Mysyr we Ysraýyl
TAM1897 Q1 20.81897-nji ýylyň 4-nji marty, penşenbe agşam berlen hutba 1897-nji ýylyň Birinji çärýegi üçin Umumy Konferensiýanyň Bülleteni, 2-nji tom, 1-nji sany, 20–26-njy sahypalar.
TAM1897 Q1 20.9Birinji sapagymyz bize döwletleriň gelip çykyşyny; taryhda ilkinji döwletiň döredilmegini berdi. Ikinji sapagymyz bize taryhda ilkinji gezek kilise bilen döwlet arasyndaky aýrylmagyň mysalyny berdi. Şol irki döwürde Reb kilise bilen döwlet arasyndaky aýrylmagyň nähili doly bolmalydygyny anyk görkezdi. Biz bu ikisini hem şu agşam yzarlarys, olar gaýtadan şol bir ýerde duşuşýança.
TAM1897 Q1 20.10Nimrod Kushyň oglydy; Kushyň ýaşaýşy Etiopiýada boldy; Kushyň atasy Hamdy; Müsür bolsa Hamyň ýurdydy. Şonuň üçin biz Nimrodiň nesebini göni Müsüre baglaýarys; onuň nusgasyny hem Müsüre baglap bilýäris. Nimrod patyşalyk taji dakynan, patyşa diýlip atlandyrylan we patyşalyk häkimligini yglan eden ilkinji adam bolsa-da, Müsürde Nimrodiň bu nusgasy ähli tapgyrlarynda iň doly we iň berk ýagdaýda eýerildi we berkidildi.
TAM1897 Q1 20.11Misirde Nimroddan soňra çenli, onuň patyşalyk ornuny we ygtyýaryny zor bilen eýeläp almagyndan soňra çenli hiç bir patyşa bolmady. Çünki, ýatlaň, Nimrod muny edeninde, bu Hudaýa, halkyň Hudaý hakyndaky düşünjesine we Onuň hakyndaky bilimine garşy boldy. Şol wagt adamlar munuň bilen Nimrod Hudaýyň ornuny eýeleýändigini bildiler; we onuň ady şol wagtlar bu hereket barada giňden ýaýran garaýyşlary görkezýär. Misirde hem şol bir ýol yzarlanyldy. Misir ýazgylary şaýatlyk edýär: Misiriň ilkinji dolandyryjylary hudaýlar, soňra ýarym hudaýlar, soňra bolsa adam bolan patyşalar bolupdyr.
TAM1897 Q1 20.12Şeýlelikde, şol ýerde bu prosedura Şinar ýurdundaky ýaly birmeňzeşdigini görersiňiz. Müsürde patyşa maksatlaýyn we aç-açan, öz tarapyndan halkyň öňünde hudaýyň ornuny eýeledi. Halk hem ony şonuň ýaly kabul etdi. Gün hudaýdy; Müsür patyşasy Günüň oglydy. Ol halk üçin Hudaýdy. Halk onuň deminiň üstünde ýaşady. Ol olaryň jan demidi. Olar ruhyny ondan aldylar. Olaryň nazarynda ol “ebedi gün ýaly durmuş beriji”di. (Garaň “Empires of the Bible,” 7-nji bap, 27, 38, 43, 44, 49, 64, 71–83, 96, 102-nji paragraflar; 14-nji bap, 15, 16-njy paragraflar.) Şeýlelikde, Müsürde patyşa diňe hudaýyň wekili ýa-da welaýatçysy däl-de, ol hudaýyň özüdi. Hudaýyň jany patyşanyň içinde ýaşaýardy we patyşa arkaly halkyna gelýärdi. Şonuň üçin patyşa halk üçin ýaşaýyşdy, sebäbi onda uly, her ýere siňýän hudaý — gün — görkezilýärdi. Patyşa halkyna hudaýyň hiç bir häsiýetini görkezmekden gaçmaýardy. Gadymy Müsürde patyşalyk we dolandyryş ulgamy şeýledi.
TAM1897 Q1 21.1Indi öňki sapagda okaşy ýaly, Hudaý kilisäni döwletden aýyranda, Kaldeýa gaýdyp baryň; ol Ibrahime: “Öz ýurdyňdan, garyndaşlaryňdan we atanyň öýünden çykyp, men size görkezjek ýurda git” diýdi. Şeýle hem ýadyňyzda saklaň, Reb diňe Ibrahim soňky garyndaşlaryndan aýrylandan soň oňa ýurdy görkezdi. Ibrahim ilki bilen öz ýurdundan, soňra kakasynyň öýünden, we soňra garyndaşlaryndan aýryldy. Lot Sodom jülgesine geçenden soňra, Hudaý Ibrahime ýurdy görkezdi. Yaradylyş 13:14, 15. Hudaýyň Ibrahime çagyryşy gelensoň, ol ýurdyndan — bütin ýüregi, jany we ähli zady bilen — we atasynyň öýünden, hem-de ähli garyndaşlaryndan aýrylyp, Rebbiň isleýän ýerinde duransoň, şonda Reb oňa şeýle diýdi: “Indi gözüňi göter-de, duran ýeriňden demirgazyk, günorta, gündogar we günbatar taraplaryna seret; sebäbi gören ähli ýeri saňa we nesliňe hemişelik bererin.” Ony hemişelik eýeçilik üçin bererin.
TAM1897 Q1 21.2Indi men sizi sorag edýärin: Hudaý Ibrahime gözüni göterip seret diýende, Ibrahim Hudaýyň bu buýrugy bolmasa gözüni göterip seretse näçe görerdi, ondan hem köp zat gördimi?
TAM1897 Q1 21.3(Jamaat) Hawa.
TAM1897 Q1 21.4Ol bir zady gördü, eger Hudaý oňa seretmegi aýtmadyk bolsa, ony görüp bilmejekdi. Hudaý oňa gözüni göterip seret diýende, ol gören zat Hudaýyň oňa wada beren ýurdy boldy. Şol wagt Hudaý oňa wada berlen ýurdy görkezdi we şol ýurt Rebbiň oňa çagyran ýurdy boldy. Ol şol wagt oňa ony bermedi: “Ýok, hatda aýagyny goýar ýaly ýer hem bermedi; ýöne eýeçilik üçin we ondan soňky nesline berjekdigine wada berdi.” Ol hemişelik gök ýurda seredipdi; şol ýurt binýatlary bolan bir şähere eýedir, onuň gurujysy we döredijisi Hudaýdyr. Ol ýerde “dünýäniň mirasdary bolar” diýen wada bardy; we Ibrahim ony “iman dogrulygy arkaly” kabul etdi. Soňra Hudaý Ibrahime ony we onuň nesline hemişelik eýeçilik hökmünde berjekdigini aýdyp, oňa seret diýende, ol näme gördü? Dünýäni?
TAM1897 Q1 21.5(Sesler) Ol geljekki dünýäni gördü.
TAM1897 Q1 21.6Şol döwürden başlap onuň eýeçilik edýän ýurdy şol boldy. “Eger siz Mesihiňki bolsaňyz, onda siz Ibrahimiň neslinden we wada görä mirasdarlarsyňyz.” Şol siziň hem, meniň hem ýurdum. Ah! Başga bir ýurda kanagatlanýan, başga bir ýurda isleg bildirýän ýa-da başga bir ýurda näme üçin bolsa-da söýgi duýan adamyň nähili dar, doly mynasyp däl pikirlerde bolmalydygyny oýlanmak gerek. Hudaýyň oňa görkezen we oňa çagyrýan şol ýurda gözüni dikip duran adam munuň ýaly hereketi nähili edip biler?
TAM1897 Q1 21.7Ibrahim öldi. Yshak ýaşady we öldi. Ýakup we onuň maşgalasy Ibrahime Rebbiň aýdan ýaly, “Seniň nesliň özlerine degişli bolmadyk ýurtda ýaşaýjy bolar” diýlen ýurda, ýagny Müsire alnyp gidildi. Indi üns bilen pikir ediň. Rebbiň biziň üçin Müsür barada beren bu beýanaty unutmaň, sebäbi ol geljek sapaklarda peýdaly bolar. Olar başga ýurtda ýaşaýan we Rebbe gulluk edýän ýeri Müsürdi. Olar şol ýerde ýüzlerçe ýyl ýaşadylar — özleriniň däl bir ýurtda. We ýatda saklaň, bu biz çyzýan Müsürdi; şol ýerde patyşa Hudaýyň ornuny eýeleýärdi we halk üçin Hudaýdy.
TAM1897 Q1 21.8Gelin, şu kilisäniň ýagdaýyna bir pursat seredeliň we Rebbiň onuň bilen näme iş edýändigini göreliň. Bu agşam öňümizde ýurdy görkezýän bir karta bar. Bu ýerde Abram çagyrylan Haldeýa bar; ol bolsa bu ýere, Mesopotamiýanyň Harana şäherine geldi, atasy şol ýerde aradan çykdy. Şol ýerde ol atasynyň öýünden aýryldy we soňra Lotdan aýrylan ýurda geldi.
TAM1897 Q1 21.9Abram bu ýerde bolýan mahaly, gündogarly halklaryň günbatar tarap, hatda Müsüriň serhetlerine çenli ýeňiş gazanmagy bilen taryh döredildi. Emma Ysraýyl Müsüre baran wagty ýa-da ondan biraz öň, Müsür imperiýasy bu ähli gündogar ýurdy öz gözegçiligine geçirdi. Ol Müsüriň hemmesini, Etiopiýa çenli, Kiçi Aziýanyň günorta we günbatar serhetleriniň hemmesini Ermenistan, Asyr we Şinar ýurtlaryna çenli öz içine aldy; şonuň üçin Müsür imperiýasy şol döwürde tanalýan dünýäniň ähli gündogar sebitini öz içine aldy. Müsür imperiýasy öz döwründe Rim imperiýasy ýaly, ýa-da ondan soň gelen beýleki imperiýalar ýaly umumydy.
TAM1897 Q1 21.10Şeýlelikde taryh gündogardan başlany we bu ýurtlaryň patyşalary günbatar sebitde, hatda Müsiriň serhetlerine çenli ýerleri basyp alýan mahaly, Hudaý hakyky Hudaýyň bilimlerini şol ýerden geçip-barýan halklaryň arasynda diri saklamak üçin Kanaanyň ýerinde öz kilisesini döretdi. Mysyr patyşalygy bu ýurtda giňelip, dünýä imperiýasynyň merkezi Mysyryň paýtagty bolanda, Hudaý öz halkyny Mysyra getirdi, şonda bu ýurtlaryň hemmesinden gelip, öz hökümetleriniň merkezine — Mysyra barýan ilçiler we dolandyryjylar Hudaýyň halky bilen duşuşardy.
TAM1897 Q1 21.11Misirde Reb halkyny bu pagan halklaryň we Misiriň paýtagtynyň arasyndaky geçelgede, Goshen ýurdunda ýerleşdirdi, şonuň üçin halklar, olaryň ilçileri we dolandyryjylary Hudaýyň halkynyň ýaşaýan Goshen ýurdy üsti bilen geçip, olaryň ünsi hakyky Hudaýa çekilerdi.
TAM1897 Q1 22.1Müsürde Ýusup hem tahtyň ýanynda bolup, Müsüre gelýän ilçiler hökmany ýagdaýda Ýusup bilen duşuşmaly bolup, ol olar hakyky Hudaýyň bilimlerini berýärdi. Ýusup öleninden soň, onuň bilimleri we täsiri Müsüriň paýtagtynda Musa çenli galypdy. Soňra Musa saraýda we tahtyň ýanynda boldy. Ol diňe Ýusup ýaly tahtyň ýanynda däl; eýsem Musa tahtyň ilkinji basgançagynda durdy, sebäbi ol fyrownyň gyzynyň oglydy. Fyrownyň gyzy fyrownyň aýaly bolupdy; we Musanyň fyrownyň gyzynyň ogly bolmagy sebäpli ol tahta iki esse kanuny mirasdar boldy. Eger fyrownyň aýaly onuň gyzy bolmasady, onda onuň kabul edilen ilkinji ogly tahtyň mirasdary bolardy. Ýene-de, eger fyrownyň başga aýaly bolup, başga çagalary bolmasady, onuň gyzy tahtyň mirasdary bolardy. Emma fyrownyň gyzy fyrownyň aýaly bolansoň, onuň kabul edilen ogly iki esse tahtyň mirasdary boldy. Şol döwürde dünýäniň tahty hasaplanýan Müsür tahtyna miras hukuklarynyň üstünde hiç hili şübhe ýokdy.
TAM1897 Q1 22.2Şol wagt Müsür patyşasy takmynan segsen ýaşynda bolup, Musa bilen onuň iki esse kanuny tahty we dünýäni gurşap alan Müsür imperiýasynyň ähli güýjüni eýelemek arasynda diňe gysga bir aralyk galypdy. Şol wagt hem Hudaýyň Ibrahime and içip beren wadasynyň wagty golaýlaşdy; Musa munuň hakykatdygyna ynanyp, şonuň üçin bilkastlaýyn we doly görnüşde Müsiriň tahtyny we onuň ähli güýjüni we şöhratyny ret etdi — ol “fyrownyň gyzynyň ogly diýlip atlandyrylmagy ret etdi.”
TAM1897 Q1 22.3Musa Hudaýyň Ibrahime and içip beren wadasynyň wagtynyň golaýlaşandygyna ynandy. Ýöne, biz munuň hakykatdygyna ynanmagymyzy anyklamaly; sebäbi eger biz munuň hakykatdygyna doly ynanýan bolsak, Musanyň bu wada bolan ynamynda has köp zat göreris. Işler 7:17-e ýüz tutuň:—
TAM1897 Q1 22.4Hudaýyň Ibrahime and içip beren wadasynyň wagty golaýlaşanda, halk Misirde köpelip köpeldi.
TAM1897 Q1 22.5Musa doglan mahaly fyrown halky ýok etmek barada pikir etdi, şonda olar köpelip, ýurtdan çykyp biljek derejede güýçli bolmazlar diýip gorkdy. Mesele şunda: Müsürde diňe ýahudiler däl, eýsem başga ýurtlardan alnyp gelinip, esirlikde saklanýan köp sanly daşary ýurtly adamlar hem bardy. Şonuň üçin şol döwürde Müsür ilatynyň takmynan üçden biri daşary ýurtlular bolupdyr. Halkyň köpelendigini aňladýan iwrit sözü “arylar ýa-da balyklar ýaly köpelip, köpeldi” diýmegi aňladýar. Fyrown halkyň şonça köpeldigini we ýurdyň daşary ýurtlulardan doly bolandygyny görende, olar ýurtdan çykmak üçin gozgalaň edip ýurdy basyp alarlar diýip gorkdy.
TAM1897 Q1 22.6Munyň başga bir sebäbi şundan ybaratdy: Ysraýyl Müsürde bolup, Müsür imperiýasy Gündogaryň hemmesini öz içine alýan döwürde, döwlet güýji imperiýanyň ähli sebitlerini diňe güneşe ybadat etmäge mejbur etmek üçin yzygiderli synanyşyk etdi. Şol imperiýada gün ibadatynyň dürli görnüşleri ýaýran eken, ýöne imperiýanyň ähli güýji diňe gök ýüzündäki açyk gün diskini ýa-da öňlerinde duran gün diskiniň suratyny ibadet etmäge mejbur etmäge gönükdirildi. Elbetde, Ysraýyl bu buýruga boýun bolmady. Olar güneşe ibadet etmegi ret etdiler. Olar Hudaýyň hakykatyny gorap durdular, we olaryň bu hereketi häzir hem bu patyşanyň ýadynda galypdy. Gün ibadetini girizmäge synanyşan başga bir patyşa bardy; ýöne bu patyşa häkimligine başlanda, ol zat onuň ýadynda galypdy we şol esasa görä pikir edipdi: eger bu halkyň başyna mümkinçilik gelse, olar ýurdy terk etmegiň öňdebaryjysy bolar.
TAM1897 Q1 22.7Şol döwürden galan ýazgy diňe “halk köpelip köpeldi” diýip däl, eýsem “Hudaýyň Ibrahime beren we’däniň wagty ýakynlaşdy” diýýär. Hudaý Ibrahime nähili we’de berdi? Hudaýyň Ibrahime beren we’desi näme boldy? — Görýän ýerini oňa bermek. Ol haýsy ýerdi?
TAM1897 Q1 22.8(Sesler) Dünýä.
TAM1897 Q1 22.9Haýsy dünýä?
TAM1897 Q1 22.10Geljekki dünýä.
TAM1897 Q1 22.11Bu Stefanyň sözi: “Hudaýyň Ibrahime and içip beren wadasynyň wagty golaýlaşdy.” Şeýlemi? Siz muny ynanýarsyňyzmy? Hudaýyň Abraama görkezen şol ýeri bermek üçin wagtyň golaýlaşandygyna ynanýarsyňyzmy? Ol “Abraama” diýýär. Ol ýerde başga adamlar hem bolar, ýöne bu Abraama degişlidir. Abraamsyz başga hiç kim däl; eýsem Abraam we onuň nesli. “Ol köp nesiller ýaly ‘nesillere’ diýmeýär; eýsem bir adama degişli ýaly: ‘seniň nesliňe’, ol bolsa Mesihdir.”
TAM1897 Q1 22.12Şeýdip, wada berlen wagt ýakynmy eken, Hudaýyň Ibrahime görkezen şol ýerini Ibrahime we Mesihe berjek wagty? Men muny öň pikir edipdiňizmi ýa etmediňizmi diýip soramaýaryn. Men diňe aýdylýan zatlara ynanýarsyňyzmy diýip sorýaryn. Men ony düşündirmäge synanyşjak däl. Bir gezek ynananymyzdan soň düşündiriş gerek däl, sebäbi ol şeýle diýýär. Aýatlara salgylanyp oturman-da, Bibliýanyňyzdan alnan bilimiňiz bilen, Hudaýyň bu wada her gezek Ibrahime we onuň nesline berenini gowy bilýärsiňiz. Ibrahimsiz nesle hiç haçan bermedi. Nesilsiz Ibrahime hem hiç haçan bermedi,—we “nesillere däl,” eýsem “seniň nesline.” Şonda, şol ýeri Ibrahime berjek wagty golaýlaşanda, ol başga kime gelýärdi?—Mesihe. Ibrahime nähili geljekdi?—Mesih arkaly.
TAM1897 Q1 22.13S. H. Lane.—Wada Yshaga we Ýakuba gaýtalananda, dil birmeňzeş däldimi?
TAM1897 Q1 22.14Hawa. Ol hemişe şol birdi.
TAM1897 Q1 22.15S. H. Lane.—Onda sorag şeýle bolar: Stefanyň beýanatyny ýerine ýetirmek üçin Abraamiň hökmanylykda şol ýerde bolmagy zerurmy?
TAM1897 Q1 23.1Hawa, sebäbi hemişe “Saňa we nesliňe” diýilýär. Emma ony anyk subut edýän beýleki aýatlar hem bar.
TAM1897 Q1 23.2Indi diňe bir söz. Ýakub Müsürde öldi, ýurdyň içine alnyp gelindi we şol ýerde jaýlandy. Ýusup Müsürde öldi, ýöne ol: “Meni jaýlamaň; hatda şol ýurtda-da jaýlamaň” diýdi. Ýusup olaryň ony Ýakubyň alnyp gelnen we jaýlanan Filistin ýurduna alyp gitmegine rugsat bermedi. Ýusup: “Hudaý sizi ziyaret eder” diýdi. Meniň jesedimi saklaň, we Hudaý sizi ziyaret edende meni hem özüňiz bilen alyp çykyň. Süňklerimi hem alyp çykyň. Olar hem şeýle etdiler. Olar ýurda baranda, Hudaýyň Ibrahime beren wada edýän ýurdy haýsy ýerdi?
TAM1897 Q1 23.3(Jamaat) Geljekki dünýä.
TAM1897 Q1 23.4Ýusupyň bu dünýäde gömüljekdigine hiç haçan garaşmandygyny görmeýärsiňizmi?
TAM1897 Q1 23.5Muny başgaça serediň. Aýdylýan zat şeýle: “Hudaýyň Ibrahime and içip beren wadasynyň wagty golaýlaşdy.” Hudaý Ibrahime görkezen ýeri ebedi eýeçilik üçin berjekdigine and içdi. Emma Ibrahim indi ölüpdi we ýüzlerçe ýyl bäri ölüpdi. Şonda Hudaý oňa ölüp duran mahaly ýeri nähili berip bilerdi? Elbetde, mümkin däldi. Şonuň üçin Hudaýyň Ibrahime ýeri berjekdigine and içendigi, and içip beren wadasynyň wagtynyň ýakynlaşandygy we Ibrahimiň indi ölüp gideni nazara alynsa, ol ýeri ölüp duran mahalynda berip bolmajakdygy anyk; şeýle hem Ibrahimiň ölülerden diriljek wagtynyň hem ýakynlaşandygy, şonda Hudaýyň oňa hemişelik eýeçilik üçin and içen ýeri berjekdigi hem şonça anyk. Şonuň üçin Ýusubyň bedenini, hatda Yakubyňky ýaly Kenan ýerinde-de gömmäge rugsat bermänligini görmeýärsiňizmi? Hakykatda Ýusup Hudaýyň Ibrahime ýer berjekdigine and içip beren wadasynyň wagtynyň ýakynlaşandygyna ynanýardy, we Ýusubyň Ibrahim bilen bilelikde mirasdan paý almak umydy bardy.
TAM1897 Q1 23.6(Ses) Bu wada, Hudaýyň Ibrahime eden we Ýaradylyş kitabynyň on bäşinji bapynda agzalan wada dälmi?
TAM1897 Q1 23.7Hawa, takyk şol, Rebbe şükür. Şondan soň Ýusup öldi, Müsürde mumyýalaşdyryldy we tabutda goýuldy; Ysraýyl Müsürden çykanda, Ýusubyň süňkleri çölüň içinde kyrk ýyl boýy olaryň bilen göterildi; şol wagt boýy Ýusubyň jesedi olaryň gözüniň öňünde, gün-günden bolup, olaryň ynanmazlygyna ýazgaryş boldy.
TAM1897 Q1 23.8Men gördüm, köp adamlar Stefanyň çykyşyndaky şol aýaty okaýarka ony şeýle-de-da, başga-da düşündirýärler; ýöne aýatyň aýdýanlaryna ynanmak ýerine, Hudaýyň Ibrahime görkezen ýerini berjekdigine we munuň üçin and içendigine düşünmeýärler. Emma siz razylaşdyňyzmy, Hudaýyň Ibrahime görkezen ýeriň dünýädigini, bu dünýä däldigini, geljekki dünýädigini? Şol Hudaýyň berjekdigine and içen ýurdy; şol ol garaşýan ýurdy. Şol onuň garaşýan şäheriniň gurujysy we döredijisi Hudaý bolan ýurdy. Ol gelip çykan başga ýurda gaýdyp barmak mümkinçiligini hem pikir etmändi.
TAM1897 Q1 23.9Hudaýyň andy hemişe şol ýeri Ibrahime we onuň nesline bermekdi. Hudaý ony aýyryp salanda, “nesiller” diýip goşmaň; Hudaý ony aýyryp salanda, “s” goşmaň. “Ol ‘hem nesillere, köpüsine ýaly’ diýmeýär; eýsem birine ýaly: ‘hem seniň nesline, ol bolsa Mesihdir’ diýýär.” Olaryň köp bolandygy hakykat. Mysyrdan üç million adam çykdy, ýöne Hudaý “Saňa we tohumyňa” diýende, “bir adamyňkysy ýaly” we “Mesihdir” diýýän tohumlary nazarda tutmady. Muny görýäňizmi? “Saňa we tohumyňa” diýen sözleri okaýan wagtyňyz Israýyl halkynyň köpçüliginiň pikirleriňize girmegine ýol bermäň. Hudaý “s” harpyny aýyranda, biz ony hiç haçan goşup bilmeris. Biz ony pikirimizde hem goýmaly däldiris. Tohum kimdi? — Mesih. Ol “Saňa we tohumyňa” diýende, sen we men ony başgaça okap bilmeris; diňe “saňa we Mesihe bererin” diýmekdir, ebedi eýeçilik üçin. Mesih arkaly bolmasa, Mesihden başga hiç kimi goşmaly däldiris. Saňa we Mesihe bererin.
TAM1897 Q1 23.10Stefan “Hudaýyň Ibrahime and içip beren wadasynyň wagty ýakynlaşdy” diýýär. Stefan muny Bibliýadan aldy. Men siziň şunuň diňe şol pursatda Stefana berlen aýratyn Mukaddes Ruhyň ylhamy däldigini, eýsem hemmesiniň öňünden Bibliýada bardygyny we Mukaddes Ruhyň ony Bibliýada öň okap geçen zatlary ýadyna salmak arkaly beýleki adamlara Stefan arkaly ýetirenini görmegiňizi isleýärin. Çykyş kitabynyň altynjy bapyna geçiň. Bu mukaddes ýazgylarda gaty düşnükli bolup, ony inkär etmegiň hiç hili mümkinçiligi ýok. Bu Ysraýylyň halas edilmeginiň wagtydyr we Reb muny eder. Çykyş 6:1-5:—
TAM1897 Q1 23.11Şonda Reb Musa’ya şeýle diýdi: “Indi sen fyrowna näme etjekdigimi görersiň; ol olary berk el bilen goýberer we berk el bilen öz ýerinden çykaryp salar.” Hudaý Musa bilen gürrüň edip, oňa şeýle diýdi: “Men Reb; men Ibrahime, Yshaga we Ýakuba Hudaýyň Ähli-güýçli ady bilen göründim, emma men Jehovah ady bilen olara tanalmadym.” Men olaryň bilen hem şertnamamy berkidim, olara Kenan ýerini, syýahat ýerini, olaryň gelmişek bolan ýerini bermek üçin. Men hem Müsürlileriň gullykda saklaýan Ysraýyl ogullarynyň iniltisini eşitdim; şertnamamy ýadyma saldym.
TAM1897 Q1 23.12Onuň şertnamasy näme boldy?—Olara ýurdy bermek. Ýurt näme aňlatdy? Ol näme boldy?—Ýurt, dünýä, Rebbiň Ibrahime görkezen we ony ebedi eýeçilik üçin berjekdigine and içen ýer.
TAM1897 Q1 24.1(Sesler) Geljekki dünýä.
TAM1897 Q1 24.2Indi ol aýdýar: “Men öz ahdymy ýadyma saldym.” Bu näme many berýärdi? “Men öz ahdymy ýadyma saldym.” Ol ony unutdymy? —Ýok; ýöne wada berenini ýerine ýetirmek üçin wagtyň gelendigini. Siz Ylham kitabynyň onsekizinji bapynda şeýle diýilýändigini ýadyňyzda saklaýarsyňyz:—
TAM1897 Q1 24.3Men gökden başga bir sesi eşitdim: “Gelin, halkym, ondan çykyň, şonda onuň günahlaryna gatnaşmazsyňyz we onuň jezasyny almazsyňyz. Çünki onuň günahlary göge ýetdi we Hudaý onuň ýamanlyklaryny ýadyna saldy. Oňa, ol siziň bilen nähili iş salyşsa, şonuň ýaly jogap beriň; işlerine görä iki esse jezany iki esse goşuň. Ol haýsy stakany doldurdy, şol stakany oňa iki esse dolduryň.” Ol näçe şöhratlandy we lezzetli ýaşady, şonça-da oňa azap we gam ber; sebäbi ol ýüreginde: “Men şa aýal bolup otyryn, dul däl we gam görmerin” diýýär. Şonuň üçin onuň jaza günleri bir günde geler: ölüm, gam we açlyk; we ol ot bilen düýbünden ýakyljak; sebäbi ony höküm edýän Reb Hudaý güýçlüdir.
TAM1897 Q1 24.4Hudaý onuň günahlaryny ýadyna salanda, onuň höküm ediljek wagty geldi. Ol öz ylalaşygyny ýadyna salanda, haýsy wagt geldi?—Andy ýerine ýetirmek wagty geldi. Emma Ibrahim, Yshak we Ýakub bilen edilen ylalaşyk näme boldy?—Ol ylalaşyk olara şol ýeri hemişelik eýeçilik üçin bermek we ony olara hem-de olaryň nesline bermekdi. Nesil kimdi?—Mesih.
TAM1897 Q1 24.5Şonuň üçin Israil ogullaryna şeýle diý: Men Reb, men sizi Misirlikleriň agyr ýükleriniň astyndan çykarýaryn, olaryň gullygyndan azat ederin we uzaldylan golum we uly hökümler bilen sizi gurtarýaryn: Men sizi özüm üçin halk ederin we size Hudaý bolaryn; we siz Meniň sizi Misir ýüklerinden çykaryp gelýän Reb Hudaýyňyz ekendigimi bilersiňiz.
TAM1897 Q1 24.6Eger Ysraýyl şoňa ynanan bolsa, Sinaýdaky şertnamany baglaşmaga hiç haçan zerurlyk duýarmydy? Ol olaryň bilen Müsürden çykmaga başlamazdan ozal: “Men siziň Hudaýyňyz bolaryn, siz meniň halkym bolarsyňyz” diýdi. “Men Rebdigime şübhe etmejeksiňiz.”
TAM1897 Q1 24.7Men sizi Ibrahim, Yshak we Ýakuba berjekdigime and içen ýurda getirjek we ony size miras hökmünde berjekdirin. Men — Reb.
TAM1897 Q1 24.8“Hudaýyň Ibrahime and içip beren wadasynyň wagty ýakynlaşdy.” Men seni berjekdigime and içýän ýurda getirjek. Şonda bu wada näme? Hudaý Ysraýyly haýsy ýurda getirmegi isledi? Olaryň üçin haýsy ýurt bardy? — Geljekki dünýä. Indi munuň hemmesini düşündirmäge synanyşmaň. Meniň munuň üçin düşündirişim ýok. Sözde näme diýilýän bolsa, men şony kabul edýärin. Ony düşündirmäge zerurlyk ýok. Diňe ynanmak gerek. Ýok, ony hatda özüňe düşündirmäge synanyşma. Eger bu saňa täze bolsa, eger bu barada başga pikirleriň bolan bolsa, olary munuň bilen gabat getirmäge synanyşma. Olaryň ählisini goýber we munuň näme diýýändigine seret.
TAM1897 Q1 24.9Ýene-de sorýaryn. Hudaý Abraama, Yshaga we Ýakuba berjekdigine and içen ýurt haýsy ýurtdy?
TAM1897 Q1 24.10(Jamaat) Geljekki dünýä.
TAM1897 Q1 24.11Şolada berk durarsyňyzmy? Ýaňy munuň dogrydygyna razy boldyňyz. Indi ruhymyz üçin ondan dänmäliň.
TAM1897 Q1 24.12(Ses) Olara halaslyk gelermidi?
TAM1897 Q1 24.13Hawa; halaslyk olar üçin geljekdi. Halaslyk dünýä geljekdi. Şolaryň ählisi geljekdi. Emma ol geljek zat, bolşy ýaly däl-de, başgaça geljekdi. Dünýä häzirki tejribeden tapawutly başgaça tejribe geçirerdi. Biz olaryň başdan geçiren tejribelerine seredip, Hudaýyň olary şol işe çagyrandygyny pikir edende, ony görmeýäris. Olar şol gorkunç tejribäni başdan geçirdiler, sebäbi Hudaýyň olary çagyran zatyna ynanmandylar. Doganlar, eger biz şu gün siz we men şol wagt Israýlyň öňünde goýlan zatlara, olar seredendigi ýaly seretse, onda biz hem şol wagt Israýlyň edenini ederis. Ýisraýyl şol wagt Hudaýyň olaryň üçin niýet edeni görmedi we şonuň üçin Hudaýyň olar üçin niýetlän zadyny alyp bilmedi. Indi eger biz şol zatlarda Ýisraýylyň görendiginden başga hiç zat görmesek, onda biz hem Ýisraýylyň alşyndan başga hiç zat alyp bilmeris. Biz bu zatlara Ýisraýylyň ýaly garasaň, biz hem şu gün şol wagtky Ýisraýylyň edenini ederis.
TAM1897 Q1 24.14Biz hem, olar ýaly, Injili diňledik; ýöne diňlenen söz olara peýda bermedi, sebäbi ol söz diňleýänleriň ynamy bilen birleşmändi. Şonuň üçin gorkalyň: bize hem Onuň dynçlygyna girmegiň wada berlen bolsa-da, siziň hiç biriňiz ondan mahrum galyp görünmesin.
TAM1897 Q1 24.15Indi bu, ony eşidýänleriň ynamy bilen birleşende, bize peýda berermi? Hudaý goran, Israýylyň tejribesi biziňde gaýtalanmasyn. Bu bize öňe goýuldy, şonda biz gaçyp bileliň.
TAM1897 Q1 24.16Olar Hudaýa ynanmandyklary sebäpli näme görmediklerini göreliň. Hudaýyň olaryň üçin näme taýýarlaýandygyny göreliň we bizem şol ýoly tutup, olaryň ýaly seredip, ondan mahrum galman, ony alalyň.
TAM1897 Q1 24.17Çykyşyň on bäşinji bapyna ýüz tutuň, onda bu gaty düşnükli beýan edilýär. Ysraýyl Misirden çykyp, Gyzyl deňizi geçenden soň, on üçünji aýatynda şeýle sözler bar:—
TAM1897 Q1 24.18Sen mähribanlygyň bilen halas eden halkyňy çykardyň; güýjüň bilen olary mukaddes ýeriňe ugrukdyrdyň.
TAM1897 Q1 24.19Bu bap Musanyň aýdymy. Siyon dagynda durup, jandara we onuň keşbine hem-de adynyň sanyna garşy ýeňiş gazananlar Musanyň aýdymyny aýdýarlar. Ol aýdym şol aýdymdan nusga alnan däl. Şol aýdym ýaly bir zat hem däl. Olar Musanyň aýdymyny aýdýarlar. Çykyş kitabynyň on bäşinji baby biziň aýdymymyz.
TAM1897 Q1 24.20Hudaý olary nire alyp barmagy maksat etdi?—Özüniň “mukaddes ýaşaýyş ýerine”. Ol mukaddes ýaşaýyş ýeri nirede boldy?
TAM1897 Q1 24.21(Ýygnak) “Binýatlary bolan bir şäher, gurujysy we döredijisi Hudaýdyr.”
TAM1897 Q1 24.22Hasam. “Halk eşidip gorkar; Filistiniýanyň ýaşaýjylarynda gam-gussa döreder.”
TAM1897 Q1 24.23E. J. Waggoner.—Elbetde, şeýle boldy.
TAM1897 Q1 24.24Elbetde, şeýle boldy. Olar şol serhediň çägine baranda Edom dukalary haýran galdy. “Moabyň güýçli adamlarynda titreme tutar; Kanaanyň ähli ýaşaýjylary erer.” Ýaşaýjylaryň geljegi näme bolmaly?
TAM1897 Q1 25.1(Sesler) Olar eräp gitmelidi.
TAM1897 Q1 25.2E. J. Waggoner.—Olar eýýäm eräp gidipdi.
TAM1897 Q1 25.3Şol ýere çykanlarynda Ysraýyl sorady: “Siziň ýurdyňyzdan geçmegimize rugsat berersiňizmi?” Olar näme diýdiler? — “Ýok, janap.” Olara olaryň ýerine bir ädim hem basmaga rugsat berilmändi. Emma olar Gyzyl deňizden gönüden-göni Edomyň serhedine baran bolsalardy, Edomyň hemmesi olar geçip geçýänçä haýranlyk bilen durup galardy. O Ysraýyl, henizem şol ýerde näme ýitirenini tapmady. Doganlar, Ysraýylyň şol ýerde näme ýitirenini anyklanymyzda, bu bize Hudaýyň güýjüni getirjek bir ylham berer we biz oňa ynanarys.
TAM1897 Q1 25.4Olaryň üstüne gorky we howsala geler; goluňyň uly güýji bilen olar daş ýaly sessiz bolar; ýa Reb, halkyň geçip geçýänçä, satyn alnan halkyň geçip geçýänçä.
TAM1897 Q1 25.5Ol olaryň bilen näme etjek? “Seniň miras dagyňda olary getirip, oturtarsyň.” Kiminki miras?—Rebbiň. Emma “Hudaý, geçmişde peýgamberler arkaly dürli döwürlerde we dürli görnüşde atalara gürrüň eden, soňky günlerde bolsa ähli zadyň mirasdary hökmünde belläp goýan Ogly arkaly bize gürrüň etdi.” Ysraýyly kim alyp barýardy?—Hudaý. Nämä?—“Seniň mirasyň;” biziň däl—seniň. “Eger siz Mesihiňki bolsaňyz, onda siz Ibrahimiň tohumysyňyz we wada görä mirasdarlarsyňyz.” “Seniň mirasyň, ýa Reb.” Bu hemmesi däl. “Seniň miras dagyňda, ýaşaýşyň üçin döreden ýeriňde, ýa Reb, olary getirip oturtarsyň.” Bu hemmesi däl. “Eý Reb, eliň bilen gurnan mukaddes ýerde.” Rebbiň elleriniň gurnan mukaddes ýeri haýsy ýerdir?
TAM1897 Q1 25.6(Sesler) Hakyky mukaddes ýer.
TAM1897 Q1 25.7Elbetde şeýle. “Bu gürrüňlerimiziň jemini şeýle jemläp bolar: Bizde şeýle bir baş ruhany bar, ol göklerdeki Ululyk tahtynyň sag tarapynda oturdylan; mukaddes ýer we Rebbiň, adamyň däl, guran hakyky çadyryň gullukçysy.” Bu gijeki gürrüňimiziň jemidir, dälmi? Hudaý Israýili şol ýere alyp gitmek isleýärdi. Emma olar görmediler. Görýäňizmi? Ol bizi şol ýere alyp gitmek isleýär.
TAM1897 Q1 25.8Siz görüp durýarsyňyzmy, şol ýerde Hudaýyň şol wagt Israýyly alyp gitmek isleýändigini? Eger şeýle bolsa, onda siz Israýylyň ýitiren ýerine gitmäge taýyn bolarsyňyz. Emma eger siz munuň adamyň gurnan bir ýer ýüzündäki mukaddes ýeridigine, Israýylyň diňe şony görüpdir diýip pikir edýän bolsaňyz, onda siz hem diňe şony görersiňiz. Israýyl şol ýurda girip bilmedi, siz hem girip bilmezsiňiz. Biz Israýylyň gördüginden has köp zat görmeli, bolmasa biz Israýylyň ýetendiginden has uzak gitmegi başaryp bilmeris. Emma näme üçin Ysraýyl gördüklerinden has köp zat görmedi? — Olar ynanmadylar. Emma sen we men häzir Ysraýylyň şonda ynanmadyk zadyna ynanmaly, bolmasa Ysraýylyň ýitiren zatlaryny hiç haçan alyp bilmeris. Emma eger biz Ysraýylyň ynanmadyk zadyna ynansak, onda biz Ysraýylyň girip bilmedik mirasyna, Ysraýylyň girmedik çadyryna, Hudaýyň mukaddes ýaşaýyş ýerine, binýatlary bolan, gurujysy we döredijisi Hudaý bolan şäheriň içine alnyp baryarys.
TAM1897 Q1 25.9On sekizinji aýat: “Reb hemişe we hemişe patyşalyk eder.” Ol özü olaryň üstünde patyşalyk etjek; indi fyrown ýok; indi Nimrod ýok; indi bu putperestler ýok; indi bu garşylyk edýän halk ýok. Hudaý Ysraýyly bereketli ýurda alyp barmak we ol ýerde hemişe hökmranlyk etmek isleýärdi, ýöne olar muny bilmediler. Ah, olar Rebbe ynanmandyklary üçin näme uly mümkinçilikden mahrum boldular! Ah, bizem şu ýyllar boýy näme uly mümkinçilikden mahrum boldyk! Sebäbi men ertir agşam size okaýan mahalym, eger biz diňe Rebbe ynananymyzda, biz köpden bäri şol ýerde bolardyk. Hudaý şeýle diýýär, we şeýledir. Bu agşam bu çadyrda biziň hiç bir işimiz ýok. Dogrylykda bu ýerde hiç işimiz ýok, sebäbi dünýäde hiç işimiz ýok. Emma dünýäde bolanymyz üçin, bu ýer biziň üçin. Ýöne biz düýbünden dünýäde bolmaly däldik. Biz köpden bäri Hudaýyň patyşalygynda bolmaly edik. Bu hakykat, doganlar. Bibliýada diňe şol bir pikiriň üstünde başga bir sagatlap gürrüň edip bolmajakdan hem köp zat bar.
TAM1897 Q1 25.10Indi Musa munuň ählisine ynanýardy. Ol wada berleniň ýerine ýetiriljek wagtynyň golaýda bolandygyna ynanýardy. Emma ol tiz wagtdan Müsüriň tahtyny eýelemeli boldy. Ol patyşa bolmaly eken. Ol dolandyrmaly eken; haýsydyr bir şäheriň häkimi ýa-da sekretarynyň wezipesinden hem ýokary bir wezipä eýe bolmaly eken. Ol diňe bir patyşalygy däl, eýsem dünýä imperiýasyny hem dolandyrmaly eken; we bu onuň hukugy eken. Ol iki hukuk esasynda oňa degişli boldy. Ol wezipe üçin dalaşmaly däldi. Ol öz-özünden oňa düşjekdi we onuň hukukyna garşy durjak hiç kim ýokdy. Tahta çykmak üçin diňe bir ädim galypdy; diňe bu fyrown ölýänçä, ol bolsa golaýda ýüz ýaşynda. Şonda bu Musa dünýäniň patyşasy bolar, sebäbi Müsür imperiýasy dünýäniň ähli ýerini öz içine alýardy.
TAM1897 Q1 25.11Şol wagtlarda Ysraýyl hem gaty kynçylyk çekýärdi. Ol ezilip, gysylýardy we kerpiç sobalarynda zähmet çekmäge mejbur edilýärdi. Musa şeýle diýip bilerdi: “Indi halkymyz ezilýär; olar gysylýar; olar Hudaýlarynyň ýoly ugrunda azap çekýär; ýöne bu örän uzak dowam etmez, sebäbi fyrown golaý ýüz ýaşda we köp ýaşap bilmez. Soň men reforma girizerin.” Men bu hökümeti düzetjek. Dogry dolandyraryn. Bu ýaman fyrownlar ýaly däl. Men Hudaýa ynanýaryn. Men hristian, we hristian bolmagym meniň dolandyrmak ukybym üçin has amatlydyr. Ol diňe olaryň ýüklerini aýyrmak bilen çäklenmän, eýsem olara wezipeler berip, Hudaýyň halky arkaly dünýäni dolandyrmak mümkinçiligine eýe bolup bilerdi. Ýol açyk däldimi? Tahta çykmak üçin diňe bir ädim galypdy, we şol ädimi ýakyn wagtda ädmeli. Emma gelin, şol hristianyň şeýle şertlerde näme edendigine seredeliň. Ibraniýelilere ýazylan hatyň on birinji bapyna geçiň. Gowy serediň, üns bilen okaň we näme diýýändigini görüň. Ýigrimi dördünji aýat:—
TAM1897 Q1 26.1Imana görä Musa, ýaşyna dolanda, fyrownyň gyzynyň ogly diýlip atlandyrmakdan ýüz öwrdi.
TAM1897 Q1 26.2Fyrownyň gyzynyň ogly diýlip atlandyrylmagy ret etmek näme diýmekdi? — Patyşa bolmagy ret etmekdi. Taht şol ýerde durýardy. Oňa diňe bir ädim galypdy. Emma ol orna çykyp tahta oturmaga däl, aşak düşdi. Ol Müsüriň tahtyna we Müsüriň ähli baýlyklaryna we lezzetlerine arkasyny öwürdi we ýüzüni başga bir ýurda öwürdi; sebäbi Hudaýyň halkyny şol ýurtdan çykaryp, başga ýurda çagyrjak wagty gelip ýetipdi. Musa Isa Mesihde ynanýardy we şonuň üçin kilise bilen döwletiniň aýrylmagyna ynanýardy. Şonuň üçin ol döwletden aýrylyp, ýürekden kilise bilen birlikde durdy. Hudaý ony şol ýurtdan çagyrdy, ilkinji gezek kakasy Ibrahimi hem öz ýurdundan çagyrandygy ýaly. Emma bu hemmesi däl. Diňläň: “Müsüriň lezzetlerinden bir möwsüm peýdalanmakdan hasam, Hudaýyň halky bilen azap çekmegi saýlap?”
TAM1897 Q1 26.3(Ýygnak) Günä.
TAM1897 Q1 26.4Günämi? Ol tahtyň mirasdarydy. Onda onuň akylyny Müsüriň tahtyna, dünýäniň güýjüne we lezzetlerine, hem-de dünýäniň hökümetlerine gönükdirmegi näme boldy? Näme boldy?—Günä. Şeýle diýilýärmi?
TAM1897 Q1 26.5(Sesler) Hawa.
TAM1897 Q1 26.6Şeýlemi ynanýarsyňyz?
TAM1897 Q1 26.7(Sesler) Hawa.
TAM1897 Q1 26.8Şonda bu Ysraýyl üçin günämi?
TAM1897 Q1 26.9(Sesler) Hawa.
TAM1897 Q1 26.10Indi ol näme?
TAM1897 Q1 26.11(Sesler) Günä.
TAM1897 Q1 26.12Doganlar, Bibliýada pikir etmelimiz gerek käbir zatlar bar. “Bir möwsümlik günäniň lezzetlerinden peýdalanmakdan has gowudyr diýip, Hudaýyň halky bilen azap çekmegi saýlamak.” Emma şu ýerde agzalýan lezzetleriň — günäniň lezzetleriniň — hakykatda Müsiriň lezzetleri, Müsiriň patyşasy bolmagyň, dünýewi hökümetde wezipe eýelemek we beýleki adamlary dolandyrmak lezzetleri bolandygyny unutmaň. Bularyň ählisi oňa hakyky nesil we miras hukugy esasynda geljekdi. Ol özüni dalaşgär hökmünde hödürlemeli ýa-da ses soraýan bolmaly däldi. Bu zatlar tebigy ýagdaýda oňa degişli bolup geljekdi. Ýazgyda aýdylýar: eger ol bu lezzetleri kabul edip, olardan lezzet alyp bilse, onda bu günäniň lezzetlerinden lezzet almak bolardy. Emma ol ondan ýüz öwrdi. Näme üçin? — “Mesihiň horlanmagyny Müsüriň hazynalaryndan has uly baýlyk hasaplap.”
TAM1897 Q1 26.13Mesih Müsür hökümeti we tahty bilen nähili gatnaşykda boldy? Mesih Müsür bilen bir zatmy? — Ýok. Musa Mesihi hem Müsür tahtyny hem-de eýe bolup bilerdimi?
TAM1897 Q1 26.14(Sesler) Ýok.
TAM1897 Q1 26.15Emma Müsiriň tahty hem oňa öz-özünden, ýapraklaryň agaçlardan dökülmegi ýaly düşýärdi. Ol wezipesi üçin göreşmeli däldi. Hatda öz adyny dalaşgär hökmünde hödürlemeli hem däldi.
TAM1897 Q1 26.16A. F. Ballenger.—Ýa-da petisiýa düzmäge.
TAM1897 Q1 26.17Ýok. Ol hatda petisiýasyny prezidentiň öňünde hödürlejek bir wekili tapmak üçin hem tagalla etmeli däldi.
TAM1897 Q1 26.18Ýagdaýa ýene-de bir gezek serediň. Özüniň hiç hili şahsy tagallasy bolmazdan, Misir öz tahty, lezzetleri we baýlyklary bilen, agaçdan ýapraklaryň dökülmegi ýaly tebigy ýagdaýda onuň eýeçiligine geçýärdi. Onuň etmeli zady diňe ellerini gowşuran ýagdaýda oturmakdy, patyşanyň garrylykdan ölmegine çenli garaşmakdy, soňra hemmesi onuň eýeçiligine geçerdi. Emma ol Müsür patyşalygynyň tahtynda oturmakdan hasam Mesih bilen bile bolmagy we onuň horlanmagyny çekmegi saýlady. Aýratyn hem ýatda saklaň: Mesih bilen bile bolmak üçin ol tahta we Müsüriň ähli baýlyklaryna we lezzetlerine arkany öwürmeli boldy.
TAM1897 Q1 26.19Indi men muny goşdum, men muny oýlap tapdym diýip aýdmaň. Sözüň näme diýýändigine üns beriň, we hemmesiniň şol ýerde bardygyny görersiňiz. Ol hakykatdan hem şol ýerde dälmi?
TAM1897 Q1 26.20(Sesler) Hawa.
TAM1897 Q1 26.21Geliň, ony ýene bir gezek okaýalyň, bu agşam üçin gutarmak wagty geldi; ertir agşam bolsa ýene-de Ysraýyly öwrenjek:—
TAM1897 Q1 26.22Iman esasynda Musa belli ýaşyna ýetende, fyrownyň gyzynyň ogly diýlip atlandyrylmagy ret etdi; gysga wagtlyk günäniň lezzetlerinden peýdalanmagyň ýerine Hudaýyň halky bilen bir hatarda ejir çekmegi saýlady; Mesihiň horlanmagyny Müsüriň baýlyklaryndan has uly baýlyk hasaplady; sebäbi ol sylagyň gaýtarylyp berilmegine umyt baglady.
TAM1897 Q1 26.23“Hudaýyň Ibrahime bereketli sylagy berjekdigine and içen wadasynyň wagty ýakynlaşdy.” Musa munuň hakykatdygyna ynanyp, şol döwletden aýrylyp, tahta arkasyny öwrdi; ol Mesihiň hakaratyny Müsiriň ähli güýjünden, lezzetinden we şöhratyndan has gymmatly hasaplady. Unutmaň, ol Mesihiň hakaratynyň şärigi bolmak üçin şolaryň ählisine arkasyny öwrmeli boldy.