Sayense ya Ku Ponisiwa. – No. 1
TAM1897 D 46.2Dyondzo leyi nyikeriweke hi Vuntlhanu nimadyambu, Feb. 12, 1897 Yi kandziyisiwile eka Switiviso swa Siku na Siku swa Huvo-nkulu hi Feb. 16, 1897, Vholumo 1, Nomboro 3, matluka 46-47 na hi Feb. 17, 1897, Vholumo 1, Nomboro 4, matluka 49-53.
TAM1897 D 46.3UN’WANA NI UN’WANA wa tiva leswaku lawa i malembe ya sayense swinene, hambi kuri hi vito ntsena, hi ku tivula, ni le ka ku navela. Xikwembu xi lava leswaku vanhu va xona nkarhi hinkwawo va fambisana ni nkarhi. Ku tlula kwalaho: xi lava leswaku vanhu va xona nkarhi hinkwawo va va emahlweni ka nkarhi. Ngopfungopfu xi lava leswaku vanhu va xona nkarhi hinkwawo va va valulamisi, naswona leswaku munhu a va mululamisi, u fanele ku va emahlweni ka nkarhi. Kutani tanihi leswi leri ku nga nkarhi wa sayense ngopfu, hi ku tivula na le ka swin’wana, mhaka ya Xikwembu, vanhu va xona, va fanele ku va va sayense leswaku va hlangavetana na swilaveko swa nkarhi lowu. Lexi i xivulwa xa xiringanyeto lexi ndzi mi rhambelaka ku xi dyondza vusiku bya namuntlha. Hosi yi lava leswaku n’wina na mina hi amukela xiringanyeto lexi, hi xi dyondza, ni ku aka ehenhla ka xona, ku fikela loko xi kombisiwa eka hina emahlweni ka misava leswaku xiringanyeto lexi xi lulamile hi tlhelo ra sayense. Loko mina na n’wina, loko hinkwavo lava tivulaka hi vito ra Kreste, va endla sweswo, kutani mhaka yoleyo yi ta endliwa hi Hosi. Misava yi ta swi vona, naswona misava yi ta swi vona hambi mina na n’wina hi ri na xiave eka swona kumbe e-e. Hikuva loko mina na n’wina hi nga ri na xiave eka swona, lava va nga ta va na xiave i lava va nga ta pfumelela Hosi ku endla xikombiso xexo hi ku tirhisa vona; naswona loko mina na n’wina hi nga n’wi pfumeleli ku swi endla, hi ta swi lahlekeriwa.
TAM1897 D 46.4Kambe u vula leswaku, Ku ponisiwa i ntirho wa vanhu va Xikwembu. Ku ponisiwa hi xona xikongomelo xin’we xa Hosi. Hi swona leswi vamakwerhu lavan’wana a va swi vula. Hi swona leswi hi swi dyondzeke eka dyondzo ya namuntlha ninhlikanhi, na leswi hi swi kumeke eka tidyondzo hinkwato ta Epistola ya Vaheveru. I dyondzo leyi hi yi kumeke eka tindhawu tin’wana eka Matsalwa. Naswona Matsalwa ma vula leswaku a hi fanelanga ku tiva nchumu handle ka Yesu Kreste na yena la hayekeriweke. Mi vula sweswo; ina, na mina ndza swi vula. Ndzi vula leswaku ntirho wa vanhu va Xikwembu — hinkwaswo leswi xikongomelo xa Xikwembu xi nga xiswona emisaveni i ntirho wa ku ponisa. Naswona leswi swi fambisana kahle na leswi hi swi vuleke khale. Hikokwalaho ku ponisa i sayense.
TAM1897 D 46.5Ku tlula kwalaho: Ku ponisiwa a hi sayense ntsena, a hi dyondzo ntsena; i nhloko, xilotlelo, na xikarhi xa tidyondzo hinkwato. I nchumu lowu nga wa sayense swinene ku tlula swilo hinkwaswo leswi miehleketo ya vanhu yi tirhanaka na swona emisaveni leyi. Hikokwalaho, loko vanhu va Xikwembu va teka ku ponisiwa ka Xikwembu hilaha ku nga xiswona eka Xikwembu; loko mhaka ya xona ya ku ponisiwa emisaveni yi yima yi yimela hakunene miehleketo ya xona ya ku ponisiwa, kutani ku ta paluxeriwa misava sayense leyi nga henhla ka tisayense tin’wana hinkwato. Kutani vanhu va Xikwembu va ta kota ku yima emahlweni ka tihosi ta sayense hi xiviri, va nga khomiwi hi tingana, enkarhini wa sayense.
TAM1897 D 47.1Sweswi, ndzi tinyiketerile hi ku hetiseka eka ntiyiso wolowo. Naswona ndzi lava leswaku mi vona ndlela leyi wu nga ntiyiso ha yona hi ku hetiseka. N’wina na mina hi tinyiketerile eka ku ponisiwa ka Xikwembu. Naswona ndzi lava leswaku mi vona hi ku tirhisa Bibele — buku ya ntiyiso hinkwawo — leswaku ku ponisiwa i sayense. Kutani mi ta va, swin’we na mina, mi tinyiketerile eka ntiyiso wolowo.
TAM1897 D 47.2Xo sungula, kutani, ndzi lava leswaku mi ehleketa hi vutlhari, mi tivonela hi n’wexe ku nga ri ntsena leswaku ku ponisiwa i sayense; kambe ni leswaku i sayense leyikulu ku tlula hinkwato.
TAM1897 D 47.3Rito “sayense” ri vula, hi ku kongoma, vutivi. Sayense ya botani i vutivi bya botani. Sayense ya astronomi i vutivi bya astronomi. Hikokwalaho, musayense un’wana u hlamusele sayense tanihi “mbuyelo wa miehleketo.” Vutivi hinkwabyo — sayense — lebyi misava yi nga na byona hi ta astronomi, i mbuyelo wa miehleketo ya misava hi mhaka ya astronomi.
TAM1897 D 47.4Sweswi ku ponisiwa i vutivi bya Xikwembu: “Loku i vutomi lebyi nga heriki, leswaku va ku tiva wena Xikwembu xa xiviri u ri wexe, na Yesu Kreste loyi u n’wi rhumeke.” Hikokwalaho i sayense. Kambe vutivi lebyi a hi mbuyelo wa miehleketo ya munhu: i mbuyelo wa miehleketo ya Xikwembu. Hikuva “tihlo a ri si vona, ni ndleve a yi si twa, naswona a swi si nghena embilwini ya munhu, swilo leswi Xikwembu xi swi lunghiseleke lava va xi rhandzaka.” Kambe Xikwembu xi swi paluxerile eka hina hi Moya wa xona; hikuva Moya wu kambisisa hinkwaswo, ina, ni swilo leswi enteke swa Xikwembu.” Hikokwalaho, ku ponisiwa, tanihi mbuyelo wa miehleketo ya Xikwembu, a hi sayense ntsena, kambe i sayense leyikulu ku tlula hinkwato.
TAM1897 D 47.5Nakambe: Leswi misava yi swi tivaka tanihi sayense — tisayense ta ntumbuluko — i mbuyelo wa miehleketo ya vanhu. I hi miehleketo leyi vanhu va ehleketaka ha yona. Hikokwalaho, i hi miehleketo leyi vanhu va tirhisanaka na tisayense leti hinkwato ha yona. Kambe ku ponisiwa ku tirhisana na miehleketo hi yoxe. Xana, hi yihi leyi tlakukeke ku tlula leyin’wana? Hi yihi leyi tlakukeke ku tlula leyin’wana — leyi tirhisanaka na swilo swin’wana hinkwaswo, kumbe leyi tirhisanaka na leyi tirhisanaka na swilo swin’wana hinkwaswo? — I leyi ya vumbirhi, handle ko kanakana. Kutani, tanihi leswi vanhu hi miehleketo va tirhisanaka na tidyondzo tin’wana hinkwato, naswona ku ponisiwa ku tirhisana na miehleketo hi yoxe, swi le rivaleni swinene, ku nga ri ntsena leswaku ku ponisiwa i dyondzo hi ku tiyiseka ku fana na dyondzo yin’wana na yin’wana, kambe i dyondzo leyi tlakukeke ku tlula tidyondzo tin’wana hinkwato. I dyondzo leyi tlakukeke ku tlula hinkwato leyi nga tiviwaka hi miehleketo ya munhu.
TAM1897 D 47.6Kambe nakambe: Ku ponisiwa ku tirhana ni mianakanyo. Kambe i mani loyi eku poniseni ni hi ku ponisiwa a tirhanaka ni mianakanyo? — I Xikwembu hi xoxe. Kutani, tanihi leswi ku nga Xikwembu hi xoxe lexi tirhaka, lexi tivekisaka, sayense leyi; naswona tanihi leswi sayense leyi yi nga mbuyelo wa miehleketo ya Xikwembu; swi landzela leswaku sayense ya ku ponisiwa i sayense leyi tlakukeke ku tlula hinkwato, leyi enteke ku tlula hinkwato, leyi anameke ku tlula hinkwato, leyi tivekaka, ku nga ri ntsena emiehleketweni ya munhu, kambe ni le ka vuako hinkwabyo.
TAM1897 D 47.7A hi hlaya Switsalwa swi nga ri swingani. “Mi nga fambisani ni misava leyi; kambe mi hundzuki hi ku pfuxeta mianakanyo ya n’wina.” Varoma 12:2. “Kutani hi miehleketo ndzi tirhela nawu wa Xikwembu.” Varoma 7:25. “Ha tiva leswaku N’wana wa Xikwembu u tile, naswona u hi nyikile mianakanyo.” “Hi na mianakanyo ya Kriste.” Ndlela yin’we ntsena leyi Hosi yi nga hi fikelelaka ha yona i hi ku tirhisa mianakanyo. U tirhisana na hina hi ku tirhisa mianakanyo ntsena. U hi fuma hi ku tirhisa mianakanyo ya hina ntsena. Languta: “Hi mianakanyo ndzi tirhela nawu wa Xikwembu, kambe hi nyama nawu wa xidyoho.” Naswona xileriso xo rhanga xa hinkwaswo hi lexi: “Yingisa, we Israyele; Yehovha Xikwembu xa hina i Hosi yin’we: u fanele ku rhandza Yehovha Xikwembu xa wena hi mbilu ya wena hinkwayo, ni hi moya-xiviri wa wena hinkwawo, ni hi miehleketo ya wena hinkwayo.” “Miehleketo ya nyama i rivengo eka Xikwembu: hikuva a yi yingisi nawu wa Xikwembu, naswona a yi nge swi koti.” Miehleketo ya nyama leyi yi nga kotiki ku yingisa nawu wa Xikwembu — a yi nge swi koti — yi fanele ku cinciwa, yi fanele ku siviwa hi miehleketo yin’wana leyi nkarhi hinkwawo yi tirhelaka nawu wa Xikwembu. Ku cinca loku ka miehleketo i ku ponisiwa. Ku pfuxetiwa loku ka miehleketo ku endliwa hi Xikwembu entirhweni wa ku ponisa ka xona, naswona a ku na un’wana la nga ku endlaka. Hikokwalaho i sayense leyikulu ku tlula hinkwato — leyikulu ku tlula leyi tivekaka emiehleketweni ya vanhu, leyikulu ku tlula leyi tivekaka evuakweni hinkwabyo.
TAM1897 D 47.8Xana a wu sunguli ku vona leswaku ha yini Vumbhoni byi vulavula hi “sayense ya ku ponisiwa”?
TAM1897 D 49.1Sweswi ndzi lava leswaku mi vona leswaku na van’wana va ehleketa tano. Ndzi lava leswaku mi vona leswaku a ndzi ri ndzexe eka leswi. Ndzi lava leswaku mi vona leswaku eka mavonelo lawa hi na vulawuri — vulawuri bya sayense — ku nga, vulawuri bya vanhu lava twisisaka sayense.
TAM1897 D 49.2Loko a ndzi ta mi tisela vumbhoni vusiku bya namuntlha bya leswaku lava va twisisaka tisayense tin’wana hinkwato ku tlula mani na mani emisaveni leyi, va tiyisisa leswaku va tsakela sayense leyi ku tlula tisayense tin’wana hinkwato loko ti hlanganisiwile, leswaku va vona swo tala eka yona leswi faneleke ku tekeriwa enhlokweni ku tlula eka tisayense tin’wana hinkwato loko ti hlanganisiwile, xana a mi nga ta vula kutani leswaku ndzi hlayisekile loko ndzi vulavula hi ndlela leyi ndzi vulavulaka ha yona — hi ku ya hi langutelo ra sayense? Kahle, ndzi na ntlawa lowu fanaka — ntlawa lowu twisisaka tidyondzo hinkwato tin’wana, naswona ndzi na vumbhoni lebyi vulekeke kahle bya leswaku va tsakela leyi ku tlula letin’wana hinkwato loko ti hlengeletiwile.
TAM1897 D 49.3Eka 1 Petro 1:10-12, apostola u vulavula hi ku ponisiwa, naswona kwalaho ndzi hlaya hi ndlela leyi landzelaka:—
TAM1897 D 49.4Mayelana ni ku ponisiwa loku, vaprofeta va lavisisile ni ku hlahluva hi vukheta, lava a va profeta hi tintswalo leti a ti ta ta eka n’wina: va lavisisa leswaku i nkarhi wihi, kumbe muxaka wihi wa nkarhi, Moya wa Kreste lowu a wu ri eka vona a wu wu kombisa, loko wu ri karhi wu veka vumbhoni ka ha ri emahlweni hi ta maxangu ya Kreste ni ku vangama loku a ku ta landzela. Loko swi paluxeriwile eka vona leswaku a hi eka vona vini, kambe i eka hina va tirheleke timhaka leti sweswi ti vikiwaka eka n’wina hi lava va mi chumayeleke evhangeli hi Moya lowo Kwetsima lowu rhumeriweke ku suka etilweni; timhaka leti TINTSUMI TI NAVELAKA KU TI KAMBISISA.
TAM1897 D 49.5Xana i swihi swilo leswi tintsumi ti navelaka ku swi kambisisa? — Ku ponisiwa ka Xikwembu loko ku ri karhi ku chumayeriwa hi Moya lowo Kwetsima lowu rhumeriweke ku suka etilweni. Rito ra Xigriki leri nge “ku navela,” laha ri vula “ku veka mbilu eka.” Naswona rito ra Xigriki leri nge “ku languta hi vukheta” ri vula, “ku khinsama eka nchumu leswaku u wu languta; ku languta u nkhinsamiserile nhloko emahlweni; ku languta endzeni miri wu petekile; ku languta hi vukheta, ku kambisisa hi ku navela ku tiva — hi ta munhu loyi a lavaka ku tolovelana na nchumu wo karhi.” Hi xona xivumbeko lexi xa tintsumi malunghana ni mhaka ya ku ponisiwa.
TAM1897 D 49.6Sweswi, xana tintsumi ti twisisa tidyondzo tin’wana — biology, geology, ichthyology, astronomy — tidyondzo hinkwato letin’wana? Ma swi tiva leswaku ti swi twisisa. Un’wana ni un’wana wa swi tiva leswaku tintsumi ti twisisa hi ku hetiseka tidyondzo hinkwato letin’wana. Un’wana ni un’wana wa swi tiva leswaku swi hlayisekile ku vula leswaku tintsumi hinkwato ti twisisa tidyondzo hinkwato letin’wana hi vutivi lebyikulu swinene ku tlula ndlela leyi munhu wihi na wihi a twisisaka ha yona, kumbe a tshameke a twisisa ha yona, dyondzo yin’we ntsena. Kambe tintsumi ti tsakela ngopfu mhaka ya ku ponisiwa ku tlula tidyondzo hinkwato letin’wana. Vona lava tivaka swo tala ku tlula van’wana hinkwavo, va tsakela swinene dyondzo leyi yin’we. O, kahle, mi pfumerile na mina nkarhi wutsongo lowu hundzeke leswaku loko ndzo vula vumbhoni byo tano, a mi ta vula leswaku hi hlayisekile eku tekeni ka xiyimo lexi. Tana-ke, hi hlayisekile. Hi le ka ntlawa lowunene swinene — ina, ntlawa lowunene wa sayense. Ku na vumbhoni lebyi tiyisekisaka eka mhaka leyi, vumbhoni bya sayense.
TAM1897 D 49.7Sweswi, a ndzi tlangi hi rito ‘sayense’ vusiku bya namuntlha. Ndzi tirhisa marito “sayense” na “swa sayense” hi ku kongomisa eka ku ponisiwa tanihi rito leri nga ra ntiyiso hi ku hetiseka. Ku ponisiwa ka Xikwembu i nchumu wa sayense hi xiviri, a hi ku vuriwa tano hi mavunwa, kambe hi xiviri, i wa sayense swinene. Hikokwalaho, mi nga ehleketi nikatsongo leswaku ndzi tlanga hi rito “sayense” kumbe “swa sayense.” Ndzi ri tirhisa hi ntiyiso, hikuva swi lulamile eka mhaka leyi.
TAM1897 D 49.8Kambe a hi sweswo hinkwaswo: tintsumi a ti naveli ntsena ku kambisisa mhaka leyi, tanihi lava lavaka ku tiva swo karhi; kambe va hetelela va tiva swo karhi. Va dyondza hi ku kambisisa mhaka leyi ni ku yi dyondza. Pfulani eka Vefesa 3:8-11, kutani mi ta vona miehleketo leyi yi vuriwile:—
TAM1897 D 50.1Eka mina, loyi ndzi nga ntsongo ku tlula hinkwavo lava hlawuriweke, ku nyikiwe tintswalo leti, leswaku ndzi ta chumayela eka matiko mambe rifuwo leri nga kambisisekiki ra Kriste; ni ku endla leswaku hinkwavo [Ndzi susa rito leri nge vanhu, hikuva ri engeteriwile] va vona leswaku i yini vuxaka bya xihundla, lexi ku sukela eku sunguleni ka misava a xi fihliwile eka Xikwembu, lexi endleke swilo hinkwaswo hi ku tirhisa Yesu Kriste: hi xikongomelo [Languta, sweswi, ndzi fanele ku chumayela rifuwo leri nga kambisisekiki ra Kriste leswaku vanhu hinkwavo va vona vuxaka bya xihundla lexi a xi fihliwile eka Xikwembu, naswona sweswo i xikongomelo, hi xivangelo] leswaku sweswi eka vuhosi na matimba etindhawini ta le tilweni ku tiviwa vutlhari byo tala bya Xikwembu hi kereke, hi ku ya hi xikongomelo xa hilaha ku nga heriki lexi xi xi kunguhateke eka Kriste Yesu Hosi ya hina.
TAM1897 D 50.2Xana “xikongomelo” xa ku endla vanhu va vona leswi i yini? — Leswaku eka tihosi ni mimfumo “leyi nga etindhawini ta le tilweni” (vuhundzuluxi byin’wana byi vula “etilweni”; sweswo swi lulamile) ku tiveke vutlhari lebyi nga ni tinxaka-nxaka bya Xikwembu. Tintsumi, tihosi ni mimfumo, swi navela swinene ku languta eka evhangeli leri ra ku ponisiwa loko ri chumayeriwa hi Moya lowo Kwetsima lowu rhumeriweke ku suka etilweni. Swi languta naswona swa dyondza. Naswona loko va ri karhi va dyondza, va dyondza swipaluxo leswintshwa swa vutlhari bya Xikwembu — vutlhari bya Xikwembu lebyi nga ni tinxaka-nxaka — hi ku ya hi xikongomelo xa xona xa hilaha ku nga heriki lexi xi xi kunguhateke eka Kriste Yesu Hosi ya hina. Ma swi tiva hi matsalwa man’wana leswaku xihundla lexi xa Xikwembu, xikongomelo lexi xa hilaha ku nga heriki, xi paluxiwa eka evhangeli. Ma swi tiva leswaku tihosi na matimba etilweni a hi ta hilaha ku nga heriki hi ndlela yin’we — a hi huma eka ku nga ri na makumu ku ya eka ku nga ri na makumu. I ku suka eka nkarhi wo karhi ku ya eka ku nga ri na makumu, ku fana na n’wina na mina. Gabriele i wa hilaha ku nga heriki ku suka ntsena eka nkarhi lowu a vumbiweke ha wona. A hi wa ku suka eka ku nga ri na makumu ku ya eka ku nga ri na makumu.
TAM1897 D 50.3Kambe Xikwembu xi sukela eka ku nga ri na makumu ku ya eka ku nga ri na makumu. Sweswi, ku sukela eka ku nga ri na makumu ku ya eka ku nga ri na makumu a ku ri na xikongomelo, naswona xi kona — xikongomelo xa xona xa hilaha ku nga heriki lexi kunguhatiweke eka Kriste Yesu Hosi ya hina. Xana swi ta teka tintsumi nkarhi wo tanihi kwihi ku fika evudziveni, ku hetisa dyondzo, ya xikongomelo xexo xa hilaha ku nga heriki? — Ku ya fika eka ku nga ri na makumu. Sweswo swa twisiseka kahle. Kutani loko xikongomelo lexi xi paluxiwa eka evhangeli, xi tiveka hi ku tirhisa xihundla xa Xikwembu, lexi nge, “Kreste eka n’wina, ntshembo wa ku vangama,” swi le rivaleni leswaku tintsumi ti le ku dyondzeni ka xona. Naswona loko ti languta eka xona, ti vona ku paluxiwa vutlhari byo tala bya Xikwembu, hi ku ya hi xikongomelo xa xona xa hilaha ku nga heriki. Ti navela ku languta eka xona. Ti endla tano, kutani hi ndlela yoleyo ti dyondza.
TAM1897 D 50.4Kutani, loko va twisisa tidyondzo tin’wana hinkwato ku tlula ndlela leyi munhu a twisisaka yin’we ha yona, naswona va tsakela leyi ku tlula letin’wana hinkwato, va dyondza eka yona; xana a hi ntiyiso lowu mina na wena hi nga titshembaka eka wona hi ku hlayiseka? Xana leyi na yona a hi mhaka leyi faneleke ku anakanyisisiwa hi hina hi miehleketo ya hina ya le henhla-henhla ku tlula letin’wana hinkwato loko hi hlanganisa? Xana a hi nge veki timbilu ta hina eka leswi, ni ku nyiketa moya-xiviri wa hina hinkwawo eka swona handle ko va lava nga landzeleliki sayense? E, hi nga swi kota, hi nga swi kota! A hi swi endleni.
TAM1897 D 50.5Sweswi, mi nga ndzi twisisi hi xihoxo. A ndzi hlaseli tidyondzo tin’wana. A ndzi vuli leswaku tidyondzo tin’wana hinkwato ti fanele ku honisiwa, ti tekiwa tanihi swilo leswi kanganyisaka, naswona swi nga faneliki ku nyikiwa nyingiso. E-e; ndzi vula leswaku lexi i xikulu ku tlula hinkwaswo; naswona hinkwaswo leswi hi swi dyondzaka eka tona swi fanele ku dyondziwa ehansi ka lexi xi nga xikulu ku tlula tona. Ndzi vula ntsena leswaku letin’wana hinkwato ti fanele ku teka ndhawu ya vumbirhi, hi mpimo wa le hansi, eka lexi, loko hi lava ku va va sayense.
TAM1897 D 50.6Anakanyani hi swona! Teka mianakanyo ya hina ya ntumbuluko leyi hi tirhisaka eka tisayense tin’wana. Xana mina, kumbe munhu wun’wana, a nga ta va a ri wa sayense hi ku hetiseka loko a veka miehleketo ya yena leyinene swinene ni ya le henhla eka sayense, kasi a ri na vumbhoni bya le henhla-henhla bya leswaku ku na sayense yin’wana leyi nga le mavokweni ya yena, leyi tlakukeke ku tlula yona? Xana sweswo a swi ta va swa sayense? — E-e. Kasi, sweswi ha vona leswaku leyi i sayense; leswaku hi yona sayense ya le henhla-henhla. Kutani munhu wihi na wihi loyi a nga riki vekaka miehleketo ya yena ya le henhla-henhla, miehleketo ya yena leyinene swinene, na matimba ya yena hinkwawo, ehenhla ka sayense leyi ku sungula, naswona a nga yi pfumeleli ku rhangela tisayense tin’wana hinkwato, hi ntumbuluko wa swilo a nga na vusayense.
TAM1897 D 50.7Naswona a nga tlharihanga. Hikuva xana sayense leyi i yini? — Ku ponisiwa. Swa kahle swinene. Naswona i vutomi lebyi nga heriki. A hi nge ndzi veka vutomi bya mina hinkwabyo, matimba ya mina hinkwawo, eka sayense yin’wana, ndzi honisa leyi, kumbe ku teka leyi yi ri ehansi, xana ndzi ta yi kuma? — E-e. Kutani ndzi ta va na nkarhi wo tanihi kwihi wo dyondza tisayense tin’wana? — Eka nkarhi wo leha swinene i malembe ma nga ri mangani ntsena. Kutani ntirho wa mina eka tisayense leti wu ta va wu herile hilaha ku nga heriki, naswona a ndzi nge he vi na nkarhi wo dyondza tona nakambe.
TAM1897 D 50.8Kambe loko ndzi sungula hi lexi xo sungula, ndzi tshika leswin’wana swi va endzhaku ku fikela loko ndzi tiyisisa lexi, xana ndzi ta va na nkarhi wo dyondza leswin’wana? — Ina. Ku ringana nkarhi wo tanihi kwihi? — Ku ya fika eka ku nga ri na makumu. Ah, xana a hi yona ndlela ya vutlhari ke? Xana a hi yona ndlela yin’we ntsena ya vutlhari? Naswona xana a hi yona ndlela yin’we ntsena ya sayense ni ya vutlhari bya mianakanyo? — Hakunene swi tano. Tana, kutani, a hi tirhisaneni hi ndlela ya sayense, hi ku hetiseka, hi ndlela ya sayense ya le henhla-henhla.
TAM1897 D 50.9Sweswi a hi languteni kantsongo emahlweni. Eka ndzimana yoleyo yo sungula leyi hi yi languteke mayelana ni tintsumi, yi sungule hi vaprofeta, hi ndlela leyi: “Mayelana ni ku ponisiwa loku, vaprofeta va lavisisile no xi hlahluva hi vukheta, lava a va profeta hi tintswalo leti a ti ta ta eka n’wina,” loko va nyikela vumbhoni ka ha ri emahlweni hi ta maxangu ya Kreste ni ku vangama loku a ku ta landzela.
TAM1897 D 51.1Sweswi, hi ku tirhisa vaprofeta ku humesiwile hi tsariwile, hilaha hi nga na kona laha, sayense leyi ya ku ponisiwa, mbuyelo wa miehleketo ya Xikwembu hi mhaka ya ku ponisiwa. Buku leyi ya sayense, sayense leyi ya ku ponisiwa, yi tile hi ku tirhisa vaprofeta. Xana a va tiva nchumu hi ta tisayense tin’wana? — Ina.
TAM1897 D 51.2Hi nga swi kuma eswivandleni swo tala — ku tlula leswi a hi ta va na nkarhi wo swi vona vusiku bya namuntlha. Kambe hi ta languta tinhla timbirhi kumbe tinharhu, leswaku hi ta twisisa kahle mhaka ya leswaku a va ri na vutivi bya swona.
TAM1897 D 51.3Eka ndzima ya vukhume-ntlhanu ya Vakorinto vo sungula ku na xivulwa xa sayense lexi endliweke kwalomu ka malembe ya gidi na madzana nkombo xi nga si kumiwa hi sayense. A xi ri kona eka minkarhi leyi hinkwayo, kambe vativi va sayense lava a xi ri eka ndhawu ya vona a va nga xi tivi hi ku tirhisa mianakanyo ya vona. I xivulwa xa ntiyiso eka sayense ya tinyeleti. Mani na mani loyi a a pfumela xivulwa lexi nga eBibeleni a a xi tiva nkarhi hinkwawo, kunene, hambi loko a nga si tshama a twa rito leri nge astronomy; kambe sayense ya vanhu a yi nga xi tivi, naswona yi xi kumile endzhaku ka nkarhi wo leha swonghasi.
TAM1897 D 51.4Miehleketo yin’wana: Loko mutsari wa Bibele a endla xivulwa xexo xa sayense lexi endzhaku ka malembe ya gidi na madzana nkombo va sayense va kumeke leswaku xi lulamile hi tlhelo ra sayense, xana a xi nga ri xivulwa xa sayense hi ntiyiso nkarhi hinkwawo ku fana na loko xi kumiwile? — Hakunene. Kutani xana a swi nga ri tano loko mutsari a xi tsala? — Swi tano hakunene. Ndzimana leyi i 1 Vakorinto 15:41:—
TAM1897 D 51.5Ku na ku vangama ka dyambu, na ku vangama kun’wana ka n’weti, na ku vangama kun’wana ka tinyeleti: hikuva nyeleti yin’wana yi hambana na yin’wana hi ku vangama.
TAM1897 D 51.6Leswo a swi tiveki malembe ya dzana lama hundzeke, hikuva kwalomu ka nkarhi wolowo ku ve na wanuna loyi a a tivona a ri n’wazi wa tinyeleti swinene, naswona a a tekiwa tano hi tintangha takwe, loyi a kaneteke xivulwa lexi a vula leswaku a xi hoxekile, naswona i vumbhoni bya ku pfumala vutivi ka vatsari va Bibele; hikuva a a ehleketa (hi marito man’wana, mutsari wa Bibele a a ehleketa) leswaku nyeleti yin’wana yi hambana na yin’wana hi ku vangama, hi ku vonakala, ematshan’weni ya ku va ekule kumbe kusuhi. Lexi i xivulwa xa mukaneti loyi mayelana na swona. Mavonelo ya yena a ku ri, naswona a vulavula hi vito ra sayense ya tinyeleti, leswaku xivangelo xi ri xin’we ntsena lexi endlaka nyeleti yin’wana yi vonaka yi voninga swinene no saseka ku tlula yin’wana eka hina, hileswaku yin’wana yi le kusuhi na hina ku tlula yin’wana, leswaku hi kota ku kuma ku vonakala ka yona ko tala. Kambe namuntlha eka swiyenge hinkwaswo swa sayense swa tiveka leswaku i ntiyiso leswaku ku na ku hambana lokukulu eka tinyeleti, eka vukulu bya tona, vuxongi na mihlovo ya tona, ku fana na le ka swiluva swa laha misaveni. Hikokwalaho, loko a hi ta kota ku vona swiluva hinkwaswo swa misava swi vekiwile emahlweni ka hina ensin’wini leyikulu, hi ku vangama ka swona hinkwako, ni ku hambana-hambana ka mihlovo ya swona, kutani hi ta kota ku vona tinyeleti ta matilo hi ku olova ku fana ni laha hi vonaka leswi ha kona, a hi ta vona yin’wana yi ri na ku hambana-hambana ni ku saseka ku fana ni leyin’wana. Leswi swi tiviwa sweswi, kambe a swi nga tiviwanga enkarhini lowu ndzimana yoleyo yi tsariweke ha wona eka Vakorinto.
TAM1897 D 51.7Sweswi, ndzi vutisa, xana a ku nga ri xivulwa xa sayense, xana a ku nga ri xivulwa xa ntiyiso wa sayense, hi siku leri Pawulo a xi tsaleke a xi rhumela eKorinto, hi ku tiyiseka loku fanaka ni loku xi nga na kona sweswi? Ku kumiwa loku sayense yi ku endleke leswaku i ntiyiso a swi endlanga leswaku swi va ntiyiso, naswona a swi engetelanga ni xiphemu xa vuntsongo eka ntiko wa swona tanihi ntiyiso. Ku kuma ka vona ku kombisile ntsena leswaku va kume nchumu lowu a wu ri ntiyiso, kambe lowu a va nga wu tivi emahlweni, hikuva a va nga pfumeli eka Bibele. Loko a va hlaya ntsena sweswo eka Bibele, va swi pfumela ni ku swi amukela, a va ta va va swi tivile nkarhi wo leha emahlweni ka loko vativi va sayense va swi kuma.
TAM1897 D 51.8Ku na sayense yin’wana: Siku rin’wana Sir Isaac Newton a a tshame ehansi ka nsinya wa maapula. Apula ri wile ri suka eka rhavi leri a ri ri kusuhi na yena. Maapula a ma wile eminsinyeni minkarhi yo tala emahlweni ka sweswo. A a tshame a vona maapula ma wela eminsinyeni emahlweni ka sweswo. Kambe esikwini rero a a ri eka xiyimo xo anakanyisisa, kutani a sungula ku ehleketa. Ha yini apula rero ri wile? Swi fanele ku va hikuva misava yi ri na nkucetelo wo karhi eka rona ku ri kokela eka yona. Misava, hikuva yi kurile ku tlula apula, a yi ta ri kokela eka yona loko ri ntshunxekile eka nsinya. U te, Loko ndzi teka apula leri, ndzi ri hoxa ehenhla hilaha ndzi nga kotaka hakona, ri tlhela ri wa emisaveni. Kutani loko a ku ri nkucetelo wa misava lowu wu ri tiseke mpfhuka lowu wutsongo, loko ndzi ri hoxa ehenhla hilaha ndzi nga kotaka hakona kutani ri vuya nakambe, sweswo i vumbhoni bya leswaku nkucetelo wa misava wu fikelela kule swonghasi ku suka emisaveni, wu khomelela eka nchumu wolowo wu tlhela wu wu vuyisa. Loko a ndzi ta kota ku ri hoxa ehenhla hi mayili yin’we, kutani ri vuya, swi ta va swi ri erivaleni leswaku nkucetelo wolowo wu fikelele ekule hi mayili yin’we ku vuyisa nchumu wolowo. Kutani, a vula, Loko sweswo swi ri ntiyiso, nkucetelo wolowo wu fanele wu fikelela en’wetini. Xana yi fika en’wetini? Ndzi ta ya vona. U yile ekaya rakwe a ya tshama, a teka swihlayelo swa vutivi bya tinyeleti swa ndlela ya n’weti laha a swi faneleke, kutani a hlayela tinhlayo to leha. Kambe a swi fambisani. U ringetile nakambe nakambe, kambe a swi fambisani; a nga kotanga ku endla leswaku nkucetelo wolowo wu fika en’wetini.
TAM1897 D 52.1U veke mhaka leyi etlhelo kwalomu ka malembe ya khume, loko ndzi tsundzuka kahle, a nga si tlhela a yi teka nakambe. Siku rin’wana ku kandziyisiwe nhlayo leyintshwa ya ndlela ya n’weti, leyi lulamisaka swihoxo swin’wana eka tinhlayo ta khale. Loko sweswo swi kandziyisiwile, Newton u te, ndzi tivutisa loko sweswo swi ta nyika leswi ndzi swi lavaka. U kume tinhlayo, a sungula ku tirha, a endla tinhlayo to tala leti wena na mina a hi ta hlamala ha tona, kunene. Kambe eku heteleleni u fike ekusuhi na tinhla timbirhi kumbe tinharhu ta makumu, kutani a vona leswaku a swi ta fambelana. A a hlamarisiwe ngopfu hi mhaka leyi yo hlamarisa lerova a nga kotanga ku heta tinhla takwe. Pene yi wile evokweni rakwe, kutani a boheka ku kombela munghana wakwe leswaku a n’wi hetisela. Munghana wakwe u endle tano, kutani Sir Isaac Newton a kombisa ntiyiso wa sayense, kumbe ku vula kahle, sayense leyintshwa. Yi vuriwa matimba yo kokana. Naswona ku sukela nkarhi wolowo a nga si tshama a rivariwa.
TAM1897 D 52.2Hakunene a ku ri mhaka leyikulu swinene. Kambe sweswo a swi ri eBibeleni malembe ya magidi mambirhi na madzana ntlhanu emahlweni ka loko Sir Isaac Newton a swi kuma eka ntumbuluko. Nkoka i ku ringanisa ka vuako hinkwabyo ntsena. I nawu wolowo, hilaha vativi va sayense va nga vuleke hakona, lowu ku ringanela ka vuako hinkwabyo ku hlayisiwaka ha wona. Leswi swi vula leswaku, xivumbiwa xin’wana na xin’wana eka vuako hinkwabyo xi khumba xivumbiwa xin’wana na xin’wana, naswona xi ringanisiwa na xona. Ku nga ri xivumbiwa xin’wana na xin’wana ntsena, kambe na xiphemuphemu xin’wana na xin’wana xa nchumu eka vuako hinkwabyo, xa koka no khumba xiphemuphemu xin’wana na xin’wana xa nchumu eka vuako hinkwabyo.
TAM1897 D 52.3Eka misava ya swa miri, lexi i ntiyiso lowu fambisanaka na leswi hi swi dyondzeke eka tlilasi ya Bibele namuntlha ninhlikanhi, mayelana na vutomi. Hi kume leswaku a wu nge khumbi munhu kumbe nchumu wun’wana handle ka leswaku swi tiviwa evuakweni hinkwabyo. Xirhumbana a xi weli handle ka leswaku Tatana wa wena a tiva, naswona ku wa ka xirhumbana xexo ku twiwa evuakweni hinkwabyo. Lowu i ntiyiso lowu fambisanaka na sweswo.
TAM1897 D 52.4Ku na ntiyiso wa moya na wona lowu fambisanaka na leswi swimbirhi.
TAM1897 D 52.5Ndzi nga balekela kwihi eka moya wa wena? Kumbe ndzi nga balekela kwihi eka vukona bya wena? Loko ndzo tlhandluka etilweni, u kona; loko ndzo endla mubedo wa mina endhawini ya vafi, waswivo, u kona. Loko ndzo teka timpapa ta mixo, ndzi tshama emakumu ka lwandle; hambi kwalaho voko ra wena ri ta ndzi kongomisa, naswona voko ra wena ra xinene ri ta ndzi khoma. Tipisalema 139:7-10.
TAM1897 D 52.6Loko mina na wena hi ehleketa miehleketo leyi lulameke, xana yi twisiseka kun’wana? Hi ehleketa miehleketo leyi hoxeke. Xana miehleketo leyi hoxeke i yini? — Xidyoho. Xana xidyoho xi sungula kwihi, kutani? — Eka miehleketo. Xana xidyoho xa mina xi twisiseka kun’wana eka vuako hinkwabyo handle ka mina? I mani la xi vonaka? — Xikwembu, hi Moya wa xona. O, kutani, xana ku na ntiyiso wa moya eka vuako bya hina lowu nga vonakiki? lowu nga twaliki? kumbe miehleketo ya leswinene kumbe swo biha leyi nga twaliki? Xana a wu ma voni matimba yo kokana tanihi sayense kutani? Sir Isaac Newton u kume ntiyiso eka vuako lowu fambisanaka ni mintiyiso yin’wana ya vuako.
TAM1897 D 52.7Nawu lowu Newton a wu kumeke i, hilaha ndzi vuleke hakona, lowu hi wona wu hlayisaka ku ringanisela ka vuako hinkwabyo. Sweswi ndzi ta hlaya tsalwa leri kombisaka leswaku leswi a swi tiviwa malembe ya magidi mambirhi na madzana ntlhanu emahlweni ka loko Newton a swi kuma. Esaya 40:12:—
TAM1897 D 52.8I mani la pimeke mati evokweni ra yena, a pima tilo hi ku anama ka voko, a hlengeleta ntshuri wa misava hi mpimo, a pima tintshava eka xikalo, ni switsunga eka xikalo?
TAM1897 D 52.9Loko tintshava ni switsunga swi vekiwa, swi ringanisiwile xin’wana ni xin’wana. Xana Xikwembu xi veke swilo leswaku ku ringanela ka swona ku hlayisiwa? Hi rihi vito ra sayense ra nawu lowu ku ringanela ka swilo ku hlayisiwaka ha wona? — Matimba yo kokana. Xana, kutani, Esaya a a vulavula hi yini? — Hi matimba yo kokana. Hakunene a a vulavula hi wona.
TAM1897 D 52.10N’wasayense u hlamusela mhaka leyi hi ku tirhisa xiluva lexitsongo lexi vuriwaka snowdrop. Anakanya hi tinxaka timbirhi ta swiluva leswi tisungulaka hi mbewu. Xin’we i xiluva lexi yimeke, kasi lexin’wana i xiluva lexi khubameke. U swi vonile eka swiluva swibayana leswitsongo leswi yimeke swi rhendzele lexi nga exikarhi. Sweswi, eka xiluva lexi yimeke lexi tswalaka hi mbewu, xibayana xa le xikarhi xi komile nkarhi hinkwawo ku tlula leswi xi rhendzeleke. Loko ku ri xiluva lexi gonyokeke, xibayana xa le xikarhi xi lehe ku tlula leswi xi rhendzeleke. Xivangelo xa sweswo hileswaku ntshuri wa xiluva — pholeni — lowu nga eka leswi swi rhendzeleke wu fanele wu wela eka lexi xa le xikarhi, hikuva loko swi nga ri tano a ku nga vi na ku tswala ka xiluva.
TAM1897 D 52.11Sweswi, eka xiluva lexi yimeke lexi tswalaka hi mbewu, xibayana lexi xa le xikarhi xi fanele ku va xikomanana ku tlula leswin’wana, leswaku ntshuri wa swin’wana wu ta wela ehenhla ka xona. Loko a xi lehe, u vona leswaku ntshuri a wu ta wela ehansi, wu xi hoxa, kutani a ku nga ta va na mbewu leyi vumbekaka. Loko xi ri xiluva lexi gombokaka, naswona xibayana lexi xi komile ku tlula leswin’wana, ntshuri wu ta hangalaka kutani nakambe a ku nga ta va na mbewu leyi vumbekaka. Kutani, eka xiluva xin’wana na xin’wana lexi yimeke lexi tswalaka hi mbewu, xibayana xa le xikarhi xi komile ku tlula leswi xi rhendzeleke. Eka xiluva xin’wana na xin’wana lexi gombokaka lexi tswalaka hi mbewu, lexa le xikarhi xi lehe.
TAM1897 D 53.1Xiluva xa snowdrop xi tiandzisa hi mbewu. Naswona hambi leswi xi nga xiluva lexi yimeke, xibayana xa le xikarhi xi lehe ku tlula leswi xi rhendzeleke. Xana leswi swi endleka njhani? Ndzi ta vula nakambe leswaku u twisisa kahle: Xiluva xa snowdrop i xiluva lexi yimeke, naswona xi tiandzisa hi mbewu. Xibayana xa le xikarhi, kutani, a xi fanele xi koma ku tlula swin’wana. Kambe xi lehe. Xana, kutani, xi tiandzisa njhani hi mbewu? Hosi yi lunghiselerile sweswo. Yi swi endlile leswaku hambi leswi ku nga xiluva lexi yimeke, xi fanele ku goveka no nkhinsama. Hikokwalaho, xibayana xa le xikarhi xi endliwe xi lehe ku tlula swin’wana, eka mhaka leyi, xiluva lexi yimeke. Xi kula xi tlhela xi yima xi lulamile ku fikela loko xi pfuleka xi vupfa naswona xi lunghekele ku tswalana. Hi nkarhi wolowo xi nkhinsamisa nhloko ya xona, naswona loko pholeni yi wele endhawini ya yona, xiluva lexitsongo xi pfuka nakambe xi yima.
TAM1897 D 53.2Sweswi, sweswo swi sasekile hi swoxe; kambe hi laha xikombiso xa nawu wa matimba yo kokana xi nghenaka kona. Mutivi loyi wa sayense u ndzi byela leswaku lexi endlaka leswaku xiluva xi heleriwa hi matimba, xi nkhinsama, i matimba ya misava yo koka. Swi tano. I yini lexi endlaka apula ri wa? — I ntiko. Kambe ntiko i matimba yo kokana ntsena — ku suka eka ririmi ra Xilatini ‘gravus’, leri vulaka ntiko. I yini lexi endlaka xiluva lexi yimeke xi heleriwa hi matimba xi nkhinsama? — I ntiko wa misava. Kambe ha yini ntiko wa misava wu nga endli leswaku xiluva xexo xi nkhinsama emahlweni ka nkarhi? — Ha, loko Xikwembu xi endla xiluva lexitsongo xexo, xi ringanisile misava, ina, xi ringanisile vuako hinkwabyo, ku ya hi swilaveko swa xona. Loko Xikwembu xi endla xiluva xexo xa snowdrop lexi titsongahataka, xi khomile vuako hinkwabyo eka xikalo, naswona xi xi fambisanisile ni xilaveko xa xiluva lexitsongo swonghasi! Naswona loko Xikwembu xi ehleketele hi xiluva lexitsongo swonghasi, xana a xi nge mi ehleketeli ngopfu n’wina, n’wina va ripfumelo ritsongo?
TAM1897 D 53.3Sweswi n’wativi loyi wa sayense u ndzi byela leswaku loko misava — naswona hi ku kongoma vuako hinkwabyo — a yi endliwe yi tika phawundi yin’we, kumbe awunsi yin’we ku tlula ndlela leyi yi nga ha yona, a swi ta endla leswaku xiluva xa snowdrop xi nkhinsama nkarhi wu nga si fika lowu faneleke; hikuva, hi ku va yi tika, a yi ta va na nkucetelo lowukulu eka xona. Naswona eka xiyimo xexo, xiluva xo sungula xa snowdrop a xi ta va xi ri xo hetelela. Kambe leswaku xiluva lexitsongo lexi xa snowdrop xi hanya no tsakisa vanhu ku fikela emakumu ka misava, Xikwembu xi lulamisile vuako hinkwabyo hi ku kongoma ku fambisana ni swilaveko swa xiluva lexi, leswaku loko nkarhi lowu faneleke wa xilaveko xa xona wu fika, ntiko wu ringana kahle ku xi kokela ehansi. Kutani loko xi hayame, leswaku xi kota ku tswalana, matimba man’wana ma huma etimitsini, naswona xirhabyana xi tiya switsongo, kutani xiluva xi hlula matimba yo koka ehansi, kutani xi yima ku fana ni khale.
TAM1897 D 53.4I mani la pimeke mati exivandleni xa voko ra yena, a pima tilo hi ku anama ka voko ra yena, a hlengeleta ntshuri wa misava hi mpimo, a pima tintshava eka xikalo, ni switsunga eka xikalo?
TAM1897 D 53.5I mani la vekeke ku ringanisela ka vuako hinkwabyo? — Xikwembu. Esaya u vule sweswo kwalomu ka malembe ya magidi mambirhi na madzana ntlhanu ku nga si fika nkarhi lowu Sir Isaac Newton a swi kumeke. Xana a swi nga ri ntiyiso wa sayense loko Esaya a swi tsala? — Ina. Xana a swi nga tsariwanga eka matsalwa eka minkarhi hinkwayo yoleyo? — Ina. Xana a ku nga ri ntiyiso wa sayense nkarhi hinkwawo? — A wu ri. Xana wu ve ntiyiso wa sayense ku tlula loko Newton a wu kuma? — E-e; vanasayense va dyondzile nchumu lowu a va nga wu tivi, kambe a wu ri kona eBibeleni nkarhi hinkwawo.
TAM1897 D 53.6Anakanyani hi swilo leswi. Xikwembu xa lava leswaku hi endla tano. Xi lava leswaku mina na n’wina hi vona leswaku ku ponisiwa, Rito leri xi hi nyikeke rona, leri xi vitanelaka miehleketo ya hina ya le henhla, a hi mhaka yitsongo ya le tlhelo leyi tsaneke; kambe i nchumu lowukulu swinene lowu misava yi nga tshamaka yi wu tiva. I nchumu lowukulu swinene lowu sayense ya misava yi nga tshamaka yi wu tiva. I sayense leyikulu-kulu leyi misava yi nga tshamaka yi yi tiva.
TAM1897 D 53.7Kambe a hi fanelanga ku yi dyondza leswaku hi va va sayense. Hi fanele ku yi dyondza leswaku hi ponisiwa; naswona ku ponisiwa i swa sayense.