Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
05 / 12Tidyondzo ta 1897

Sayense ya Ku Ponisiwa. – Nomboro 2

Alonzo Trevier Jones

TAM1897 D 59.2Dyondzo leyi nyikeriweke hi Vusiku bya Sonto, Feb. 14, 1897 Ku kandziyisiwe eka Swiviko swa Siku na Siku swa Huvo-nkulu hi Feb. 17, 1897, Vol. 1, No. 4, matluka 59-64 na hi Feb. 18, 1897, Vol. 1, No. 5, matluka 65-66.

TAM1897 D 59.3RITO rin’wana kumbe mambirhi yo hlamusela hi nga si sungula dyondzo ya namuntlha nimadyambu: Handle ko kanakana vo tala va nga va va ri ku tivutiseni loko hinkwaswo leswi vuriweke nimadyambu wolawo ma ta tiyisisa. Swi ta swi kota. A ndzi nga vulavuli hi ku hangalasa. I ntiyiso a ndzi landzelelanga hinkwaswo hi vuxokoxoko, kambe loko mo ehleketa hi leswi a ndzi swi vula loko swi kandziyisiwa, mi ta vona leswaku i ntiyiso. Loko ndzi vule leswaku xiluva xa snow-drop xi ringaniseriwe na misava, naswona misava yi ringaniseriwe na xiluva xa snow-drop, kutani loko xihontlovila xa tithani to tala xi wa emisaveni, xana matimba ya ku koka a ma nge vi makulu ku tlula khale? naswona xana sweswo a swi nge onhi ku ringanisela ka xiluva na misava? — E-e; hikuva a hi misava ntsena leyi ringaniseriweke na xiluva xexo, kambe i vuako hinkwabyo. Xana wa tsundzuka leswaku, loko ku dyondziwa nawu wa ku koka, xiviko xa sayense hi lexi, Xiphemunyana xin’wana na xin’wana xa nchumu lowu vonakaka eka vuako hinkwabyo xi kokiwa hi xiphemunyana xin’wana na xin’wana, leswaku ku nga ri misava ntsena, kambe na vuako hinkwabyo, byi ringaniseriwe eka swilaveko swa swiluva; hikokwalaho ku wa ka meteorite a swi nge engeteli matimba ya ku koka ya vuako hinkwabyo.

TAM1897 D 59.4Marito ma nga ri mangani ntsena yo hlamusela eku sunguleni: Loko a ndzi vulavula, eka dyondzo leyi hundzeke, hi mhaka ya “Sayense eBibeleni,” kumbe “Sayense na Bibele,” a ndzi ta va ndzi hlamuserile hi vuenti leswaku ku koka ka misava i yini, na leswaku a hi yini, hi ku ya hi mavonelo ya sayense ya rito leri. Kambe a ndzi nga vulavuli hi sweswo; hinkwaswo leswi a ndzi lava ku swi endla vusiku byebyo lebyi hundzeke a ku ri ku vula ntiyiso wa ku kumiwa ka nawu wa ku koka, na dyondzo ya wona tanihi nawu. Ku na ku cinca ka mavonelo ku sukela enkarhini wa Newton, mayelana na dyondzo ya nawu wolowo; kambe sweswo a swi khumbi nawu.

TAM1897 D 60.1Hi ntiyiso lowu tiyeke, ku kokiwa a hi nawu nikatsongo, kambe i matimba ya Xikwembu ntsena. Entiyisweni a ku na “milawu ya ntumbuluko.” Milawu ya ntumbuluko i mikhuva ntsena ya Xikwembu. Hinkwaswo leswi nawu wa ku koka wu nga swona, i mukhuva wa Xikwembu; ku humelela ka matimba ya Xikwembu. Kambe tanihi leswi a ndzi nga vulavuli hi leswi wu nga swona hakunene, ndzi tirhise marito hi ndlela leyi amukeriwaka hi vanhu, naswona ntsena ku vula leswaku i nchumu lowu hlayisaka ku ringanisela ka vuako hinkwabyo.

TAM1897 D 60.2Ndzi ta hlaya nimadyambu lawa nhlamuselo yin’wana ya sayense. Leyi na yona yi tekiwe eka un’wana wa vativi va sayense lava tivekaka swinene emisaveni: “Sayense i vutivi lebyi kongomeke swinene lebyi hi nga na byona hi mhaka yin’wana na yin’wana.” Rito “sayense” hi ku kongoma ri vula vutivi. Nhlamuselo leyi hi veke na yona vusiku bya tolo yi lulamile. I mbuyelo wa ku ehleketa. Nakambe swi lulamile ku yi hlamusela tanihi vutivi lebyi kongomeke swinene lebyi hi nga na byona hi mhaka leyi.

TAM1897 D 60.3Sweswi loko hi tlhelela eka tinhla timbirhi leti hi veke na tona eka dyondzo leyi hundzeke. A yi kumeka kwihi vutivi lebyi kongomeke swinene mayelana na ku hambana ka ku vangama ka tinyeleti, ku ringana malembe ya gidi rin’we na madzana ya nkombo emahlweni ka loko sayense yi byi kuma? — Eka Bibele. Kutani xana a yi kumeka kwihi sayense ya ntiyiso ya mhaka yoleyo? — Eka Bibele. — A ku kumeka kwihi vutivi lebyi hetisekeke swinene bya ku ringanisela ka vuako hinkwabyo ku ringana malembe ya magidi mambirhi na madzana ya ntlhanu ku nga si va ku kumiwile? — Eka Bibele. Kutani a ku ri buku yihi ya sayense swinene emisaveni, eka mhaka ya sayense yoleyo? — Bibele. Tsundzukani nkarhi hinkwawo, leswaku a ndzi vulavuli hi sayense na Bibele. Ndzi vulavula hi sayense ya ku ponisiwa. Naswona hambi leswi ku nga vulavuriwaka hi tisayense tin’wana, swi va ntsena hi ku tirhisana loku nga hambanisiwiki na sayense leyi ya nkoka. Hi swona leswi wena na mina hi nga ta swi tiva hi ku tirhisa vumbhoni hinkwabyo lebyi hi nga byi hlengeletaka eka tiawara leti timbirhi ta dyondzo, leswaku ku ponisiwa i sayense, leswaku i sayense ya le henhla-henhla evuakweni hinkwabyo, leswaku i ya nkoka swinene eka dyondzo ya hina, naswona leswaku hi endla hi ndlela ya sayense loko hi nyiketa dyondzo ya hina ya nkoka na ya mbilu hinkwayo eka yona.

TAM1897 D 60.4Sweswi, Bibele a hi buku yo dyondzisa sayense yin’wana na yin’wana handle ka sayense ya ku ponisiwa. I buku leyi kongomeke eka mhaka yoleyo. Bibele yi vulavula hi tisayense tin’wana; kambe a ku na tibuku to dyondzisa sayense yin’wana na yin’wana endzeni ka Bibele. Ku vulavuriwa hi tisayense tin’wana, ku fana na leti hi ti voneke eka 1 Vakorinto na eka Esaya; ha yini ku vulavuriwa ha tona etindhawini leti — xana i ku vula mhaka ya sayense? — E-e; kambe i ku tirhisiwa ku hlamusela kahle eka ku twisisa ka hina sayense ya ku ponisiwa. Ha yini ntiyiso wolowo wa swa tinyeleti wu tisiwile eka 1 Vakorinto 15:41? Xikongomelo xa ku vula leswaku, “Nyeleti yin’wana yi hambana na nyeleti yin’wana hi ku vangama” i yini? Yi ya emahlweni yi vula leswaku, “Swo tano na hi ta ku pfuka ka vafi. Yi byariwa yi ri leyi nga xiximekiki, yi pfuxiwa yi ri leyi vangamaka. Yi byariwa yi ri ya vutsanana, yi pfuxiwa yi ri ya matimba.” Tanihi leswi nyeleti yin’wana yi hambanaka na yin’wana hi ku vangama, swi tano na hi ku pfuka ka vafi. Hi xivangelo lexi, hi ku tirhisa xikombiso xa sayense, ku pfuxeta ku twisisa ka hina hi sayense ya ku ponisiwa, leswaku hi ta kota ku vona ntiyiso wa kona hi ku hetiseka.

TAM1897 D 60.5Ha yini Esaya a nghenisile marito wolawo ya ntiyiso wa ku kokiwa hi misava eka dyondzo ya yena? A hi languteni switsongo emahlweni eka ndzima leyi, kutani hi ta vona. Ndzi ta hlaya ndzimana yoleyo kutani yin’wana leyi nga eku heleni ka miehleketo leyi a yi landzelaka. “I mani la pimeke mati evokweni ra yena ra le hansi?” “Xana mi nga fanisa mina na mani, kumbe ndzi ta ringana na yena?” ku vula Lowo Kwetsima. “Tlakusani mahlo ya n’wina mi languta ehenhla, kutani mi vona leswaku i mani la tumbuluxeke swilo leswi, la humesaka vuthu ra swona hi nhlayo: u vitana hinkwaswo hi mavito hikwalaho ka matimba ya yena lamakulu, hikuva u na matimba; a ku na ni rin’we leri pfumalaka.” Esaya 40:25, 26.

TAM1897 D 60.6A ku na ni xin’we lexi balekaka eka yena, naswona hinkwaswo swi ringaniseriwile ku ya hi swilaveko swa xiluva xin’wana ni xin’wana lexitsongo lexi milaka ensin’wini. Kambe ha yini a koka nyingiso wa hina eka sweswo, a swi nghenisa eka mbulavulo wa yena laha? — Ku nga ri ku vula ntiyiso wa sayense; kambe i ku koka nyingiso wa vanhu hinkwavo eka sayense ya ku ponisiwa. Xana u endla yini hi swona? Hi fanele ku anakanyisisa hi leswi hinkwaswo, ni ku anakanyisisa leswaku i yini lexi endleke leswi hinkwaswo? Kutani ndzi hlaya ku ya emahlweni, “Hikwalaho ka yini u te, Yakobo, naswona u vula, Israyele, Ndlela ya mina yi fihliwile eka Hosi, naswona xiboho xa mina xi hundzile eka Xikwembu xa mina?” Esaya 40:27.

TAM1897 D 60.7Loko Xikwembu xi khathalela swinene xiluva lexi milaka emilengeni ya hina, a xi fihliwanga naswona a xi rivaleriwanga; xana u nga vula njhani leswaku u fihliwile eka Hosi, ni leswaku vuavanyisi bya wena byi hundzile, naswona a xa ha ku khathaleli? Hi mukhuva lowu u vonaka leswaku eka xikombiso xin’wana ni xin’wana, ntiyiso wa sayense wu nghenisiwa hi ku hetiseka ku hi hlamusela mina na wena sayense ya ku ponisiwa.

TAM1897 D 61.1Miehleketo yin’wana: Loko vatsari lava va twisisa leswi, a swi ri hi ku hlavuteriwa. Hi ntiyiso a va kumanga swilo leswi eka dyondzo yihi na yihi ya sayense leyi a yi ri kona emisaveni. Hosi a yi paluxa sayense ya yona leyikulu, sayense ya ku ponisiwa; naswona yi vitane tisayense tin’wana ku kombisa sweswo. Xana hi yihi eka tisayense hinkwato leyi nga ya nkoka swinene eka Hosi? — Ku ponisiwa, hakunene. Loko Hosi yi tirhise tisayense tin’wana ntsena ku kombisa leyi, swi le rivaleni hi ku hetiseka leswaku yi teka sayense leyi yi ri ya nkoka ku tlula letin’wana.

TAM1897 D 61.2Kambe a hi sweswo hinkwaswo. Wanuna un’we loyi a vuriwaka eBibeleni a a ri na vutivi lebyi enteke bya sayense ya misava hinkwayo — tisayense hinkwato ta ntumbuluko ta misava leyi. Ndzi lava leswaku mi vona leswaku a ku ri na wanuna loyi a a ri na vutivi lebyi enteke bya tisayense leti sweswi ti tekeriwaka enhlokweni swinene emisaveni. Naswona ndzi lava leswaku mi vona leswi a swi vulaka hikwalaho ka sweswo hinkwaswo. Hi leyi ndzimana:—

TAM1897 D 61.3Kutani Xikwembu xi nyika Solomoni vutlhari ni ku twisisa loku nga ringaniki, ni ku anama ka mbilu, ku fana ni sava leri nga eribuweni ra lwandle. Kutani vutlhari bya Solomoni byi tlula vutlhari bya vana hinkwavo va le vuxeni, ni vutlhari hinkwabyo bya le Egipta. Hikuva a a tlharihe ku tlula vanhu hinkwavo; ku tlula Etani wa Ezrahita, na Hemani, na Kalkoli, na Darda, vana va Maholi; naswona ndhuma ya yena yi hangalaka eka matiko hinkwawo lama rhendzeleke. Naswona a vula swivuriso swa magidi manharhu; naswona tinsimu ta yena a ti ri gidi rin’we na ntlhanu. A vulavula hi swimila ku sukela eka murhi wa kedari lowu nga le Libanoni ku fikela eka hysopo leyi milaka ekhumbini. A tlhela a vulavula hi swiharhi, ni swinyenyana, ni swikokovi, ni tinhlampfi. 1 Tihosi 4:29-33.

TAM1897 D 61.4U vulavule hi swimilana ku sukela eka murhi wa kedari lowu nga le Libanoni ku fikela eka hysopo leyi milaka ekhumbini. Xana sweswo swi vuriwa yini eka sayense? — Botani. A a twisisa botani ku tlula un’wana ni un’wana emisaveni.

TAM1897 D 61.5U tlhele a vulavula hi swivandzana. Xana rito ra sayense a ri ta va yini loko a ri nghenisiwile namuntlha? — Zoology. Solomoni a a twisisa zo-ology ku tlula munhu wun’wana ni wun’wana la hanyaka emisaveni namuntlha. U dyondzise; hikuva ku vuriwa leswaku u vulavule hi swilo leswi hinkwaswo. U dyondzise tidyondzo leti.

TAM1897 D 61.6“Ni ta swinyenyana.” Xana sayense yoleyo i yini?—Ornithology. Kutani Solomoni u dyondzise eka tisayense ta botany, zo-ology, ornithology.

TAM1897 D 61.7Xana ku landzela yini? — “Ni swivandzana leswi khukhaka.” Xana i sayense yihi leyi? — Entomoloji.

TAM1897 D 61.8“Ni ta tinhlampfi.” Sayense yihi leyi? — Ichthyology.

TAM1897 D 61.9Vanhu lava hlayaka ndzimana leyi ya Matsalwa, a va tolovelanga ku ehleketa hi Solomoni tanihi n’wasayense wa hinkwaswo. Kambe loko a ku vuriwile leswaku Solomoni u vulavule hi sayense ya swimilana (botany), ya swiharhi (zo-ology), ya swinyenyana (ornithology), ya switsotswana (entomology), na ya tinhlampfi (ichthyology), a va ta va va lunghekile ku vula leswaku, Solomoni a a ri wanuna wo hlamarisa swonghasi. Kambe a swi nga ta va swi hlamarisa ku tlula ndlela leyi swi nga xiswona; hikuva swi vula hinkwaswo sweswo.

TAM1897 D 61.10Ndzi hlaya leswi leswaku mi vona leswaku Solomoni a a tiva swin’wana hi sayense, ku nga ri ntsena swin’wana hi sayense, kambe a a tiva swo tala hi tisayense leti hinkwato ku tlula munhu un’wana na un’wana loyi a tshameke a tiva yin’we ya tona.

TAM1897 D 61.11Kambe hambi leswi a a twisisa swinene tidyondzo leti hinkwato, naswona a dyondzise eka tona hinkwato, hi leswi a swi vulaka: “A hi tweni makumu ya mhaka hinkwayo;” nkatsakanyo wa hinkwaswo leswi vuriweke i: “Chavani Xikwembu mi hlayisa milawu ya xona, hikuva hi byona vutihlamuleri hinkwabyo bya munhu: hikuva Xikwembu xi ta tisa ntirho wun’wana ni wun’wana eku avanyisiweni, swin’we ni mhaka yin’wana ni yin’wana leyi fihliweke, hambi yi ri leyinene kumbe yi ri leyo biha.”

TAM1897 D 61.12Eka vonelo ra yena, i yini lexi a xi rhanga ehenhla ka tidyondzo hinkwato letin’wana loko ti hlengeletiwile? — Ku ponisiwa hi Xikwembu.

TAM1897 D 61.13Tintsumi ti twisisa tidyondzo hinkwato, kambe ti teka ku ponisiwa ku ri ka nkoka swinene ku dyondziwa ku tlula tidyondzo tin’wana hinkwato loko ti hlengeletiwile. Vaprofeta na vona va swi teke swi ri swa nkoka swinene; naswona va tirhise letin’wana tanihi ndlela yo twisisa ku ponisiwa kahle. Naswona hi loyi wanuna la twisiseke tidyondzo tin’wana, kutani a vula leswaku dyondzo ya ku ponisiwa yi tlakukile ku tlula hinkwato. Sweswi ndzi lava leswaku mi vona leswaku Xikwembu hi xoxe, xi hambanile na leswi hinkwaswo, xi teka swi ri tano.

TAM1897 D 61.14Languta laha: Hi ha ku hlaya leswaku Solomoni a a dyondzisa tidyondzo leti hinkwato. Xana hi tsale swingani swa tidyondzo teto leswaku hi dyondza ha swona? — A ku na ni xin’we. Xikwembu a xi hi tiselanga matsalwa kumbe xiviko xa tidyondzo ta Solomoni eka botani. A xi hi tiselanga, kumbe ku swi tsala ehansi, dyondzo ni yin’we leyi Solomoni a tshameke a yi dyondzisa eka zo-oloji, kumbe yin’wana ya tidyondzo leti. Kambe xi endle, hi ku phindha-phindha, xi hi tisela tidyondzo ku suka eka Solomoni, swin’we ni le ka van’wana hinkwavo, mayelana ni sayense ya ku ponisiwa. Kutani, loko hi teka leswaku tintsumi ti nyikela mavonelo ya tintsumi ntsena; vaprofeta va nyikela mavonelo ya vaprofeta ntsena, na Solomoni a nyikela mavonelo ya n’wativi wa sayense wa misava hinkwayo ntsena; xana mavonelo ya Xikwembu i yini? — I leswaku ku ponisiwa ku na nkoka swinene eka wena na mina, naswona ku fanele ku dyondziwa ku tlula tidyondzo leti hinkwato tin’wana, leti vutivi bya tona a hi nyikeke byona hi byexe.

TAM1897 D 61.15Sayense leyi Solomoni a yi twisiseke no yi dyondzisa a ku nga ri sayense yo fana ni ya Huxley, Darwin, na vativi-sayense van’wana va nkarhi lowu. Hi miehleketo ya ntumbuluko munhu a nga nghenelela eka tisayense ta ntumbuluko, a tshubula swilo swo tala. Naswona hambi leswi minkarhi hinkwayo swi nga lulamangiki, va nga kuma tinhla tin’wana leti nga ntiyiso. Kambe ndlela ya Solomoni a yi nga ri yoleyo. Xikwembu xi nyike Solomoni vutlhari, leswaku a vona hinkwaswo leswi hi ku vonakala ka Xikwembu. U vulavule hi hinkwaswo leswi hi vutlhari bya Xikwembu. Hikokwalaho, sayense leyi Solomoni a yi dyondziseke a ku ri sayense ya Xikwembu. Botani leyi a yi dyondziseke a ku ri botani ya ntiyiso, ya vukwembu. Zooloji leyi a yi dyondziseke a ku ri zooloji ya vukwembu. A ku ri mavonelo ya Xikwembu, ntiyiso wa Xikwembu, sayense ya Xikwembu eka swilo leswi hinkwaswo. A ku nga ri sayense leyi vuriwaka tano hi mavunwa.

TAM1897 D 62.1Kahle-kahle, tanihi leswi a ku ri vutivi bya Xikwembu, naswona a byi ri bya vukwembu hi byoxe, ha yini Hosi yi nga hi nyikanga hinkwaswo? Ha yini yi nga nyikanga misava matsalwa ya Solomoni ya tidyondzo ta swimilana, ni ta tinhlokomhaka letin’wana hinkwato leti? — Ku na xivangelo xa kona; naswona i ku sweswo a hi swona leswi misava yi swi lavaka ku sungula.

TAM1897 D 62.2Munhu a a ta va na sweswo hinkwaswo, a a ta swi twisisa hinkwaswo, ku fana na Solomoni. Kambe a swi ta n’wi pfuna yini, loko a a nga ri na vutivi bya ku ponisiwa ku sungula? Solomoni a a ri na swona hinkwaswo; kambe loko a susa mbilu ya yena eka Xikwembu, eka vutivi bya ku ponisiwa, ni le ka ku dyondza swona hi mbilu ya yena hinkwayo, vutivi bya yena bya tidyondzo tin’wana byi n’wi pfunile yini? Xana a xi ta swi kota ku n’wi sivela ku dyoha ku fikela kwihi? A ku ri na matimba yo tanihi kwihi eka xona yo n’wi sivela eka vumunhu bya yena bya ntumbuluko, ni le ka vudiyavulusi ni vubihi lebyi a byi ri endzeni ka yena?

TAM1897 D 62.3Ma swi tiva leswaku loko a susa mbilu ya yena eka vutivi bya Xikwembu, eka vutivi bya ku ponisiwa, hambi leswi a a ri na byin’wana hinkwabyo, a a bihile ku fana, a a hombolokile ku fana, a a mbombomeriwile hi vugandzeri bya swifaniso ni swilo hinkwaswo swo thyaka, onge hiloko a a nga tivi na nchumu.

TAM1897 D 62.4Hikokwalaho hi nga swi vona leswaku ha yini Hosi yi nga hlayiselanga vanhu hinkwaswo leswi nga swa sayense. A hi nge a va ri na swona hinkwaswo, ku fana na Solomoni, naswona a va swi dyondzisa ku fana na Solomoni. Loko mbilu yi nga tinyikanga eka Xikwembu, na moya-xiviri wu nga ponisiwanga, xana sayense a yi ta va pfuna hi yini? A yi nga ta swi kota ku va sivela eka muxaka wihi na wihi wa vubihi na vukungwari lebyi nga embilwini ya munhu.

TAM1897 D 62.5Tisayense leti a hi swona leswi misava yi swi lavaka namuntlha, ku sungula ka hinkwaswo. Mbilu yi fanele ku basisiwa, moya-xiviri wu fanele ku ponisiwa, vumunhu hinkwabyo byi fanele ku pfuxetiwa, miehleketo yi hundzuluxeriwa ku va xifaniso na ku vangama ka Xikwembu hi xiviri, leswaku vutomi byi ta kombisa ku lulama ka yena, ku paluxa vutivi bya Xikwembu ntsena eka misava hinkwayo. Hambi loko hi ri na hinkwaswo leswi tidyondzo hinkwato ti nga swi nyikaka, a swi nge pfuni nchumu handle ka ku ponisiwa; hikuva i nkarhinyana ntsena ku fikela loko hi nga ha vi na nchumu na xin’we xa swona. Leswi swi fanele ku ehleketiwa hi hina vini namuntlha, eka tidyondzo ta hina hinkwato, ku hlaya ka hina, na vulavisisi bya hina.

TAM1897 D 62.6Ku na mhaka yin’wana: Xikwembu xi lava leswaku wena na mina, vanhu hinkwavo, hi ehleketa hi ndlela leyi faneleke hi mhaka yin’wana na yin’wana leyi xi khumbekaka eka yona. Ku na vanhu namuntlha lava ehleketaka hi timhaka leti hinkwato ta sayense, kambe a va ehleketi hi ndlela leyi faneleke. Va fika ekule swinene lerova va nga ha kumi ndhawu ya Xikwembu nikatsongo. Naswona munhu la nga riki na Xikwembu, la nga riki na nkongomiso wa miehleketo, mianakanyo ya Xikwembu, a nga swi koti ku ehleketa kahle eka timhaka leti tin’wana. Kambe mianakanyo a yi lulamanga ku fikela loko yi pfuxetiwa hi xifaniso xa Loya yi vumbeke. Mianakanyo yi fanele ku hundzuriwa, yi pfuxetiwa. Hi fanele ku va na mianakanyo yin’wana hi ku helela. Miehleketo hinkwayo yi fanele ku tisiwa eku yingiseni, eku titsongahateni, eka Kriste.

TAM1897 D 62.7Wolowo i ntirho wa ku ponisiwa. I ku vuyisela xifaniso xa Xikwembu emoyeni; ku tisa mianakanyo laha yi nga ta va xikombiso ntsena, ku vonakala ka vululami, mianakanyo, ya Xikwembu lexi hanyaka. Loko sweswo swi endliwile, naswona ntirho wa Xikwembu wu hetisekile emisaveni leyi, eku tiviseni vutivi bya Xikwembu eka vanhu van’wana hinkwavo, kutani Hosi yi ta pfulela hina vuako hinkwabyo ni nkarhi lowu nga heriki. Kutani tidyondzo leti hinkwato tin’wana ti ta va ti pfulekerile dyondzo ya hina, naswona Hosi yi ta kota ku hi byela, Fambani laha mi rhandzaka kona, ndza mi tshemba. Vuako lebyikulu byi mi pfulekerile. A ku na nchumu lexi fihliweke eka n’wina. Hinkwaswo i swa n’wina. I swa n’wina. Fambani laha mi tsakelaka kona, tshamani laha mi tsakelaka kona, endlani leswi mi tsakelaka swona; ndza mi tshemba. Anakanyani hi mhaka yihi na yihi leyi mi tsakelaka yona, nghenelani eka yona hi ku enta loku mi ku rhandzaka, mi ta yi endla hi ndlela leyi faneleke.

TAM1897 D 62.8Sweswi, a ndzi vuli leswaku vanhu va fanele ku honisa hi ku helela tidyondzo tin’wana hinkwato ku fikela loko hi fika emisaveni leyi nga ta ta. Ndzi vula ntsena leswaku dyondzo ya ku ponisiwa yi fanele ku rhangela eka ku dyondza hinkwato ka tona. Xana Hosi a yi hi vekelanga xikombiso mayelana ni ndlela leyi hi faneleke ku nyikela nyingiso ha yona eka swilo leswi, ni matirhiselo lawa hi faneleke ku ma endla hi swona? Xana xikongomelo xa ku hlaya ni ku dyondza tibuku leti tin’wana i yini? — Leswaku leti ti hi pfuna ku twisisa kahle ni ku dyondzisa swilo swa dyondzo ya ku ponisiwa, ku tlula loko a hi nga ri na vutivi byebyo. Hi wona matirhiselo ya tona eBibeleni. U hi rhumela ku chumayela evhangeli leyi tin’wana ti fambisanaka na yona, naswona hi xikombiso u hi kombisile ndlela yo yi tirhisa ha yona. Hi leswi Hosi yi hi kombisaka leswaku dyondzo ya ku ponisiwa yi fanele ku rhangela tidyondzo tin’wana hinkwato leti tivekaka evuakweni hinkwabyo.

TAM1897 D 62.9Yi fanele ku rhangela hinkwaswo swin’wana emisaveni leyi, naswona loko hi fika emisaveni yoleyo ya man’wana, yi ta hambeta yi rhangela. Loko ku nga heriki ku pfulukile emahlweni ka hina, naswona loko hi ya kun’wana na kun’wana loku hi ku rhandzaka, ni ku ehleketa hi mhaka yin’wana na yin’wana leyi hi yi rhandzaka, xana hi ta hundzulukela endzhaku eka ku ponisiwa hi nkarhi wolowo, kutani hi ku, Ndzi hetile tidyondzo ta kona? — E-e. Ha swi tiva leswaku swi tsariwile leswaku “xihambano xa Kreste xi ta va sayense ni risimu ra lava kutsuriweke eka minkarhi hinkwayo leyi nga heriki ya hilaha ku nga heriki.” Kutani, loko hi hetile dyondzo ya hina laha, loko hi hetile tidyondzo ta hina, naswona nkarhi wu fika wa nkhuvo lowukulu wa ku thwasa, kutani hi nghena eka vutomi lebyi nga heriki bya ku dyondza, hi nkarhi wolowo hi ta kota ku twisisa sayense leyi leyikulu ku tlula hinkwato ku tlula loko a hi ri emisaveni leyi.

TAM1897 D 63.1Hi vule dyondzo leyi hundzeke leswaku a hi ku tirhisa marito “sayense” na “swa sayense” hi ndlela yo hoxeka ku ma tirhisa eka ku ponisiwa. Ku ponisiwa i sayense, i swa sayense. Ntirho wa Moya wa Xikwembu eka mianakanyo, ku hundzula mianakanyo na vutomi hinkwabyo ku va xifaniso xa Yesu Kreste, ku suka eka xidyoho ku ya eka vululami — sweswo i nchumu wa sayense. Hikokwalaho, loko mi dyondza hi swona, tsundzukani leswaku a hi pfumala sayense nikatsongo loko hi endla swona swi va swa nkoka swinene ni hinkwaswo eka dyondzo yin’wana ni yin’wana, nkarhi hinkwawo. Vadyondzi lava va sayense lava lavaka ku va vativi va pfumala sayense hi ku honisa lexi, ku nga ya nkoka swinene eka tidyondzo hinkwato.

TAM1897 D 63.2Ku na mhaka yin’wana leyi kombisiweke; naswona yi kombisiwile eka matiko manharhu lawa nga swikombiso eka dyondzo ya misava. Rekhodo ya vanhu va Bibele, vanhu va Xiyuda, vanhu va Xikwembu hilaha swi nga kona eBibeleni, hi ku ya hi leswi vuriwaka i xikombiso ni xihlovo xa dyondzo eka hinkwavo lava tiyimiselaka ku tirhela Xikwembu. Grikiya na Rhoma, hi filosofi ya tona, vutsari bya tona, ni milawu ya tona, i swikombiso swa vo tala va lava vulaka leswaku va landzela Bibele, ni swa van’wana hinkwavo.

TAM1897 D 63.3Sweswi hi vone leswaku exikarhi ka vanhu va Xikwembu a ku ri na wanuna loyi a a ri mutsari wa swivuriso swa misava hinkwayo, swin’we ni ku va mutlhokovetseri wa misava hinkwayo, ni n’wasayense wa misava hinkwayo. Tinsimu takwe a ti ri gidi na ntlhanu, kasi swivuriso swa yena swi ri magidi manharhu. Laha u vona nhloko leyi nga ni vutlhari lebyikulu; kambe loyi a a ri ni ku twisisa ko tano, ni vutlhari byo tano, eka swilo leswi hinkwaswo, u kombisile evuton’wini bya yena leswaku vutivi hinkwabyo byo tano a byi pfuni nchumu eka vunene bya munhu kumbe eka munhu, handle ka sayense ya ku ponisiwa leyi nga kona ku lawula, ni ku hlayisa ku ringanisela hi vululami ehenhla ka hinkwaswo.

TAM1897 D 63.4Ndzi mi kokele nyingiso nkarhinyana lowu hundzeke eka mhaka ya leswaku Xikwembu a xi hi tiselanga dyondzo yihi na yihi ya sayense leyi. Sweswi ndzi mi kokela nyingiso eka mhaka ya leswaku xi hi tisela xitsalwa xa vutomi bya munhu yoloye loko a hambukile eka Xikwembu. Xi hi tisela xitsalwa xa ku tsandzeka lokukulu loku munhu yoloye a ku endleke hambi leswi a a ri na vutivi lebyi hinkwabyo, loko a rivale sayense ya ku ponisiwa. Hikwalaho, hikwalaho ka yini Xikwembu xi teke swi ri swa nkoka swinene ku tsala vutomi hinkwabyo bya munhu yoloye endzhaku ka loko a hambanile na Xikwembu, ku tlula ku hi tisela rekhodo ya tidyondzo hinkwato ta sayense leti a ti nyikeke? Eka miehleketo ya vanhu, i yini xa nkoka swinene eka vanhu? Nkandziyiso wa ku tsandzeka, ku tsandzeka lokukulu, loku Solomoni a ku endleke wu na nkoka swinene eka vanhu ku tlula hinkwaswo tidyondzo ta sayense leti Solomoni a tshameke a ti vulavula leti a ti tsariwile ebukwini leswaku vanhu va swi kuma namuntlha; hikuva eku tsandzekeni koloko ku kombisiwile eka misava hinkwayo leswaku vutivi hinkwabyo bya swilo hinkwaswo byi hava nkoka nikatsongo naswona byi nga ri nchumu, handle ka vutivi bya ku ponisiwa hi Xikwembu.

TAM1897 D 63.5Xikombiso xin’wana lexikulu xi vonaka eka Magriki. Miehleketo ya ntumbuluko a yi nge pfuki yi fikelele eka miehleketo ya le henhla, leyi nga kusuhi, na leyi hetisekeke ku tlula miehleketo ya Magriki. Eka sweswo ku kombisiwa ku hetiseka ka miehleketo ya vanhu handle ka Xikwembu.

TAM1897 D 63.6Kambe swi va pfunile hi yini? Lexi i xivutiso. Vutsari bya vona byi va pfunile hi yini? Filosofi ya vona yi va pfunile hi yini? Vutshila bya vona byi va pfunile hi yini? Vukhongeri bya vona byi va pfunile hi yini? Filosofi, philo sophia — rirhandzu ra vutlhari. Vutlhari byebyo a byi ri yini? — A ku ri vuhunguki lebyikulu. Xikwembu xa vula sweswo. Vukhongeri bya vona a byi ri yini? — A byi ri ntsheketo ntsena. Vutshila bya vona a byi ri yini? — Xikwembu xi vula leswaku a ku ri vugandzeri bya swifaniso. Xana wa tsundzuka matsalwa?

TAM1897 D 63.7Rito ra Xikwembu a ri vuli leswaku loko Pawulo a famba exikarhi ka swifaniso sweswo swo vatliwa a vona vutshila bya swona, u tsakele vutshila bya swona. E-e, ri vula leswi: “Moya wa yena wu pfuxekile endzeni ka yena loko a vona doroba ri tinyiketerile hi ku helela eku gandzeleni swifaniso.” Xana a ku ri yini xisweswo? — Ku gandzela swifaniso.

TAM1897 D 63.8Kambe hambi na namuntlha vavanuna, vavasati, ni vana va teka masalela ya leswi a ku ri vugandzeri bya swifaniso ntsena, va swi gandzela, va swi vula vutshila, naswona va swi tekelela. Miehleketo ya vona yi tshama eka swona, va lunghiselela tibuku hi swona, naswona va swi dyondzisa ni ku swi dyondza eswikolweni swa tiko. Kambe i yini lexi nga humaka eka leswi hinkwaswo? I yini lexi humeke eka swona exikarhi ka Magriki hi voxe? Ma swi tiva leswi swi swi endleke. A swi laveki leswaku ndzi vuyelela — vutsari, vutshila, nawu, filosofi, swilo leswi hinkwaswo. Rhoma yi tekelele filosofi ya yona eka Magriki ku tlula leswi yi ti tumbuluxeleke swona, kambe vutsari bya kona bya kumeka. Naswona xi endle yini eka Varhoma? — Swin’wana swi endleke eka van’wana, kambe ntsena, loko swi koteka, xi va endle va biha ku tlula van’wana. eGrikiya hinkwayo, hilaha ndzi voneke hakona, ndzi vone hinkwako leswaku Magriki a ma ri na xichavo lexikulu eka wansati ku funengeta kahle xifaniso xin’wana na xin’wana xa yena lexi a va xi vatla. Wanuna, hi ntolovelo, nkarhi hinkwawo u va a nga ambalanga; kambe loko hi fika eItaliya xichavo xexo xi hela, naswona hinkwavo a va ri hava swiambalo nikatsongo. Eka swiyimo swo tala malapi ma susiwile hi ku helela; naswona, hi hala tlhelo, vutshila lebyi hetisekeke bya namuntlha lebyi gandzeriwaka hi lava va yaka eRhoma, va dyondzela vutshila kwalaho, i swifaniso swa vavasati ntsena leswi nga ambalangiki, naswona a hi vutshila nikatsongo loko swi endliwile; kambe swi fikelele vutshila lebyi hetisekeke, naswona swa tekeleriwa hinkwako, naswona swihoxo swa swona swa tekeleriwa nkarhi wun’wana na wun’wana.

TAM1897 D 64.1Ndzi lava ku vutisa xivutiso. I mani exikarhi ka n’wina la tshameke a vona milenge yimbirhi ya munhu ku suka ematsolweni ku ya ehansi? Loko ndzi yime laha, ntiko wa miri wa mina wu le ka nenge wa mina wa ximatsi. Sweswo swi ringanisela ntiko hinkwawo wa miri wa mina. Nenge wa xinene wu wisile hi tintiho ta wona ehansi. Xana misipha ya nenge wa mina wa xinene yi ta fana hi ku hetiseka na leyi ya ximatsi? — E-e. Kambe wolowo i ntirho wa vutshila lowo hlamarisa. Ku na ku hambana koloko ntsena. Milenge leyi yimbirhi yi fana hi ku hetiseka, naswona a hi nge kumi ku hambana lokutsongo ni lokutsongo. Hikokwalaho hi vona leswaku a hi vutshila nikatsongo. Ku na swo tala swo vula hi mhaka leyi, kambe a ndzi nyikeli dyondzo ya vutshila vusiku bya namuntlha. Ndzi vulavula hi nkoka wa ku ponisiwa, na leswaku i yini vunene bya swilo hinkwaswo handle ka byona. Xana Rhoma a yi vuyeriwile hi yini handle ka yona? — Swihoxo swa yona swi yi mbombomele. Xana Grikiya a yi vuyeriwile hi yini handle ka yona? — Swihoxo swa yona swi yi mbombomele.

TAM1897 D 65.1Kutani, loko ntiyiso wu kombisiwile hi ndlela leyi yo tala kanharhu emahlweni ka misava, hi ta ku tsandzeka loku hetisekeke ka matshalatshala hinkwawo ya miehleketo ya munhu eku hetisekeni ka yona ku fikelela vunene byihi na byihi loko mbilu yi fularhele Xikwembu, Xikwembu xi nga endla yini hi misava loko tidyondzo leti tinharhu ta misava ti nga dyondzisi vanhu? Xi nga endla yini hi vanhu loko va ta landzelela endleleni yoleyo, hambileswi ku nga na swikombiso leswi swinharhu swa xitsundzuxo xa nkoka? Xikwembu xi tsale swikombiso leswi swinharhu ku hi dyondzisa ku pfumala matimba ka matshalatshala ya le henhla-henhla ya miehleketo eka marhavi hinkwawo ya sayense, vutshila, na vutsari, ku endlela vanhu leswinene, ku va sivela eka xidyoho, ku va kongomisa eka vunene bya muxaka wihi na wihi, loko va rivala ku ponisiwa ka Xikwembu na sayense ya ku ponisiwa, leyi xi yi nyikeke timbilu ta vanhu.

TAM1897 D 65.2Hikokwalaho ndzi vutisa: Xana hi fanele ku tekelela vuhunguki bya Magriki na Varhoma? Xana hi fanele ku tsakisiwa hi vugandzeri bya vona bya swifaniso, kutani hi ehleketa leswaku i vutshila? Xana hi fanele ku tsakela vukhongeri bya vona, loko byi ri vubihi lebyikulu hi ku helela? A swi enelanga ku vula leswaku i ntsheketo wa khale; i vubihi lebyikulu.

TAM1897 D 65.3Kambe un’wana u nga ha vula a ku, Xana matsalwa ya vona a ya ri ya nkoka swinene xana? A hi voneni leswaku Xikwembu xi vone leswaku ya ri ya nkoka ku fikela kwihi. Hi nkarhi lowu hi ku tirhisa ririmi ra Xigriki a a tivisa tidyondzo ta ku ponisiwa emisaveni hinkwayo, Hosi a yi ri na matsalwa hinkwawo ya Xigriki emahlweni ka yona, na ya Xirhoma na swona. Kambe yi kume marito manharhu ntsena yo koma eka mfumo hinkwawo lawa a ya fanerile ku tekiwa no nghenisiwa eka tsalwa leri ro dyondzisa hi ta tidyondzo ta ku ponisiwa. Ndzi ta mi nyika swona. Xin’we xa swona xi le ka ndzima ya vukhume-nkombo ya Mintirho. Xi tshahiwile ku suka eka mutsari wa Mugriki la vuriwaka Aratus, naswona xi vula leswi. Ndzi hlaya ku suka eka ndzimana ya vu-28. Pawulo u vulavula, a ku:—

TAM1897 D 65.4“Van’wana na van’wana va vatlhokovetseri va n’wina va vurile, Hikuva na hina hi vana va yena.” Mutsari un’wana wa Mugriki u vurile leswaku munhu i n’wana wa Xikwembu. Hosi yi teke mhaka leyi, yi ku, Swi ntiyiso.

TAM1897 D 65.5Lexin’wana xi le ka ndzima ya vukhume-ntlhanu ya Vakorinto vo Rhanga, eka ndzimana ya vu-33. Xiphemu xo sungula xa ndzimana leyi xi ri, “Mi nga xisiwi.” Lawa i marito ya Hosi. Leswi saleke swa ndzimana swi tshahiwe eka mutsari wa Mugriki la vuriwaka Menander: “Mbulavurisano yo biha wu onha mahanyelo lamanene.”

TAM1897 D 65.6Lexin’wana xi le ka Tito, ndzima yo sungula, ndzimana ya vukhume-mbirhi, naswona xi huma eka Epimenides, hi ndlela leyi landzelaka: “Va Cretani nkarhi hinkwawo i vahembi, swivandzana swo biha, vanhu va makolo lava lolohaka.”

TAM1897 D 65.7Swiyenge leswi swinharhu a ku ri hinkwaswo leswi Hosi yi koteke ku swi kuma eka vutsari hinkwabyo bya Xigriki leswi a swi fanele ku tekiwa ni ku nyikiwa nkhenso wa yona.

TAM1897 D 65.8Kahle-kahle, a ndzi vuli leswaku hi swona ntsena leswi munhu a nga swi tirhisaka ku vuyeriwa. Ku na tinhlamuselo ta matimu hi ririmi ra Xigriki leti nga na nkoka. Kambe Xikwembu xi dyondzisa swilo swa nkoka swinene eka vanhu hinkwavo; xi dyondzisa milawu ya lulamiso ni ntiyiso, ku nga ri ku tisa ntsena emhlabeni nxaxamelo wa tinhlamuselo. Naswona hinkwaswo leswi a swi kumeke eka vutsari hinkwabyo bya Magriki lebyi a byi nga tirhisiwa eka swilaveko swa ntiyiso kumbe vululami tanihi milawu yo kongomisa vanhu, a ku ri marito lawa manharhu ntsena: “Na hina hi vana va yena;” “Mbulavurisano yo biha yi onha mahanyelo lamanene;” na leswaku “Va Cretani nkarhi hinkwawo i vahembi.” I mani un’wana la nga kumaka swo tlula sweswo, leswi nga ta n’wi pfuna eka ndlela ya vululami na ntiyiso, vutengi na vutshembeki?

TAM1897 D 66.1Sweswi mi nga rivali. Magriki na Varhoma a va nga ri vamatiko va le hansi, lava nyenyetsaka, lava nga hlelekangiki, na lava nga dyondzangiki; a va ri vanhu va xiyimo xa le henhla, lava hluvukeke, naswona va dyondzisiwe swinene. Xana a swi ta va njhani hi ndlela yin’wana loko swilo leswi a va swi tiva ni ku swi dyondzisa swi ri xiyimo xa le henhla-henhla lexi vadyondzisi va namuntlha va lavaka ku xi fikelela? Julius Caesar a a ri un’wana wa vavanuna lava hetisekeke swinene ku tlula hinkwavo lava tshameke va hanya — eka mahanyelo ya xichavo, mikhuva leyinene, vuxongi, na mahanyelo hi ku angarhela. Kambe xana mahanyelo ya yena a ya ri njhani? Nhlamuselo leyi hlayisekeke swinene ya wona, leswaku yi va leyi hetisekeke kumbe leyi lulameke, a yi nga ta faneleka ku kandziyisiwa.

TAM1897 D 66.2Loko Hosi yi kombisile ndlela leyi vutivi hinkwabyo, tidyondzo hinkwato ta mixaka hinkwayo swi nga pfuniki hi ku helela handle ka ku ponisiwa ka yona, kutani ndzi vula nakambe, Xana yi nga endlela vanhu yini loko swilo leswi yi swi vekeke emahlweni ka misava swi nga dyondzisi vanhu leswaku yoleyo a hi yona ndlela leyi faneleke ku tekiwa? Loko vanhu va nga dyondzisiwi hi swilo leswi ku teka ndlela leyi faneleke, ku pfumela leswaku vutivi bya Xikwembu i bya nkoka ku tlula hinkwaswo, ni leswaku leswi xi swi tivaka i swa kahle swinene, xana vanhu va nga tshemba njhani ku balekela vubihi lebyi wileke eka hinkwavo lava hundzeke?

TAM1897 D 66.3Sayense ya ku ponisiwa ka Xikwembu hi xona xilo xin’we lexi vanhu va faneleke ku xi tiva, ku sungula ka hinkwaswo; ni ku va lexi xi hi rhangelaka, xi hi kongomisa, xi hi ringanisela, xi hi khoma hinkwako eka swilo hinkwaswo, ni le ku lwisaneni ni swilo hinkwaswo swo biha. Naswona xi ta endla leswi hinkwaswo. Lexi hi ntiyiso lowu katekisiweke. Ndzi hlayile tolo nivusiku, ndzi tlhela ndzi hlaya nakambe:—

TAM1897 D 66.4Eka mina, loyi ndzi nga ntsongo ku tlula vakwetsimi hinkwavo, ku nyikiwe tintswalo leti, leswaku ndzi ta chumayela eka Vamatiko rifuwo leri nga kambisisekiki ra Kriste; ni ku endla vanhu hinkwavo va vona leswaku i yini vuxaka bya xihundla lexi, lexi ku sukela eku sunguleni ka misava a xi fihliwile eka Xikwembu, lexi endleke swilo hinkwaswo hi Yesu Kriste. Vaefesa 3:8, 9.

TAM1897 D 66.5Xana xihundla xexo xa Xikwembu i yini? — “Kriste eka n’wina, ntshembo wa ku vangama.” Kriste matimba ya Xikwembu, ni vutlhari bya Xikwembu, evhangeli, matimba ya Xikwembu lama yisaka eku ponisiweni — xexo i xihundla xa Xikwembu; xexo i sayense ya ku ponisiwa. Lexi i ntiyiso wa sayense, lowu tisayense tin’wana hinkwato ti rhendzelekaka eka wona. Matimba wolawo ya Xikwembu lama yisaka eku ponisiweni un’wana ni un’wana u fanele ku va na wona leswaku ma n’wi sivela eka swo biha leswi nga endzeni ka yena. Vubihi lebyi velekeriweke eka munhu un’wana ni un’wana byi ta n’wi yisa eku loveni, ku nga khathariseki sayense hinkwayo, matsalwa hinkwawo, vutshila hinkwabyo, vukhongeri hinkwabyo, na hinkwaswo leswi misava yi nga swi nyikelaka, kumbe leswi yi tshameke yi swi nyikela, handle ka loko a khoma matimba ya Xikwembu lama yisaka eku ponisiweni, lawa ma kumekaka hi ku pfumela eka Yesu Kreste.

TAM1897 D 66.6Handle ka matimba wolawo embilwini, hambi ku ri vutivi lebyi Xikwembu byi byi dyondziseke — handle ko vulavula hi matsalwa, vutshila, vukhongeri, na hinkwaswo leswi vamatiko va swi dyondziseke — a byi na matimba yo sivela munhu ku endla xidyoho. Handle ka sweswo, xikombiso xin’wana na xin’wana xa vubihi lebyi nga endzeni ka munhu xi ta tiphofula, ku nga khathariseki swilo leswi swin’wana hinkwaswo. Hi xona xivangelo lexi endlaka leswaku ku va matimba ya Xikwembu lama yisaka eku ponisiweni: ma ponisa munhu eka vubihi hinkwabyo.

TAM1897 D 66.7Xihundla xa Xikwembu, lexi nga Kriste eka n’wina, ntshembo wa ku vangama; Kriste matimba ya Xikwembu, ni vutlhari bya Xikwembu; Kriste ni ku vambiwa ka yena exihambanweni; sweswo ntsena, hinkwaswo eka hinkwaswo, le henhla ka hinkwaswo, eka hinkwaswo, hi ku tirhisa hinkwaswo, sweswi ni ku ya fika emahlweni ka hilaha ku nga heriki, — hi swona tidyondzo ta ku ponisiwa, nhloko ya tidyondzo hinkwato; lexi rhangelaka tidyondzo hinkwato, xi rhangela hinkwaswo, naswona xi kongomisa eka dyondzo ya hinkwaswo. A swi ve tano eka hinkwavo hilaha ku nga heriki.

TAM1897 D 66.8Kutani a Hosi hi Moya wa yona yi hi kokela eka yona hi ndlela yoleyo; mbilu a yi pfuriwe hi ndlela yoleyo eka matimba wolawo, eka vuxaka bya xihundla xexo, eka Moya wa Xikwembu, leswaku yi ta byala kona Yesu Kriste, tintswalo ta yona ni vunene bya yona. Naswona loko hi hlayisa timbilu ta hina ti pfulekile eka yena nkarhi hinkwawo, naswona eka yena ntsena, ku fana ni xiluva lexi languteke dyambu, hi kuma hi ku hetiseka hinkwako, vululami bya yena, matimba ya yena, ku ponisiwa ka yena, tintswalo ta yena, ntiyiso wa yena, ntsako wa yena, ku tsaka ka yena, ku rhula ka yena — O, ni vutomi bya yena lebyi nga heriki!

Note

Back