbaşçylygyndan mahrum adam bu beýleki meseleler boýunça dogry pikir edip bilmeýär. Emma akyl ony döredeniň keşbine görä täzelenmänçe dogry bolmaýar. Akyl üýtgedilmeli, täzelenmeli. Biz düýbünden başgaça akyla eýe bolmaly. Her bir pikir Mesihe boýun egmäge, itaýata getirilmeli.

TAM1897 D 62.7Bu halaslyk işidir. Ol ruhyň içinde Hudaýyň keşbini dikeltmek; akyly janly Hudaýyň dogrulygynyň we pikiriniň şöhlelenmesi we aks etdirijisi edýän derejä getirmekdir. Bu iş tamamlananda we bu dünýäde Hudaýyň işi, ýagny Hudaýyň bilimini beýleki ähli adamlara ýetirmek tamamlananda, şonda Reb biziň üçin älemi we ebediligi açar. Şonda bu beýleki ähli ugurlar öwrenmek üçin bize açylar we Reb bize şeýle diýip biler: “Islegiňizçe gidip bilersiňiz, size ynanýaryn. Giň älem siziň öňüňizde açyk. Siziň üçin gizlin hiç zat ýok. Hemmesi siziň özüňizindir. Oňa eýe sizsiňiz. Islegiňizçe gidip bilersiňiz, islegiňizçe galyp bilersiňiz, islegiňizçe edip bilersiňiz; size ynanýaryn. Islegiňizçe haýsydyr bir mowzuk barada pikir ediň, ony islegiňizçe çuňňur öwreniň, ony dogry edersiňiz.”

TAM1897 D 62.8Indi men adamlaryň beýleki ähli ylymlary biz beýleki dünýä ýetýänçäk düýbünden inkär etmelidigini aýdmaýaryn. Men diňe halaslyk ylymynyň olaryň hemmesini öwrenmekde öňdebaryjy bolmalydygyny aýdýaryn. Rebbimiz bize bu zatlara nähili üns bermelidigimizi we olardan nähili peýdalanmalydygymyzy nusga görkezmedimi? Bu beýleki ders kitaplaryny okamak we öwrenmek näme üçin zerurdyr? — Bu ylymlar halaslyk ylymynyň meselelerini has gowy düşünmegimize we öwretmegimize kömek etsin, şol bilim bolmasa edip biljekdigimizden has gowy. Bibliýada olar şol maksat üçin ulanylýar. Ol bize beýleki ylymlar bilen baglanyşykly şol Injili wagyz etmäge iberdi we mysaly bilen ony nähili ulanmalydygyny görkezdi. Munuň bilen Reb bize halaslyk ylymynyň älemde bilinýän beýleki ähli ylymlardan öňde bolmalydygyny görkezýär.

TAM1897 D 62.9Ol bu dünýäde beýleki ähli ylymlardan öňde bolmaly, we biz beýleki dünýäniň içine girende-de öňdebaryjy bolmagy dowam eder. Ebedilik öňümizde açylanda, islendik ýere baryp, islendik mowzukda pikir edip biljek bolanymyzda, halaslyga arkamyzy öwürip, “men onda diplom aldym” diýerisimi? — Ýok. Biz bilýäris, şeýle ýazylan: “Mesihiň haçy halas bolanlaryň ylymy we aýdymy bolar, ebediýetiň dynçsyz asyrlary boýy.” Şonda, bu ýerde okuwymyzy tamamlap, diplom alanymyzdan soň, uly başlaýyş wagty gelende we biz ebedi öwrenişlige girenimizde, şol wagt biz bu dünýäde bolşumyzdan has gowy bu ähli ylymlaryň iň ulysyny düşünip bileris.

TAM1897 D 63.1Biz öňki sapakda “ylym” we “ylmy” sözlerini halaslyga degiş etmekde nädogry ulanyş däldigini aýdyp geçdik. Halaslyk ylymdyr, ol ylmy häsiýetlidir. Hudaýyň Ruhunyň aňyň üstünde işlemegi, aňy we tutuş durmuşy günäden dogrulyga Isa Mesihiň keşbine öwürmegi — bu ylmy bir zatdyr. Şonuň üçin ony öwreneniňizde, biz her wagt her bir temanyň esasy we iň möhüm bölegi hökmünde ony öňe çykaranymyzda, biz hiç hili ylmsyz däldigimizi ýadyňyzda saklaň. Bu özlerini alym saýýan adamlar bolsa, ähli ylymlaryň iň esasy bolan ony nazara almaýandyklary üçin ylmsyzlyk edýärler.

TAM1897 D 63.2Başga bir zat hem subut edildi; we bu dünýäniň öwrenişinde nusga bolan üç halkda subut edildi. Bibliýada agzalan halkyň, ýewreý halkynyň, ýagny Hudaýyň halkynyň ýazgysy, Hudaýa gulluk etmäge niýet edýänleriň hemmesi üçin nusga we öwreniş çeşmesi hökmünde resmi taýdan kabul edilýär. Grek we Rim filosofiýasy, edebiýaty we kanunlary bilen Bibliýany yzarlaýandygyny aýdýanlaryň köpüsiniň we beýleki ähli adamlaryň nusgalarydyr.

TAM1897 D 63.3Indi biz Hudaýyň halkynyň arasynda umumy meselleriň aýtjysy, umumy şahyry we umumy alym bolan bir adamyň bardygyny gördük. Onuň aýdymlarynyň sany 1050, meselleriniň sany 3000 boldy. Şol ýerde siz ussat aňy görýärsiňiz; emma bu zatlaryň hemmesinde şeýle düşünje we akyl eýe bolan adam durmuşynda görkezdi: halaslyk ylymy bolmazdan, ähli zatlary dogrulykda dolandyrmak we deňagramlylygy saklamak mümkin däldir, şonuň üçin şeýle bilimleriň ählisi adam üçin ýa-da adama hiç hili peýda getirip bilmeýär.

TAM1897 D 63.4Men biraz ozal siziň ünsüňizi Hudaýyň bize şol ylmy öwredişlerden hiç birini getirmändigine çekdim. Indi bolsa men siziň ünsüňizi Hudaýdan ýüz öwürende şol adamyň durmuşy baradaky ýazgyny bize getirenine çekýärin. Ol bize halas ediji ylmy unutanda şol adamyň ähli bu bilimlere garamazdan başdan geçiren uly şowsuzlygynyň ýazgyny hem getirdi. Şonda näme üçin Hudaý size we maňa şol adamyň Hudaýdan ýüz öwürenden soňky durmuşynyň hemmesini ýazmagy, onuň beren ähli ylmy öwredişleriniň ýazgyny getirmekden has möhüm hasaplady? Adamlaryň pikirinde, haýsysy adamzada has gymmatly? Süleýmanyň eden uly şowsuzlygynyň ýazgysy, adamzada, Süleýmanyň haçan-da bolsa beren ähli ylmy öwütleriniň kitapda ýazylmagyndan has gymmatlydyr; sebäbi şol şowsuzlykda adamzada Hudaýyň halas edişiniň bilimi bolmazdan ähli zatlaryň biliminiň düýbünden boş we hiç zatdan hem azdygyny görkezdi.

TAM1897 D 63.5Başga bir uly mysal greklerde görünýär. Tebigy aň grek aňyndan has ýokary, has ýakyn we has kämil pikirlenişe hiç haçan ýetip bilmez. Munda Hudaýsyz adamzadyň pikirlenişiniň kämilligi görkezilýär.

TAM1897 D 63.6Emma bu olara näme berdi? Sorag şunda. Olaryň edebiýaty olara näme berdi? Olaryň filosofiýasy olara näme berdi? Olaryň sungaty olara näme berdi? Olaryň dini olara näme berdi? Filosofiýa, filosofiýa — akyl söýgüsi. Ol akyl näme eken? — Ol doly akylsyzlyk eken. Hudaý şeýle diýýär. Olaryň dini näme boldy? — Ol diňe mifologiýa boldy. Olaryň sungaty näme boldy? — Hudaý onuň putperestlik bolandygyny aýdýar. Ýazgyny ýatda saklaýarsyňyzmy?

TAM1897 D 63.7Hudaýyň sözi Pawlusyň şol heýkelleriň arasynda gezip, olaryň sungatyny görende, olaryň sungatyna haýran galdy diýmeýär. Ýok, ol şeýle diýýär: “Şäheriň bütperestlige doly berlenini görende, onuň ruhy içinden hereketlendi.” Onda näme boldy? — Bütperestlik.

TAM1897 D 63.8Emma häzirki günem erkekler, aýallar we çagalar diňe putperestlik bolan şol zatlaryň galyndylaryny alýarlar, oňa ybadat edýärler, ony sungat diýip atlandyrýarlar we nusga alýarlar. Olaryň akyllary şol zatda galýar, olar bu barada kitaplar taýýarlap, ýurtdaky mekdeplerde ony öwredýärler we öwrenýärler. Emma munuň ählisinden näme peýda bolup biler? Grekleriň özlerinde munuň netijesinde näme boldy? Siz bilýärsiňiz, bu olaryň ýagdaýyna nähili täsir etdi. Gaýtalamaga gerek ýok — edebiýat, sungat, kanun, filosofiýa, şolaryň ählisi. Rim filosofiýasyny Gresiýadan has köp nusga aldy, özünden az döretdi, ýöne edebiýat bar. Romalylara näme peýda berdi? — Beýleki halklara eden käbir işleri, eger mümkin bolsa, olary beýleki halklardan hem erbetleşdirdi. Gresiýanyň ähli künjeginde, meniň synlaryma görä, grekleriň aýala hormat goýup, oýup ýasalan her bir aýal şekline ýeterlik örtük geýdirýändiklerini gördüm. Erkek adam, elbetde, hemişe açyk; emma Italiýa baranyňda bu hormat ýok bolýar we hemmeler hiç hili örtüksiz bolýar. Köp ýagdaýlarda geýim düýbünden aýrylýar; ýeri gelende aýtsam, häzirki döwürde Rimä barýan we çeperçilik öwrenýänleriň ybadat edýän çeperçiligi diňe geýimsiz aýal şekillerinden ybarat, we olar ýerine ýetirilende hiç hili çeperçilik däl; ýöne şonda-da olar çeperçiligiň iň ýokary derejesine ýetdi diýlip hasaplanýar, her ýerde nusga alynýar we kemçilikleri hem her gezek gaýtalanýar.

TAM1897 D 64.1Men bir sorag bermek isleýärin. Sizden haýsyňyz hiç haçan dizden aşak adam aýagynyň jübütini gördüňizmi? Men şu ýerde duranymda bedenimiň agramy çep aýagymda durýar. Bu bedenimiň agramyny doly deňleýär. Sag aýagym bolsa barmaklary bilen polda durýar. Sag aýagymyň myşsalary çep aýagymyňky bilen takyk gabat gelermi? — Ýok. Emma bu ajaýyp sungat eseridir. Diňe şol tapawut bar. Iki aýak düýbünden birmeňzeşdir we biz olaryň arasynda saçyň inçeligi ýaly-da bir tapawut tapyp bilmeris. Şonuň üçin munuň sungat däldigini görýäris. Bu barada köp zat aýtmak bolar, ýöne men şu agşam sungat barada leksiýa berjek däl. Men halaslygyň gymmaty näme we ol bolmazdan ähli zatlaryň peýdasy näme barada gürrüň berýärin. Rim ol bolmazdan nähili peýda gördü? — Onuň günahlylygy ony batyrdy. Gresiýa ol bolmazdan nähili peýda gördü? — Onuň günahlylygy ony batyrdy.

TAM1897 D 65.1Şonuň üçin, dünýäniň öňünde üç gezek subut edilen bu hakykat — ýürek Hudaýdan öwrülen wagty, adam aňynyň kämilliginde haýsydyr bir gowulyga ýetmekde edýän ähli tagallalarynyň doly güýjüniň ýokdugy — eger bu üç dünýä sapagy adamlara hiç zat öwretmese, onda Reb dünýä üçin näme edip biler? Bu üç çynlakaý duýduryş mysalyna garamazdan adamlar şol ýol bilen gitmäge dowam etseler, ol adamlar üçin näme edip biler? Hudaý bu üç mysaly ýazga aldy, bize ylym, sungat we edebiýatyň ähli ugurlarynda aňyň iň ýokary tagallasynyň adamlara hiç hili peýda getirip, olary günäden saklap, haýsydyr bir gowulyga alyp barýan güýjüniň ýokdugyny öwretmek üçin, adamlar Hudaýyň halas edişini we ol halas edişiň ylmyny, olaryň ýüreklerine berenini unutanda.

TAM1897 D 65.2Şonuň üçin men sorýaryn: Biz grek we rimlikleriň akylsyzlygyny nusga almalymy? Olaryň putperestligine maýyl bolup, ony sungat diýip hasap etmeli? Olaryň dini bütinleýin ýigrenji ýamanlyk bolansoň, biz oňa gyzyklanmalymy? Ony diňe mifologiýa diýip atlandyrmak ýeterlik däl; bu ýigrenji ýamanlykdyr.

TAM1897 D 65.3Emma kimdir biri: “Olaryň edebiýaty gymmatly dälmi?” diýer. Geliň, Hudaýyň onuň gymmatyny nähili baha bilen kesgitlendigine seredeliň. Ol grek diliniň kömegi bilen halaslyk ylmyny tutuş dünýäde ýaýratýan döwürde, Rebbiň öňünde grek edebiýatynyň hem-de romalylaryň edebiýatynyň tutuş toplumy bardy. Şeýle-de bolsa, ol tutuş bu ugurda diňe üç gysga jümle tapdy we olary halaslyk ylmy baradaky bu risalasyna goşmaga mynasyp bildi. Men size olary bererin. Olaryň biri Işler kitabyň onýedinji bapynda. Ol Aratus atly grek ýazyjysyndan getirilen we şeýle: Men ýigrimi sekizinji aýaty okaýaryn. Polus gürrüň berip, şeýle diýýär:—

TAM1897 D 65.4“Şeýle hem siziň öz şahyrlaryňyzyň käbirleri: ‘Biz hem onuň neslinden’ diýipdir.” Bir grek ýazyjysy adamy Hudaýyň nesli diýip atlandyrdy. Reb muny alyp: “Bu dogry” diýdi.

TAM1897 D 65.5Ýene biri Birinji Korinflikleriň on bäşinji babynyň otuz üçünji aýatynda. Aýatyň ilkinji bölegi: “Aldanmaň.” Bu Rebbiň sözleridir. Aýatyň galan bölegi Menandyr atly grek ýazyjysyndan alnan: “Erbet aragatnaşyklar gowy ahlagy bozar.”

TAM1897 D 65.6Beýlekisi Titosyň birinji bapynyň on ikinji aýatynda bolup, Epimenidesden alnan we şeýle diýilýär: “Kretliler hemişe ýalançy, ýowuz jandarlar, ýalta oburlar.”

TAM1897 D 65.7Diňe şu üç parça Rebbiň grek edebiýatynyň ähli giňişliginden tapyp, öz tassyklamagyna mynasyp diýip hasaplap bilendigidir.

TAM1897 D 65.8Elbetde, men munuň hemmäniň peýda üçin ulanyp boljak ýeke-täk zatdygyny aýdmaýaryn. Grek dilinde gymmatly taryhy faktlar bar. Emma Hudaý adamzadyň hemmesi üçin iň gymmatly zatlary öwredýär; ol diňe faktlaryň toplumyny dünýä öňüne goýmak bilen çäklenmän, dogrylyk we hakykatyň ýörelgelerini öwredýär. Grek edebiýatynyň tutuş meýdanynda adamlary hak we dogrulyk ýörelgelerine ugrukdyrmak üçin peýdalanyp boljak ýeke-täk zat şol üç beýanatdan ybaratdy: “Biz hem Onuň neslinden;” “Erbet aragatnaşyklar gowy edep-terbiýäni bozar;” we “Kretalylaryň hemmesi hemişe ýalançy.” Haýsy başga biri dogrulyk, hak, arassalyk we dogruçyllyk ýolunda oňa has köp peýda berjek zat tapyp biler?

TAM1897 D 66.1Indi unutmaň. Grekler we Rimliler pes, peseldilen, ýyrtyk geýimli, bilimsiz paganylar däldiler; olar aristokratik, medeni we iň ýokary derejede bilimli idiler. Olar bilýän we öwredýän zatlary häzirki zaman mugallymlarynyň arzuw edýän belentligi bolan mahaly, munuň başgaça bolmagy nähili mümkin? Julius Sezar bolsa edep-terbiýe, etiket, estetika we umuman özüni alyp barşy babatynda ýaşap geçen iň ussat adamlaryň biri boldy. Emma onuň häsiýeti nähili boldy? Onuň häsiýetini iň ýumşak beýan etmek hem doly ýa-da adalatly hasaplanmak üçin çap etmäge laýyk gelmezdi.

TAM1897 D 66.2Reb, öz halaslygy bolmazdan ähli ylmyň we her hili öwrenişiň nähili düýbünden boşdygyny görkezende, men ýene-de aýdýaryn: eger ol dünýäniň öňüne goýan zatlar adamlary şol ýol däldigine öwretmese, onda ol adamlar üçin näme edip biler? Adamlar bu zatlardan dogry ýoly saýlamagy, Hudaýyň ylymynyň esasydygyny we Onuň bilýän zatlarynyň iň gowudygyny kabul etmegi öwrenmese, öňki nesiller başdan geçiren ýamanlyklardan gaça durmak üçin adamzat nädip umyt edip biler?

TAM1897 D 66.3Hudaýyň halas edişiniň ylymy adamlar üçin ilkinji nobatda bilmeli ýeke-täk zatdyr; we şol ylym biziň öňümizi alyp barmaly, ýol görkezmeli, deňagramlylyk bermeli, her ýerde we ähli zatlarda, hem-de ähli ýaman zatlara garşy bizi saklamaly. We ol munuň ählisini eder. Bu bagtyýar hakykatdyr. Men düýn agşam okaýardym we gaýtadan okaýaryn:—

TAM1897 D 66.4Meniň üçin, men ähli mukaddesleriň iň kiçisindenem kiçi bolanymda-da, bu merhemet berildi: paganalaryň arasynda Mesihiň aň ýetirip bolmajak baýlyklaryny wagyz edim; we hemmelere bu syra şärik bolmagyň nämedigini görkezim, bu syr dünýäniň başyndan bäri Hudaýda gizlin bolup, ol ähli zady Isa Mesih arkaly döretdi. Efesliler 3:8, 9.

TAM1897 D 66.5Hudaýyň bu syry näme? — “Sizdeki Mesih, şöhratyň umydy.” Mesih Hudaýyň güýji we Hudaýyň akyly, Injil, halaslyga Hudaýyň güýji — şol Hudaýyň syry; şol halaslygyň ylymy. Şol ylmy hakykatdyr, beýleki ähli ylymlar şol merkezde jemlenýär. Her adam öz içindäki ýamanlykdan gaça durmak üçin halaslyga Hudaýyň şol güýjüne eýe bolmalydyr. Her adamyň içinden doglan ýamanlyk ony heläkçilige alyp barar, ähli ylym, ähli edebiýat, ähli sungat, ähli din we dünýäniň hödürläp biljek ýa-da haçan-da bolsa hödürläp biljek zatlaryň ählisine garamazdan, eger ol adam Isa Mesihiň ynamy arkaly gelýän halaslyk üçin Hudaýyň güýjüne eýe bolmasa.

TAM1897 D 66.6Kalbde şol güýç bolmasa, hatda Hudaýyň öwretdigi ylym hem — edebiýat, sungat, din we paganyň öwretdikleri zatlary aýtmanka — adamy günä işlemekden saklap bilmeýär. Şol güýç bolmasa, adamyň içindäki ähli ýamanlyk yzlary, beýleki ähli zatlara garamazdan, özüni görkezýär. Şonuň üçin bu halaslyk üçin Hudaýyň güýji: ol adamy her ýamanlykdan halas edýär.

TAM1897 D 66.7Hudaýyň syry, ol siziň içindäki Mesihdir, şöhrat umydy; Mesih Hudaýyň güýji we Hudaýyň akyly; Mesih we haçlanan Mesih; diňe şol, hemme zatda hemme zat bolan şol, hemme zadyň üstünde, hemmesinde, hemme zadyň üsti bilen, häzir we ebedilik boýy — bu halaslyk ylymy, ähli ylymlaryň iň başlygy; ol ähli ylymlary alyp barýar, hemmesinden öňde durýar we hemmesini öwrenmekde ýol görkezýär. Munuň şeýle bolmagy hemişe hemmeler üçin bolsun.

TAM1897 D 66.8Şonda Reb ruhu arkaly bizi özüne çekip, ýürek şol güýje, şol syr bilen baglanyşyga, Hudaýyň Ruhuna şeýdip açylsyn, ol bolsa şol ýerde Isa Mesihi, onuň lütfyny we keremini ekip bilsin. Gönüllerimizi hemişe diňe Oňa, güliň güneşe açýan ýaly açyp saklasak, biz Onuň ähli dolulygynda dogrulygyny, güýjüni, halaslygyny, merhemetini, hakykatyny, şatlygyny, şatlyk-şowhuny, parahatlygyny — we Oh, onuň ebedi ýaşaýşyny gazanýarys!

Note

Back