Ахы 5 — Христос аҩынтә раан иаара иазку аацҳара
GSAM 93.1«Уажәшьҭа алаҳаҵла иазку аллегориа шәҵа: уи амахәҭа макьана иҟәымшәышәу, абыӷьқәагьы анцәырнаго, жәдыруеит аԥхын шааигәоу; убасҵәҟьа шәаргьы, ари зегьы аныжәбо, уи [адаҟьа ахықәан: «иара»] шааигәоу, ашәқәа рҿгьы ишәашәлак, шәыжәдыруеит. Ииашаҵәҟьа ишәыасҳәоит: ари абиԥара ари зегьы ҟаланӡа иасуам. Ажәҩангьы, адгьылгьы еихсыӡоит, аха сара сажәақәа еихсыӡом.»1
GSAM 93.2Иԥшьоу Аҩыра иану ари ацыԥҵәахаҿы ҳрызхьаԥшуеит Христос иаара «ашәқәа рҿгьы ишәашәлак» ҳәа аилкаара ҟалоит ҳәа, абыӷь ҿа қәыԥшқәа раԥхьатәиқәа анаацәырҵуа аԥхын шааигәоу шҳалкаауа еиԥш. Иара убас иаҳдыруазар ҟалоит ари абиԥара ҳшаҭагылаз — Христос ихаҭа даанӡа арена аҟынтә инымҵәо абиԥара. Аллегориа аилкаара иаамҭоу аныҟалалак, ҳәарада, Иҳақәиҭу уи аллегориа ауаа идзырҵараны иҟоу арҵаҩцәа ргыларазы иалихызамҭа ааит. Апостол иҟаиҵаз азҵаареи арагьы усҵәҟьа иаҳа ианаалоуп: «Ишԥараҳари, аӡәгьы ирзымҳәозар? Ишԥарылаҳәари, идәықәырҵамзар?»2
GSAM 93Адыргақәа раамҭа
GSAM 93.3Иаҩсыз ахы аҟны иаҳбеит 2300 мшы рԥысыраамҭа шԥаҳакуа, уи «иусӡбара исааҭ» аҟынӡагьы ишнаго. Ара иаарԥшу аллегориаҿы ҳнаԥхьоит Иҳақәиҭу иамҭазы ари аллегориа, насгьы «аусӡбара» иазку аацҳара адгьыл аҿы иҳәатәны. Иара ижәлар зықәшәараны иҟаз «агәаҟра» ду, уи амшқәа «иркьаҿхоит» ҳәа даналацәажәа, Аиқәырхаҩ иҳәеит: «Урҭ амшқәа раан иҟало агәаҟра анҵәамҭазы иаразнак, амра қарархоит, амза алашара ҟанаҵалааӡом, аҭыжьқәа жәҩан аҟынтә икажьхоит, ажәҩанқәа рымчқәа еҵысуеит; уи нахыс Ауаҩы Иԥа идырга жәҩан аҿы ицәырнагоит.»3
GSAM 94.1Шәахәа, аҵыхәтәадырга иазку ари ацәаҳәаҿы уи Христос иаара адырга ҳәа акәым аниҳәа, аха Ауаҩы Иԥа уаҟа дшыҟоу, даауазшәа идырбоит. Ари аҭекст аҿы иҳәоу адыргақәа, уи иаарыгӡо иааиуа ҳәа ахаҵара рыцҵаан изкын, амра, амза, ҭыжьқәа реиԥш. Уи анаҩсантәи ахҭысқәа жәҩан аԥҭақәа рҿы ихаҭа иаара иадҳәаланы иҟалоит. Уи азы, ахԥатәи адырга — аҭыжьқәа ирыдҳәалоу — анаӡара иаразнак анаҩсан, Иҳақәиҭу иарҵаҩцәа ргыларазы иалихызамҭа ааиуеит, Христос иаара ашәқәа рҿгьы ишәашәлак ҳәа аилкааразы.
GSAM 94.2Уажәшьҭа ари адыргақәа рыцәыртәраамҭазы: амра қарархар акәын, агәаҟра ду аныҟала иаразнак уи нахыс.4 Марк ишааниҭаз еиԥш, уи «урҭ амшқәа рҿ, уи агәаҟра анаҩсан» иҟалар акәын.5 Аиқәырхаҩ иҳәан амшқәа шыркьаҿхо. Мариа Терезеи лԥҟарала, 1773 аҟынтә 1776 аҟынӡатәи аҭашәыраԥхьаратә ԥҟарақәа рыла, ауахәама ианаҿагыларо арҳәаҩцәа рхарцәыкыра ҟәыҵтәӡа аҟалеит. 1798 аҟынӡагьы атәылауаҩратә мч арҳәаҩцәа рнапы ишакызгьы, ауахәама ашьҭашәарыцарақәа 1773 шықәса азааигәара иаанкылан. Аиқәырхаҩ иҳәамҭақәа еидкыланы, ари адыргақәа рактәи 1773–1798 рыҩныҵҟа иҟалеит ҳәа иаанагар ҟалоит.
GSAM 94Амши ауха рқарарра
GSAM 94.31780 шықәса маи 19 рзы амра жәҩантә ҟазшьа рыманы қарархеит. Уи амра аҭашәашьра акәымызт, избанзар уи аԥхьатәи амш азы амза ҭәын. Ус шьҭа, АҚШ аҩада-мрагыларатәи ахәҭа зегьы қарарра иагеит, асааҭ 11:00 рзы ашьыжь аҟынтә асааҭ 11:00 рзы ауха аҟынӡагьы. Уи амш азы амра мацара акәым қарархаз, амзагьы амра алашара мырцәырнагеит. Уи қарарра амра амза ахәаԥшыраҿы инеиуа алашара ааннакит. Ное Вебстер акыр шықәса рышьҭа ишаиҳәаз еиԥш, «Ари алашьцара мзызс иамаз ҳгәы иақәнагартә еиԥш ахаангьы иреилыркааӡам».
GSAM 95.1Ари қарар амш азы астроном Ҳершель иҳәан: «Аҩадатәи Америкаҿы иҟалаз Амш Қарарра — аԥсабара аџьашьахәқәа руаӡәкуп, уи иазку еснагь аинтерес рыманы ирыԥхьалоит, аха афилософиа уи аилкаара залшом.»
GSAM 95.21780 шықәса маи 19 ауха қарарра зырҳәоз, амза шҭәызгьы, ус рҳәон: «Адунеи аҿы алашара зхылҵуа амаҭәарқәа зегьы ыҟамызҭгьы, алашьцара абри аасҭа еиҳаны иҟалааӡомызт.»
GSAM 95Аҭыжьқәа ркажьра
GSAM 95.3Ари адыргақәа рахԥатәи, аҭыжьқәа ркажьра, 1833 шықәса абҵара 13 рзы инаӡеит. Уи ауха, еиҳагьы ииашаны иаҳҳәозар, ашара хә-сааҭк шагыз инадыркны, аҭыжьратә шәышшәышра ҟалеит; шьоукы уи жәҩан аҟынтә илеиуа амца аӡиасқәа ирыҿырԥшуан, даҽых шьоукы — афеиерверк ду аҟынтә иԥыруа амцаԥсаҳәқәа ирыҿырԥшуан. Ари аџьашьахә Америка аҩада зегьы аԥхасын, алада Мексика агольф аҟынтә аҩада Ҳадсонтә баи аҟынӡеи, мраҭашәаратәи Сандвичтәи адгьылбжьахақәа аҟынтә мрагыларахь Ливерпуль аҟынтә шә-мильқәак рыбжьаз аҭыҧ аҟынӡеи. Иахьырбаз зегьы рҿы аеҵәақәа убасҵәҟьа иаанымгылаӡо икаҳауан, асы ду анауа асы шлеиуа еиԥш ҭәны.
GSAM 95.41833 шықәсаҿ ари аҭыжьтә шәышшәышра иазкны, 1833 шықәса абҵара 25 рзы иҭыҵыз «Коннектикут Обзервер» агазеҭ аҟынтә еиҭах ҳцырҳәауеит:—
GSAM 95.5«„Олд Кантримен“ агазеҭ аредактор „аҭыжьқәа ркажьра“ даараӡа ихадоу усны иабоит. Уи иҳәоит: „Ҳара иаҩсыз ахаша ашьыжь иаҳбаз амца ақәа ашәара зцу ҿырԥштәны, зыгәра угаша ԥхьадырганы, арыцҳашьара зну дырганы иаҳшьоит — афбатәи амҳәыр анартуалак адгьыл ауааҧсыра ирбараны иҟоу амш ду, ашәара зцу амш адырганы. Аиқәшаҳаҭра Ҿыц аҿы мацара акәым, Аиқәшаҳаҭра Жәытә аҿгьы зыҩбахәы ануамҭа даараӡа иааигәоуп; амч ду зцу аԥша алаҳаҵла анырҵысуа, уи алаҳақәа аныкаҳауа абри аасҭа еиҳаны ииашаны иаарԥшыз асахьа абара залыршомызт.“»
GSAM 96Томас Бернет иԥааимбаражәа
GSAM 96.1Ажәытәан инхоз ауаа жәлар иддырҵахьан ари адырга шынҵәҟьоу ала инаӡара рыззыԥшырц. Томас Бернет, Лондон иҭыжьыз «Адгьыл атеориа» аҿы, 1697 шықәсаҿ, Матфеи 24:29 азы ус иҳәеит:—
GSAM 96.2«Ҳәарада, уиамҭазы амца зцу аметеорқәа хкыс иҟоу зегьы ҟалоит; урҭ рыҟны аҭыжьқәа ркажьра ҳәа изышьҭоугьы. Дара хазы-хаз даара ихадоу акы ракәымзаргьы, аԥааимбар ишаиҳәаз еиԥш, аӡахәа абыӷьқәа ма алаҳаҵла алаҳақәа реиԥш ирацәаны икаҳалар, џьашьатәы ԥшраны иҟалон.... Ариқәа иазырҳаны иҳәоу поезиатә ҿҳәарақәа ҳәа ҳрышьалар аҭахым; аха урҭ ҵаҵӷәыла иҟоу аԥааимбаражәақәа, иааиуа аиаша аҵакы рыла инаӡо ԥааимбаражәақәа реиԥш ҳрыхәаԥшыроуп.»
GSAM 96Профессор Олмстед ишаҳаҭра
GSAM 96.3Иельтәи аколлеџь аҿы, Массачусетс, профессор Олмстед, «Америкатәи аметеорологцәа зегьы иреиҳау» ҳәа изышьҭоу, 1833 шықәса абҵара 13 аҭыжьқәа ркажьра иазкны ус иҳәеит:—
GSAM 96.4«1833 шықәсаҿ иҟалаз шәышшәышра иамоу аҭбаара адгьыл ақәыԥшылара ахәҭа маҷымк ааннакылон, мрагыларахь Атлантикатәи аокеан агәҭа аҟынтә мраҭашәарахь Аҭынч океан аҟынӡеи, Аладатәи Америка аҩадатәи аԥшаҳәа аҟынтә аҩада Британиа иаҵанакуа адгьылқәа рҿы еилкааны ишьақәзыргылам арегионқәа рахь. Икажьуаз аҭыжьқәа рцәыртра мацара акәым, аха иахьхәаԥшуаз зегьы рҿы иеиԥшын.»
GSAM 96.5Ари цәыртра, абҵара 12 ауха асааҭ 11-сааҭ рҿаҵҟала алагеит, 13-и ашьыжь асааҭ 4 аҟынӡагьы инаӡеит. Профессор ус иҳәеит:—
GSAM 96.6«1833 шықәса абҵара 13 ашьыжь аҭыжьқәа ркажьра абара ирзыманшәалахаз зегьы, иҟалап, адунеи анаԥҵаха нахыс, мамзаргьы, ус акәымзаргьы, аҭоурых адаҟьақәа рыҟны иазгәаҭоу амшқәа рзы иҟалаз зегьы реиҳа идуӡӡоу жәҩантә афеиерверк рбазар.»
GSAM 97Европаҿгьы аҭыжьқәа ршәышшәышра
GSAM 97.1Леонард Ҳеинрих Келбер Штутгарт, Германиа, 1835 шықәсаҿ иҭижьыз ашәҟә аҿы, ари адырга Атлантикатәи аокеан нырцәгьы уи амзаҿ, аха мшқәак рышьҭа, еиҭа ишцәырнагаз ҳаԥхьоит. Уи иҳәоит:—
GSAM 97.2«1833 шықәса абҵара 25 рзы Европа адгьыл аҿы аҭыжьқәа ркажьра ԥшӡа ҟалеит», насгьы «Силезиатәи Минстербург аҿы аҭыжьқәа амца ақәа еиԥш икажьуан. Дара рыцны агыҵәқәагьы икажьуан, ауха алашара ҟарҵеит, ауаа ргәы иҭан урҭ рзааигәара иҟоу аҩнқәа амца рыцралоушәа.»
GSAM 97.3«Уиамҭазы Австриа, Прин аҿы, аҭыжьқәа ркажьра ҟалеит, уи хәышә квадраттә миль инареиҳаны иҭбаан. Шьоукы уи жәҩан аҟынтә илеиуа амца аӡиасқәа ирыҿырԥшуан. Егьырҭ уи амца ақәа ҳәа иашьҭан. Аҽқәа уи иахҟьаны ишәаны адгьыл иаҳауан. Ашәара иахҟьаны ауаа рацәаҩны ичмазҩхеит.»
GSAM 97Аллегориа ахархәара
GSAM 97.4Ари аԥааимбаражәа ацәаҳәаҿы, ахԥатәи адырга — аҭыжьқәа ркажьра — инаӡаны иахьынӡанаго ҳцаны, Аиқәырхаҩ иҳәоит: «Уажәшьҭа алаҳаҵла иазку аллегориа шәҵа.» Ари абызшәа Иҳақәиҭу ари ацәажәара анеиҳәоз инхоз абиԥара иадҳәалам, аха абри зегьы шынаӡахьоу збараны иҟаз абиԥара иадҳәалоуп — анаӡара иаҿу акәым, инаӡахьоу. Христос ашәқәа дрықәгылоуп ҳәа узырдыруаз инаӡаша адыргақәа рахь уи ихаҭа дааиуа данырбалак иҟоу жәҩанқәа реҵысра иаҭаҵааӡом. Уи иаара ааигәахара иазку адыргақәа рыҟны ари ахԥатәи адыргагьы, аҭыжьқәа рцәаҳәагьы, иагәылоуп. Ауаа алаҳаҵла иазку аллегориа рҵаразы Иҳақәиҭу иалихызамҭа 1833 шықәса анаҩсан ауп. Ари Иҳақәиҭу иалихызамҭа ауп — адунеи Христос иаара ашәқәа дрықәгыланы шааигәоу, насгьы ари аллегориа заҳауа абиԥара иасаанӡа иара дшаауа азку аиаша ду азы арҿыхаразы. Уи азы ҳбоит ари аԥааимбаражәаҿы иамҭақәа шгәаҭаны, адгьыл аҿы иааиуа аацҳара излаҳәатәу.
GSAM 98Адунеи зегьы ахь аацҳара
GSAM 98.1Ари аԥааимбаражәа анаӡараҿы иаҳбоит 1833 шықәсаҿҵәҟьа Иҳақәиҭу ицәҳаражәҳәаҩцәа, ма имаҵзуҩцәа, адунеи ахәҭақәа жәпакы рҿы дыргылон, урҭ 1833 аҟынтә 1844 аҟынӡагьы Христос иаара ааигәахара, «ашәқәа рҿгьы ишәашәлак» ҳәа ааԥхьара рҳәон; урҭгьы уи дырҵаз аллегориа рҳәон, Христос иаара адыргақәа рахь идырԥшуа, уи иирҵаз еиԥш. Ари аацҳара, амаҵзуҩ иҳәамҭала мацара акәым, аха аҭыжьымҭақәа рылагьы, адунеи аҿы иҟоу миссионертә станциақәа зегьы рахь, адгьыл аҿы иҟоу амшынтәи-қалақәа зегьы рахь инеит.
GSAM 98.2Ари аацҳара иамоу аҭбаара Рочестер, Ниу-Иорк аҟынтә «Аиашара абжьы» рредактор 1845 шықәса январ мза иҭижьыз аномер аҟны еилкааны иҳәахьан:—
GSAM 98.3«Иҵыхәаԥҵәарадоу Евангелие, Аартра 14:6,7 ишану еиԥш, амилаҭқәа зегьы, ахылҵшьҭақәа, абызшәақәа, жәларқәа зегьы рахь иҳәан, абжьы ду ала ус ҳәа: „Анцәа шәицәшәала, ахьыӡ-аԥша иара иашәҭала; избанзар иусӡбара асааҭ ааит: жәҩан, адгьыл, амшын, аӡқәа рыхьқәа зшаз шәимҵахырхәала.“ Даҽакгьы афактқәа рыла абри аасҭа еилыкка ишьақәнарӷәӷәар залыршом: иаҩсыз шықәсылақәак рыҩныҵҟа ари аацҳара жәҩан аҵаҟа иҟоу жәларқәа зегьы, абызшәақәа зегьы рахь инеит, Христос иаара 1843 шықәсаҿ [1843, аиудеиатә амзар ала — ҳара ҳамзар ала, 1844], ма иаарласны иҟалоит ҳәа рылаҳәон. Алекциақәа рнапаҿы, аҭыжьымҭақәа рнапаҿы, уи абжьы адгьыл зегьы иахалеит, уи ажәақәа адунеи аҵыхәтәаӡара аҟынӡагьы.»
GSAM 98.4Афактқәа здырам ауаа шьоукы Христос аҩынтә раан иаара иазку амҵысра иҭаԥшуан, уи аҭыҧк аҿы мацара имҩасуазшәа, Уильиам Миллери уи ицыз шәҩыкқәак амаҵзуҩцәа рыла Америка аҩадатәи ахәҭаҿы еидгыланы иҟарҵаз аус акәны. Ус згәы иаанагоз ирџьашьар ҟалоит, уи Америкаҿы иҟоу амҵысра, аизара аиҳабацәа Миллери Ҳаимзи напхгаҩ хадацәаны иахагылаз, ари амҵысра дуӡӡазы «адгьыл аҵыхәтәаӡара аҟынӡагьы» инеиз ахәҭа хәыҷы мацара акәын.
GSAM 99АМҴЫСРА АТӘЫЛАҚӘА ЖӘПАКЫ РҾЫ ИШԤАЛАГАЗ
GSAM 99.1Ари аацҳара адунеиаҿ аларҵәаразы Иҳақәиҭу иалихызамҭа ааит. Адгьыл ахәҭақәа ҩажәеи инареиҳани рҿы, аамҭак азааигәара, ауаа дыргылан, дара-дара русура здыруамкәан, ари аацҳара адунеи ахәҭақәа зегьы рахь рҳәон. Ахы 4 аҟны зыԥсҭазаареи 2300 мшы рҵыхәтәа иазку алашара здыз, — А. Кэмпбелл ада —, Аартра 14 аҟны иҳәоу актәи амаалықь иаацҳара рҳәатәны роушәа иҿырԥшит; аригьы Анцәа Идоуҳа инапаҿы акәын, дара-дара алашара рыбжьаркуа акәым.
GSAM 99Ареформациа иадкыланы
GSAM 99.2Ари амҵысраҿы Д’Обине XVI ашәышәи ареформациа дуӡӡазы иҳәаз ашьаҭаҵәҟьа ҳашьҭаз, уи Иҳақәиҭу иаацҳара, Иҳақәиҭу иамҭазы иҟалаз ҳәа ишьароуп. Ари ареформациа зегьы рхарҭаҿы аҭоурыхҭҩы ус иҳәеит:—
GSAM 99.3«Германиа аиашара Швеицариа ианымдаҭәеит, Швеицариа Франциа ианымдаҭәеит, Франциа Англиа ианымдаҭәеит. Ари атәылақәа зегьы аиашара Анцәа аҟынтә ироуит, адгьыл ахәҭакара ашьаҭакаҭәра аҟынтә алашара иаԥсамзареиԥш; аха алашара зхылҵуа амра заҵәык адгьыл зегьы алашара ахала анаҭоит. Христос, жәҩан аҟынтә ицәырнаго амш, ауаа зегьы ирыхагыланы, ҳәаа змам аҳаракыраҿы иҟоу, ареформациа иақьала иаԥымлак, ахристианра алагараан еиԥш, адунеи аԥсҭазаара азҭаз нцәатә мцан. XVI ашәышәи, аҵара заҵәык аҩнқәа рҿгьы, ауахәамақәа рҿыгьы, еилыхыз атәылақәа жәпакы рҿы, усзаҵәык еиԥш, инаӡеит. Уи азы уи Доуҳа заҵәык иахьынӡанаго ишьҭымҵуа, ахаҵара заҵәык ҟанаҵон.»
GSAM 99.4«Германиа ареформациа, Швеицариа ареформациа, ари аиаша иаҵанаҭоит. Звингли Лутер дицныз ҳәа зынӡагьы иагәҭасым. Ари ҩыџьа рыбжьара, ҳәарада, аимадара ыҟан, аха уи адгьыл ахыхь ҳашьҭазароуп. Жәҩан аҟынтә Лутер аиашара ииҭаз, Звинглигьы ииҭеит. Анцәа дара рыбжьаркуа аилазаараны дҟалеит. Звингли иҳәоит: „Евангелие аԥхьара сзалагеит 1516 шықәсаҿ, даҽакала иуҳәозар, усҟан ҳара ҳтәылаҿы Лутер ахьӡ макьана аӡәгьы имаҳаӡацызт. Сара Христос иҵаҵара Лутер аҟынтә сылбааӡомызт, аха Анцәа Ижәа аҟынтә. Лутер Христос дилаҳәозар, уи сара сызуа ауп; уи зегьы ауп.“»6
GSAM 100.1Фарельи Лефеври Франциаҿы русура изку, аҭоурыхҭҩы иҳәоит:—
GSAM 100.2«Франциа ареформациа, уи азы, даҽа тәылак аҟынтә иаагаз акәымызт. Уи Франциа адгьыл аҿы ицәырнаган, Париж аҿы иҿиаан; уи алагамҭатәи ашьаҭа университет ахаҭаҿ иагәылан, уи Римтәи ахристианраҿы аҩбатәи амч акәын. Анцәа аиашара аласҭарақәа Пикардиа, Дофини аиаша зырҳәоз ауаа ргәы ихьчаны ишьҭихит, даҽа тәылак аҿы алагара ҟалаанӡа.»
GSAM 100.3«Швеицариа ареформациа Германиа ареформациа аҟынтә ихьыԥшымызт ҳәа ҳбахьеит. Франциа ареформациа ҩынгьы рыдкыланы, дара руаӡәк иеиԥш ихьыԥшымызт. Ари аус ари атәылақәа рҿы, дара-дара рыбжьаркуа аилазаарада, иаразнак иалагеит; аибашьраҿы армиа иахыркыноу амчқәа зегьы ишааилак, аӡәк игәыҭшәара изырҳәом, избанзар зегьы ираҳауеит Акомандаҟаҵаҩы Хада заҵәык иҟынтә иааиуа дҵак. Аамҭеидарахеит, ауаа ихианы иҟан, Анцәа иуахәама ареформациа атәылақәа зегьы рҿы иаразнак иҵеигеит. Ари аҩыза афактқәа ишьақәнарӷәӷәоит XVI ашәышәи ареформациа ду нцәатә ус шакәхаз.»7
GSAM 100.4Англиа ареформациа, Томас Билнеи, Фрит, Тиндеил, даҽқәагьы напхгара рызҭаз, Д’Обине еиҭа ус иҳәеит:—
GSAM 100.5«Англиа ареформациа, уи азы, Лутери Звинглиҭынгьы еихамҵӡан, Анцәа мацараҿ ишьаҭаз. Ахристианцәа ртәылақәа зегьы рҿы Анцәа Ижәа иаразнак аус ауан. Оксфорд, Кембриџь, Лондон ареформациа алагамҭазы Еразм иҭижьыз абырзентәи Аиқәшаҳаҭра Ҿыц акәын. [Тиндеили Томас Билнеи 1519 шықәсаҿ Кембриџь идәықәлеит.] Амш ааит, Англиаҿы ауаа ареформациа алагамҭа абас ишҳараку ахь рҽырԥагьоз.»8
GSAM 101.1Ари аацҳара, ареформациаҿы ҳахьанарԥшыз еиԥш, усҵәҟьа иацәырнагеит. Ауаа иаразнак иҿырҵеит, хыхь зыҩбахәы ҳәоу ареформациа иаҿырԥшны, адунеи ахәҭақәа ԥшьынтә инареиҳаны ирацәаз рҿы, дара-дара русура здыруамкәан, дара рыԥшаарақәа рызкуа шьаҭа здырамкәан; дара-дара иҵаҵӷәра зхьыԥшымкәан, Иԥшьоу Ашәҟә аҟны иану аиашарақәаҵәҟьа рызку, адгьыл аҿы ԥшь-тәылак рҿы мацара акәым, ицивилизациахоу адунеи зегьы ахь аацҳара рҳәон.
GSAM 101Џьозеф Волф иџьабаа
GSAM 101.2Араҟа Христос иаара иазку аацҳара шаҟа инарҭбааны ирылаҳәоз узырбо афактқәа рахь ахшыҩ азырхара аҵакы амоуп:—
GSAM 101.3«1831 шықәса рзы адинҭҵааратә ҵарадырра адоктор Џьозеф Волф Британиа Ду аҟынтә Палестина инхоз ауриацәа рыҟны аус иурц миссионерс ддәықәҵан. Иара имшынҵатә нҵамҭақәа ишырҳәогьы, 1845 шықәса аҟынӡагьы Иҳақәиҭу иаарласны дшаауа иҳәауан Палестина, Египет, Амшын ҟаԥшь аԥшаҳәақәа, Месопотамиа, Крым, Персиа, Қырҭтәыла, Османтәи аимпериа зегьы, Грециа, Аравиа, Турциа, Бухара, Афганистан, Кашмир, Ҳиндустан, Тибет, Голландиа, Шотландиа, Ирландиа, Константинополь, Иерусалим, Иԥшьоу Елена лдгьылбжьаха, иара убас Агәҭанызтәи амшын аҿы анышьқәа рҿы, Ниу-Иорк ақалақь аҟынгьы, адинтә еидгыларақәа зегьы ирыҵаркуаз ауаа рахь. Иара ишиҳәаз ала, ауриацәа, аҭырқәацәа, амсылманцәа, апарсцәа, аиндуистцәа, ахалдеицәа, аезидцәа, асириацәа, асабеицәа рыҟны Анцәа иажәабжь иҳәон, аԥашацәа, ашеихцәа, ашаҳцәа, Органчи Бухареи раҳцәа, Грециа аҳԥҳәыс, убас иҵегьы ирыҵеҳәон».9
GSAM 101.4Моисеи иабхәҭа Ховав ихылҵыз ахьынхоз Иемен аҿы Џьозеф Волф шәҟәык ибеит; уи азы иара абас иҳәоит: «Араҟа инхо арабцәа „Сира“ зыхьыӡу шәҟәык рымоуп; уи „Христос аҩынтә раан иаареи, ахьӡ-аԥша иманы аҳра иулара!“ иазкуп».10
GSAM 102.1Иемен аҿы иара фымш Рехав ихылҵыз рыҟны дыҟан. Убарҭ рзы абас иҳәоит: «Дара аҩы ржәуам, ажьҭрақәа рлааӡом, ажәла рлаҵом, ачадырқәа рҿы инхоит, Рехав иԥа Ионадав иҳәамҭақәа ргәалашәоит. Дара рыҟны иҟан израильаа, Дан ихылҵыз, Ҳадрамаут аҿы Терим ааигәара инхо; урҭгьы Рехав ихылҵыз реиԥш Мессиа жәҩантәи аԥҭақәа рыла иаарласны дшаауа азыԥшуп».
GSAM 102.2Хыхь иҳәоу иаҳнарбоит, урҭ 14 шықәса рыҩныҵҟа Волф ихала 20 инареиҳаны иеиуеиҧшым атәылақәа рҿы Христос иаара ашә аҿы ишгылоу аацҳара шрылаиҳәаз. Убасҟангьы ари аҵара Германиа инарҭбааны иалацәажәон, еиҳараӡак алада, моравиатәи аиашьцәа рыҟны.
GSAM 102Германиеи Россиеи рҿы аацҳара
GSAM 102.3Англиатәи ашәҟәаҩ Мурант Брок иаҳеиҳәоит: «Виуртемберг аҿы шәҩыла ауаа злахәыз ақьырсиантә колониа ыҟан; урҭ Христос иаарласны дшаауа азыԥшын». Германиа егьырҭ аҟәшақәа рҿы ари аҵара Ҳенгстенберг ирылаиҳәон; усҟан иара Германиа зегьы аҿы адинҭҵааҩцәа рахьтә зегьы реиҳа аҟыбаҩ змаз ҳәа дырыԥхьаӡон.
GSAM 102.41892 шықәса декабр 13 рзы иҭыҵыз «Ахҳәааи ацҳараҳәаҩи» аҿы Германиатәи пастор Л. Р. Конради абас иҳәоит:—
GSAM 102.5«Германиа Бенгель ауаа рацәаҩны рыгәқәа рҿы Иҳақәиҭу иаара абзиабара арҿыхеит; уи азы зқьҩыла ауаа уаанӡа иҟамлацыз еиԥш аԥааимбаражәақәа рыҭҵааразы рҽазыркит.... Алашара Германиа икаҷҷеит, 2300 мшы рзы аԥааимбаражәа ишынаӡоз узырбоз аҭыжьымҭақәа уа ирылаҵәон. Уи анаҩсан адинтә аҿыхара ҟалеит, еиҳараӡак Виуртемберг аҿы; ашьҭашәарыцара аналага, шәыла аҭаацәарақәа Аладатәи Россиаҟа иасит, насгьы уаҟа акыр шықәса уаанӡагьы нхара ицахьаз ртәылауаа рыҟны ари аҵара аларҵәара иалагеит. Апасторцәа ауахәамақәа андыркы, дара, имаҷҩык рыда, рхатәы ҩынқәа рҿы „аштундқәа“, ма „асааҭ“ ҳәа изышьҭаз реизарақәа мҩаԥыргоуан, шәҩыла ауаа ахаҵара рыдыркылон. Убасҟан дара рыҟны асабшагьы иалацәажәон, аха аӡәгьы уи азгәаҭаразы ашьаҿа ҟаимҵеит, насгьы уи азҵааразы алацәажәара аанкылан. Анхаҩы урысӡәы „аштундқәа“ рҿы ахаҵара идикылеит, насгьы урысцәа рыҟны уи аҩыза аусура далагеит. Уи аҵыхәтәаан иахьатәи „аштундистцәа“ рамҵысра ду ахь инагеит; уи анырра Сибири Закавказиеи зегьы реиҳа ихараӡоу аҟәшақәа рахь инаӡоит».
GSAM 103.11891 шықәса ииуль 31 рзы иҭыҵыз «Ахҳәааи ацҳараҳәаҩи» аҿы пастор Конради Австралиатәи аиашьа Шехе изкны иҳәамҭа ануп. Аиашьа Шехе злацәажәоз аамҭа азы Силезиа дынхон, насгьы иаамҭа ахәҭа аевангелие алазырҵәоз Германиатәи адинуаҩ заҳаҭыр ҳаракыз аб Госнер итәылаҿы имаз амиссионертә усура иазиркуан. Аиашьа Шехе иҳәамҭақәа рыла Конради Кельбер ишәҟәа изкны абас иҳәоит:—
GSAM 103.2«1836 шықәса анаҩсан, ма Бенгель иҳасабра иазыԥҵәаз аамҭа анҵәа, Шваидниц араион агазеҭ аҿы уаҟа шәҟәҭиирҭа змаз мистер Соммерфельдт иҟынтә Л. Ҳенри Кельбер ишәҟәа иазку цҳамҭак цәырҵит. Ашәҟәа 1843, 1844 шш. рзы иҟалатәыз ихадоу, агәырӷьара зцу ахҭысықәа ирызкын. Уи ахьыӡҵәҟьа сгәалашәом. Ҳара уи ашәҟәа ааҳахәеит, насгьы 1839-40 шш. рзы уи иазҿлымҳаз ауаақәак рыцны, ашәқәа кны ҳаԥхьон. Ашәҟәа Даниил, Аатра, Матфеи 24 рыла аҵыхәтәа шааигәахаз аанарԥшуан, насгьы хыхь иҳәоу арыцхә ахь ҳшааиз узырбо аҳасабратә таблицагьы аҭан».
GSAM 103Британиа Ду аҿы аацҳара
GSAM 103.3«Зқьышықәсыра» зыхьыӡу англиатәи ҭыжьымҭак аҿы иҳәоуп: «Ингландиа Ауахәама иадҳәалаз 700 динмаҵзуҩы Аҿыхҩы ихынҳәра ааԥхьара ргеит». Усҟантәи аҟыбаҩ ҷыда змаз адинмаҵзуҩцәа рахьтә аӡәырҩы 1840 шықәса аҟынтә 1844 шықәса аҟынӡа Ингландиа Христос иаара иазку аҵара рыладырҳәон. Убарҭ рыҟнытә иаҳҳәап Бикерстет, Биркс, Брукс, Брок, Ҳабершон, Плин, Фримантл, Натан Лорд, Макнил, Уинтерс, Каммингс, Џь. А. Маккол, D.D., адоктор Нисбет, апастор А. Даллас, M.A. [иара ишәҟәа «Иерусалим ахь шәаԥш», адаҟьа 114 аҿы, Матфеи 24 аҟнытә аҿырԥштә ари абиԥара иадҳәалоит], Берџьес, Роутон, Ганнер, Баркер, Бонем, Дилтри, убас иҵегьы.
GSAM 104Голландиа аҿы аацҳара
GSAM 104.1Голландиа Христос аҩынтә раан иаара иазку аҵара Ҳентцепетер ирылаиҳәон; иара усҟан уи атәылаҿы адинмаҵзуҩцәа рахьтә зегьы реиҳа аҟыбаҩ змаз ҳәа дырыԥхьаӡон. Аҳ иԥҟара ала, иара Гаага Аҳ имузеи ахьчаразы дмаҵуан. Иара ихызкны, 1844 шықәса ииун азы «Ҵхагәатәи ааԥхьара» аредактор иахь иниҵаз асаламшәҟәа аҿы, иҳәоит: раԥхьатәи акәны ари азҵаара игәы азызҭаз иҟан даара анырра ӷәӷәа змаз ԥхыӡк. Иара ари азҵаара Иԥшьоу Аҩыра аҟны иҭиҵааит, насгьы 1830 шықәса рзы ари аҵара аазырԥшуаз буклетк ҭижьит. 1841 шықәса рзы иҵегьы буклетк ҭижьит, уи иазкын адунеи аҵыхәтәа. Уи асаламшәҟәа аангьы иҳәоит: Уильиам Миллер, насгьы Христос иаара шааигәахаз иаартны рылазҳәоз ауаа изкны раԥхьатәи адыррақәа 1842 шықәса рзы иоуит, Америка аҟынтә Голландиаҟа иааз хаҵак даниацәажәоз.
GSAM 104Тартариа аҿы аацҳара
GSAM 104.21821 шықәса раангьы Тартариа Иҳақәиҭу иаара иазку аҵара рҵон, уи агәрагьы ргон. Уи аамҭа азы ирландиатәи миссионерк ари атәылаҟа ддәықәҵан, насгьы ҭаҭыр динмаҵзуҩык абас дҵааит: «Христос аҩынтә раан данаауеи?» Иара аҭак ҟаиҵеит: уи азы акгьы шизымдыруаз. Уи алагьы адинмаҵзуҩы даараӡа џьеишьеит, урҭ Абиблиа аҵарақәа дырҵаразы иааз миссионерк уи аҩыза аҭак шҟаиҵаз, насгьы иҳәеит, иара игәаанагарала, «Абиблиа змоу зегьы уи рдыруазар алшон» ҳәа. Анаҩсан адинмаҵзуҩы ихатәы гәаанагарақәа рзеиҳәеит, Христос ҳерала 1844 шықәса аамҭа дшаауа агәра шиго иҳәеит. Ари афакт 1821 шықәса рзы «Ирландиатәи ажурнал» аҿы иуԥылоит.
GSAM 104Америка, Индиа, аконтинент рҿы аацҳара
GSAM 104.31844 шықәса рзы иҭыҵыз «Христос иаара иазку абуклетқәа», аҭоум 2, адаҟьа 135 аҿы, Ингландиатәи Мурант Брок абас иҳәоит:—
GSAM 105.1«Аҿыхҩы иаарласны дхынҳәуеит ҳәа агәра рго, агәҽанҵара абжьы рго, Британиа Ду заҵәык аҿы акәым; Америка, Индиа, Европа аконтинент аҟынгьы ус ауп. Америка Анцәа Иажәабжь амаҵзуҩцәа 300 раҟара „Аҳра иазку ари ажәабжь бзиа“ ауаа ирыладырҳәоит; ари атәылаҿы Ингландиа Ауахәама иалатәу 700 раҟара адинмаҵзуҩцәагьы уи ааԥхьара ргоит».
GSAM 105Адгьыл аҿы амшынтә баӷәазақәа зегьы рахь
GSAM 105.2Ниу-Иорк аштат Сенека-Фолс аҟынтә, Христос иаара иазку аҵара аларҵәара иԥсҭазаара иазызкыз, зыхгәы-зыԥсы азҭаз баптист динмаҵзуҩы Е. Р. Пинни, ишәҟәа «Матфеи 24 ахҳәаа», адаҟьақәа 8, 9 рҿы, абас иҳәеит:—
GSAM 105.3«1842 шықәса раангьы Христос аҩынтә раан иаара иазку аҭыжьымҭақәа Европа, Азиа, Африка, Америка, Рокки ашьхақәа рыҩ-ганк рҿы, амиссионертә станциақәа зегьы рахь ирышьҭан.... Ҳанышьқәа ркапитанцәеи амшынуаацәеи иаҳарҳәоит, дара ахьнеиуа абаӷәазақәа зегьы рахь аацҳара дара раасҭа иаԥхьа ишынаӡахьаз, насгьы уи азы лассы-лассы иразҵаауа шыҟоу».
GSAM 105Аацҳара рылазҳәоз 3000
GSAM 105.4Огаио аштат Зеинсвилл аҟынтә пастор Г. У. Митчелгьы ари аҵара ауаа ирылаиҳәон. Иара ари ашәҟәа автор 1894 шықәса август 8 рзы Огаио аштат Ниуарк даниацәажәоз, иҳәеит: 1844 шықәса сентябр азы Огаио аштат Макконнелсвилл аҿы аизара еиҳабы Уильиам Миллер даниацәажәоз, иеиҳәеит, иара имоуп ҳәа «адгьыл аҟәшақәа еиуеҧшым рҿы „Анцәа шәицәшәала, насгьы ахьӡ-аԥша иҭашәа; избанзар иусӡбара асааҭ ааит,“ ҳәа рылазҳәоз 3000 динмаҵзуҩы рыхьыӡқәеи рҭаӡҭыԥқәеи; урҭ реиҳараҩӡа Ҩадатәи Америкеи Британиа Дуи рҿы иҟан».
GSAM 105.5Уильиам Миллер ари «ааԥхьара» шаҟа инарҭбааны аларҵәаз далацәажәо, абас иҳәеит:—
GSAM 105.6«Адгьыл аганқәа зегьы рҿы аӡәы ма ҩыџьа аацҳара ауаа ирыладырҳәон, насгьы зегьы аамҭа азы ргәаанагарақәа еиқәшәоит,—Азиа Волф; Ингландиатәи ԥсхьоу Ирвинг; Шотландиа Меисон; Аладатәи Каролина Девис; насгьы ари ҳҵакыраҿы маҷҩым ауаа, ари ааԥхьара ргоит, ма уаанӡа идыргон».11
GSAM 106Ҳатчинсон и«Илиа ибжьы» инарҭбааны аларҵәара
GSAM 106.1Аизара еиҳабы Р. Ҳатчинсон 1837 шықәса рзы Ингландиа аҟынтә Канадаҟа Уесли ишьҭанеицәа рмиссионерс ддәықәҵан. Аҵыхәтәаан Монреаль дынхеит. Аҳәанырцәтәи атәылақәа рҿы иара акыр аибадыррақәа иман. 1843, 1844 шш. рзы иара «Илиа ибжьы» зыхьыӡыз газеҭк ҭижьуан; уи аҿы Христос иаара иазку аҵара далацәажәон. Аҳәанырцәтәи атәылақәа рахь ицоз анышьқәа рахь имарианы данӡоз, насгьы игазеҭқәа реизга дуқәа апочҭа ахә имшәаӡо рышьҭааразы алшара ахьимаз ала, иара урҭ рацәаӡа адгьыл аганқәа зегьы рахь ирышьҭуан. Ихатәы усура изкны иҳәон, урҭ хәда Нова-Скошиа, Ниу-Брансуик, Ниуфаундленд, Ингландиа, Ирландиа, Шотландиа, Уельс, Франциа, Германиа, Константинополь, Рим, Британиатәи аҳреи уи аколониақәеи рҵакырақәа зегьы рахь ишишьҭуаз.
GSAM 106Сандвичтәи адгьылбжьахақәа рҿы
GSAM 106.21843 шықәса октиабр 12 рзы иҭыҵыз «Ҵхагәатәи ааԥхьара» аҿы Сандвичтәи адгьылбжьахақәа ируаку Кауаи адгьылбжьаха Калоа аҟынтә миссис О. С. Бернҳем лсаламшәҟәа ыҟан. Лареи лхаҵеи уаҟа ашкол аҟны арҵаҩцәа ракәын. Дара Христос иаара иазку аҵара рыдыркылеит, уаҟа уи ауаа ирыладырҳәон, насгьы адгьылбжьахақәа рҿы агәрахаҩцәа ргәыԥк ирыцны Анцәа имҵахырхәон.
GSAM 106Аацҳареи Иоанн Аӡӡаахҩы иаацҳареи реиҿырԥшра
GSAM 106.3Абасала ҳара иаҳбоит, Христос иаара иазку аҵара инарҭбааны ирылаҳәаз, Иԥшьоу Аҩыра аҟны уи иазку аԥааимбаражәақәа рынаӡаразы уи шазхоз.
GSAM 106.4Христос раԥхьатәи иаара аӡбахә ауаа ирылаҳәатәыз аацҳара аԥааимбар Исаиа абас иҳәеит: «Ацәҳәыраҿы ааԥхьара ҟазҵо ибжьы: Иҳақәиҭу имҩа шәырхиала, ҳ-Анцәа изы ацәҳәыраҿы амҩа ду шәырҽеиала. Аҩхацыԥхьаӡа шьҭыххоит, ашьхацыԥхьаӡа, аҳәыцыԥхьаӡа лаҟәхоит; иҿаҟәу амҩақәа ииашахоит, иуадаҩу амҩақәа рныҟәара мариахоит; Иҳақәиҭу ихьыӡ-аԥша ааԥшуеит, ауаа зегьы еимаданы ирбоит; избанзар Иҳақәиҭу иҿы уи иҳәеит.»12 Ари аԥааимбаражәа «Иоанн Аӡӡаахҩы Иудеиатәи ацәҳәыраҿы Анцәа иажәабжь иҳәоз, насгьы абас иҳәоз: Шәгәнаҳақәа шәырыхьхәла, избанзар жәҩантә Аҳра ааигәахеит.» иџьабаа ала наӡеит.13
GSAM 107.1Ари аӡәы ихала, фымз аус иуо, Иудеиа заҵәык аҿы, ари аџьашьахә зцу аԥааимбаражәа неигӡеит. Ари аԥааимбаражәа Иоанн иусура аамҭеи аҭыԥи рыла ҳәаак шазыҟанаҵазгьы, Христос аҩынтә раан иаара аӡбахә аларҵәара иазку аԥааимбаражәақәа ус иҟам; избанзар ари аус «абжьы дула ааԥхьара» рыла инагӡатәын, насгьы адунеи зегьы аҵанакуаз иҟалатәын.
GSAM 107.2Абасала, иаарԥшу афактқәа рыла, Христос иаара иазку аацҳара иатәыз аԥааимбаражәа шаҟа ииашаны инаӡаз ҳбоит. Алаҳаҵла иазку аҿырԥштә ауаа ианырҵатәыз, актәи амаалықь иаацҳара раԥхьатәи аарылаҳәара ҟаҵатәыз, Анцәа иаамҭа ааит, насгьы иара иацҳараҳәаҩцәа шьҭихит, ари ааԥхьара ауаатәырақәеи, жәларқәеи, абызшәақәеи зегьы рахь инаргарц.
Notes
- Матфеи 24:32-35. ↩
- Римуаа 10:14-15. ↩
- Матфеи 24:29, 30. ↩
- Матфеи 24:29. ↩
- Марк 13:24. ↩
- «Ареформациа аҭоурых», 8-тәи ашәҟә, 1-тәи ахы, 2,3-тәи абзацқәа. ↩
- «Уиҵәҟьа», 12-тәи ашәҟә, 3-тәи ахы, 10-тәи абзац. ↩
- «Уиҵәҟьа», 18-тәи ашәҟә, 2-тәи ахы, 12-тәи абзац. ↩
- «Ауахәама абжьы», ад. 343. ↩
- «Волф Бухараҟа имиссионертә ныҟәара». ↩
- «Уильиам Миллер илекциақәа», ад. 238, 1843. ↩
- Исаиа 40:3-5. ↩
- Матфеи 3:1, 2. ↩