Sayensị nke Nzọpụta. – Nọmba 2

TAM1897 D 59.2Okwu ozi e nyere n’abalị Sọnde, Feb. 14, 1897 E bipụtara ya na General Conference Daily Bulletins nke Feb. 17, 1897, Vol. 1, No. 4, peeji 59-64 na nke Feb. 18, 1897, Vol. 1, No. 5, peeji 65-66.

TAM1897 D 59.3Otu okwu ma ọ bụ abụọ ọzọ nke nkọwa tupu anyị amalite ọmụmụ n’abalị a: Enweghị obi abụọ na ọtụtụ nwere ike ịjụ ma ihe niile e kwuru n’abalị gara aga ga-eguzosi ike ma a nwalee ya. Ọ ga-eguzosi ike. Anaghị m ekwu okwu n’efu. Ọ bụ eziokwu na anaghị m eso ihe niile n’ihe nkọwa zuru ezu, ma ọ bụrụ na ị cheta ihe m na-ekwu mgbe ị hụrụ ya bipụtara, ị ga-ahụ na ọ bụ eziokwu. Mgbe m kwuru na snow-drop kwekọrọ na ụwa, na ụwa kwekọrọ na snow-drop, mgbe ahụ, ọ bụrụ na okwute si na mbara igwe nke ịdị arọ ya ruru ọtụtụ tọn dara n’ụwa, ò bụghị na ike ndọda ga-adịkwu ukwuu karịa mbụ? Ma nke ahụ agaghị emebi nhazi kwekọrọ nke okooko ahụ na ụwa? — Mba; n’ihi na ọ bụghị naanị ụwa ka a kwekọrọ na okooko ahụ, kamakwa mbara igwe niile. Ị chetara na mgbe ị na-amụ iwu ndọda, nkwupụta sayensị bụ na ụmụ irighiri ihe ndị ọzọ niile na-adọta nwa irighiri ihe ọ bụla dị na mbara igwe, ya mere ọ bụghị naanị ụwa kamakwa mbara igwe niile ka e mere ka ha dịrị na nguzozi iji gboo mkpa okooko; ya mere ọdịda okwute ahụ si na mbara igwe agaghị abawanye ike ndọda mbara igwe niile.

TAM1897 D 59.4Naanị okwu ole na ole maka nkọwa na mbido: Ọ bụrụ na m na-ekwu okwu n’ọmụmụ gara aga gbasara isiokwu “Sayensị n’Akwụkwọ Nsọ” ma ọ bụ “Sayensị na Akwụkwọ Nsọ,” aga m ekwuputala nke ọma ihe ike ndọda bụ na ihe ọ bụghị, dịka echiche sayensị si kọwaa okwu ahụ. Ma anaghị m ekwu maka nke ahụ; ihe niile m tụrụ n’obi ime n’abalị ahụ bụ ikwupụta eziokwu nke ịchọpụta iwu nke ike ndọda, na nkọwa ya dị ka iwu. E nwere mgbanwe echiche kemgbe oge Newton gbasara nkọwa iwu ahụ; ma nke ahụ anaghị emetụta iwu ahụ.

TAM1897 D 60.1N’eziokwu kpọmkwem, ike ndọda abụghị iwu ọ bụla, kama ọ bụ naanị ike Chineke. N’eziokwu, enweghị “iwu nke okike.” Iwu nke okike bụ naanị àgwà Chineke. Iwu ndọda niile bụ naanị àgwà Chineke; ngosipụta nke ike Chineke. Ma ebe ọ bụ na anaghị m atụle ihe ọ bụ n’eziokwu, eji m okwu ndị ahụ n’echiche a na-anabata n’ozuzu, ma jiri ha kwuo naanị na ọ bụ ihe na-eme ka nguzozi mbara igwe dịrị.

TAM1897 D 60.2Taa n’abalị a, aga m agụ nkọwa ọzọ nke sayensị. Nke a kwa sitere n’aka otu n’ime ndị sayensị ama ama kacha pụta ìhè n’ụwa: “Sayensị bụ ihe ọmụma kacha ziri ezi anyị nwere gbasara isiokwu ọ bụla.” Okwu “sayensị” pụtara ihe ọmụma n’eziokwu ya. Nkọwa anyị nwere n’abalị gara aga ziri ezi. Ọ bụ nsonaazụ echiche. Ọ dịkwa mma ịkọwa ya dị ka ihe ọmụma kacha ziri ezi anyị nwere gbasara isiokwu ahụ.

TAM1897 D 60.3Ugbu a, ka anyị laghachi na isi okwu abụọ anyị kụziri n’ọmụmụ gara aga. Ebee ka e nwere ike ịchọta ihe ọmụma kacha ziri ezi gbasara ọdịiche dị n’ìhè kpakpando, maka afọ otu puku na narị asaa tupu sayensị chọpụta ya? — N’Akwụkwọ Nsọ. Yabụ, ebee ka e nwere ike ịchọta sayensị eziokwu banyere isiokwu ahụ? — N’Akwụkwọ Nsọ. — Ebee ka e nwere ike ịchọta ihe ọmụma kacha ziri ezi gbasara nhazi mbara igwe n’afọ puku abụọ na narị ise tupu e chọpụta ya? — N’Akwụkwọ Nsọ. Mgbe ahụ, gịnị bụ akwụkwọ sayensị kacha elu n’ụwa, gbasara isiokwu sayensị ahụ? — Akwụkwọ Nsọ. Cheta nke ọma na, anaghị m ekwu maka sayensị na Akwụkwọ Nsọ. Ana m ekwu maka sayensị nke nzọpụta. Ma ọ bụ ezie na e nwere ike ịtụ aka na sayensị ndị ọzọ, ọ bụ naanị n’ime njikọ na-apụghị iche na sayensị a kacha mkpa. Ọ bụ ya ka gị na m ga-amata site na ihe akaebe niile anyị nwere ike ịnakọta n’ime awa abụọ a nke ọmụmụ, na nzọpụta bụ sayensị, na ọ bụ sayensị kacha elu na mbara igwe niile, na ọ bụ ihe kacha kwesị ka anyị mụọ, na anyị na-eme ihe n’ụzọ sayensị mgbe anyị na-etinye ọmụmụ anyị kacha mkpa na nke obi anyị niile na ya.

TAM1897 D 60.4Ugbu a, Baịbụl abụghị akwụkwọ ọmụmụ sayensị ọ bụla ma e wezụga sayensị nke nzọpụta. Ọ bụ akwụkwọ ọmụmụ zuru oke gbasara isiokwu ahụ. Baịbụl na-ezo aka na sayensị ndị ọzọ; ma enweghị akwụkwọ ọmụmụ ọ bụla n’ime ya gbasara sayensị ndị ọzọ. A na-ezo aka na sayensị ndị ọzọ, dịka anyị hụrụ na 1 Kọrint 15 na Aịzaya; gịnị mere e ji ezo aka na ha n’ebe ndị a — iji gosipụta isi okwu sayensị? — Mba; kama iji mee ka nghọta anyị gbasara sayensị nke nzọpụta doo anya nke ọma. Gịnị mere e ji tinye eziokwu mbara igwe ahụ na 1 Kọrint 15:41? Gịnị bụ ebumnuche nke ikwu, “Kpakpando dịkwa iche site nʼibe ya nʼịma mma na ebube”? O gara n’ihu sị, “Otu a ka ọ dị nʼebe mbilite nʼọnwụ ndị nwụrụ anwụ dị. … A na-eli ahụ onye nwụrụ anwụ dịka ihe enweghị ugwu, ma a na-eme ka o si nʼọnwụ bilie nʼebube. A na-eli onye nwụrụ anwụ nʼadịghị ike, ma a na-eme ka o si nʼọnwụ bilie nʼịdị ike.” Dị ka otu kpakpando si dị iche na nke ọzọ n’ebube, otu ahụ ka mbilite n’ọnwụ dị. Ya mere, ị na-ahụ na ebumnuche ịkpọ ihe ọmụma sayensị ahụ bụ iji gosi ihe dị n’ọmụma sayensị nke nzọpụta, iji nyere anyị aka ịhụ eziokwu nke ọma n’ọmụma sayensị nke nzọpụta.

TAM1897 D 60.5Gịnị mere Aịzaya ji tinye nkwupụta banyere ike ndọda n’okwu ya? Ka anyị leba anya ntakịrị n’ime isiakwụkwọ ahụ, anyị ga-ahụ. Aga m agụ amaokwu ahụ, wee gụọkwa otu ọzọ n’ikpeazụ echiche ọ na-eso. “Onye jirila ọbụ aka ya tụọ mmiri dị nʼoke osimiri?” “Olee onye unu ga-eji tụnyere m? Onye kwa ka mụ na ya ha? Nke a bụ ihe Onye Nsọ Izrel na-ajụ. Lee anya nʼeluigwe; onye kere kpakpando ndị a niile? Onye na-edu ha dịka onye ọzụzụ atụrụ? Onye na-akpọ nke ọbụla aha ya? Ọ bụ site nʼamamihe na ike ya dị ukwuu, ka o ji eme ka ha ghara ịkpafu.” Aịzaya 40:25, 26.

TAM1897 D 60.6Ọ dịghị otu na-apụ n’anya ya, a na-ahazi ha niile ka ha kwekọọ na mkpa ifuru nta ọ bụla na-eto n’ubi. Ma gịnị kpatara o ji dọta uche anyị na nke ahụ, ma tinye ya n’okwu ya ebe a? — Ọ bụghị iji kwuo eziokwu sayensị; kama iji dọta uche mmadụ niile na sayensị nke nzọpụta. Gịnị ka ọ na-achọ ime ka anyị ghọta site na nke a? Anyị kwesịrị ịtụle ihe niile a, ma tụlee ihe rụrụ ihe ndị a niile? Mgbe ahụ, m gụkwara, “Ọ bụ nʼihi gịnị ka i ji na-asị, gị Jekọb? Ọ bụkwa gịnị mere gị Izrel, i ji na-atamu ntamu na-asị, “Ụzọ m bụ ihe ezonarịrị Onyenwe anyị, Chineke adịghị etinyekwa anya ya nʼihe metụtara m?”” Aịzaya 40:27.

TAM1897 D 60.7Mgbe Chineke nwere nnukwu nlekọta maka okooko na-eto n’okpuru ụkwụ anyị, e zochighị ya, e chefughịkwa ya; kedu ka ị ga-esi kwuo na e zoro gị n’anya Onyenwe-anyị, na a gafere ikpe gị, na ọ naghịzi echebara gị echiche? Ya mere, ị na-ahụ na n’ọnọdụ niile, eziokwu sayensị a na-eweta kpamkpam iji gosi gị na m sayensị nke nzọpụta.

TAM1897 D 61.1Echiche ọzọ: Mgbe ndị odeakwụkwọ ndị a nwetara nke a, ọ bụ site na mkpughe. N’ezie, ha enwetaghị ihe ndị a site n’ọmụmụ sayensị ọ bụla ụwa a nwere. Onyenwe-anyị na-ekpughe sayensị ya kacha mkpa, sayensị nke nzọpụta; o kpọrọ sayensị ndị ọzọ ka ha gosi nke ahụ. Mgbe ahụ, kedu n’ime sayensị niile kacha mkpa nye Onyenwe-anyị? — Nzọpụta, n’ezie. Mgbe Onyenwe-anyị jiri sayensị ndị ọzọ mee naanị iji gosi nke a, o doro anya kpamkpam na ọ na-ewere sayensị a ka ọ dị mkpa karịa ndị ọzọ.

TAM1897 D 61.2Ma nke a abụghị ihe niile. Otu nwoke aha ya dị na Baịbụl maara sayensị zuru ụwa ọnụ nke ọma — sayensị eke niile nke ụwa a. Achọrọ m ka unu hụ na e nwere otu nwoke maara sayensị ndị a na-ewere dị oke mkpa n’ụwa taa nke ọma. Ma achọrọ m ka unu hụ ihe ọ kwuru n’ihe gbasara ihe niile a. Nke a bụ Akwụkwọ Nsọ:—

TAM1897 D 61.3Chineke nyere Solomọn amamihe, na uche nghọta, na mmụọ ịmụta ọtụtụ ihe nke bara ụba dịka aja dị nʼakụkụ osimiri. Amamihe Solomọn dị ukwuu karịa amamihe ndị si ọwụwa anyanwụ. Nʼezie, ọ dị ukwuu karịakwa amamihe ndị maara ihe nʼIjipt. Ọ maara ihe karịa onye ọbụla, karịa Etan onye Ezra, na Heman, na Kalkol, na Dada, ụmụ ndị ikom Mahol. Ihe banyere ịdị ukwuu ya gbasara na mba niile gbara ha gburugburu. Ọ tụrụ puku ilu atọ, deekwa abụ ọnụọgụgụ ha dị otu puku na ise. O kwuru okwu banyere osisi, site na osisi sida nke Lebanọn ruo nʼahịhịa hisọp nke na-eto na mgbidi aja, na ihe banyere ụmụ anụmanụ na anụ ufe, na anụ na-akpụgharị nʼala nakwa azụ. 1 Ndị Eze 4:29-33.

TAM1897 D 61.4O kwuru maka osisi site na osisi sida nke dị na Lebanọn ruo na hisọp nke na-apụta n’elu mgbidi. Kedu ihe a na-akpọ nke ahụ na sayensị? — Mmụta gbasara osisi. Ọ ghọtara mmụta gbasara osisi nke ọma karịa onye ọ bụla ọzọ n’ụwa.

TAM1897 D 61.5O kwuru kwa banyere anụ ọhịa. Gịnị ga-abụ okwu sayensị ma ọ bụrụ na e tinye ya ebe a taa? — Zoolọjị. Solomọn ghọtara zoolọjị nke ọma karịa mmadụ ọ bụla bi n’ụwa taa. O kụziri ya; n’ihi na e kwuru na o kwuru banyere ihe ndị a niile. O kụziri sayensị ndị a.

TAM1897 D 61.6“Na nnụnụ.” Gịnị bụ sayensị ahụ?—Mmụta gbasara nnụnụ. Ya mere, Solomọn kụziri mmụta gbasara osisi, anụmanụ na nnụnụ.

TAM1897 D 61.7Gịnị na-esote? — “Na ihe na-agagharị n’ala.” Kedu sayensị ahụ? — Mmụta gbasara ụmụ ahụhụ.

TAM1897 D 61.8“Na azụ.” Kedu sayensị ahụ? — Mmụta gbasara azụ.

TAM1897 D 61.9Ndị na-agụ akụkụ Akwụkwọ Nsọ a anaghị atụkarị Solomọn n’uche dịka onye sayensị zuru ụwa ọnụ. Ma ọ bụrụ na e kwuru na Solomọn kwuru maka sayensị osisi, sayensị anụmanụ, sayensị nnụnụ, sayensị ụmụ ahụhụ na sayensị azụ, ha ga-adị njikere ikwu, “Solomọn bụ nwoke dị ebube.” Ma nke ahụ agaghị abụ ihe dị ebube karịa ka ọ dị ugbu a; n’ihi na ọ na-ekwu ihe niile ahụ.

TAM1897 D 61.10M gụrụ nke a ka unu hụ na Solomọn maara ihe sayensị, ọ bụghị naanị ihe sayensị, kamakwa ọ maara sayensị ndị a niile karịa ka mmadụ ọ bụla ọzọ marala otu ọ bụla n’ime ha.

TAM1897 D 61.11Ma n’agbanyeghị na ọ ghọtara sayensị ndị a niile nke ọma, ma kụzie ha niile, lee ihe ọ kwuru: “Ugbu a anụla ihe ndị a niile, ma nụrụ ihe bụ nkwubi okwu”; nchịkọta ihe niile e kwuru bụ: “Tụọ egwu Chineke, debekwa iwu ya niile, nʼihi na nke a bụ ọrụ niile dịrị mmadụ. Nʼihi na Chineke ga-ekpe ọrụ ọbụla ikpe, ya na ihe nzuzo anyị niile, ma ha dị mma ma ha dị njọ.”

TAM1897 D 61.12N’echiche ya, gịnị dị mkpa karịa sayensị ndị ọzọ niile jikọtara ọnụ? — Nzọpụta nke Chineke.

TAM1897 D 61.13Ndị mmụọ ozi ghọtara sayensị niile, ma ha na-ewere nzọpụta ka ọ bara uru karịrị sayensị ndị ọzọ niile jikọtara ọnụ maka ọmụmụ ha. Ndị amụma kwa tụlere ya ka ọ bara uru karịrị; ha jiri sayensị ndị ọzọ dị ka ụzọ isi ghọta nzọpụta nke ọma. Lee nwoke a nke ghọtara sayensị ndị ọzọ, ọ na-ekwu na sayensị nke nzọpụta karịrị ha niile. Ugbu a achọrọ m ka ị hụ na Chineke n’onwe ya na-ewerekwa ya otu a, ọbụna ma anyị ewepụ echiche ndị a niile a kpọtụrụ aha.

TAM1897 D 61.14Lee ebe a: Anyị gụrụ na Solomọn kụziri sayensị ndị a niile. Ole n’ime nkuzi ndị ahụ ka e deere anyị ka anyị mụọ? — Ọ dịghị otu. Chineke emebeghị ka anyị nwee ndekọ ma ọ bụ akụkọ ọ bụla gbasara ihe Solomọn kụziri n’ihe ọmụmụ osisi. Ọ naghị ebute anyị, ma ọ bụ debe na ndekọ, otu nkuzi Solomọn kụziri n’ihe ọmụmụ anụmanụ, ma ọ bụ n’otu n’ime sayensị ndị a ọzọ. Ma o mere, ugboro ugboro, butere anyị nkuzi si n’aka Solomọn, yana ndị ọzọ niile, gbasara sayensị nke nzọpụta. Ya mere, ma ọ bụrụ na anyị gụọ ndị mmụọ ozi dịka ndị na-enye naanị echiche mmụọ ozi; gụọ ndị amụma dịka ndị na-enye naanị echiche amụma, na Solomọn dịka onye sayensị zuru ụwa ọnụ na-enye naanị echiche ya; gịnị bụ echiche Chineke? — Ọ bụ na nzọpụta bara uru karịrị maka gị na m, ma kwesịrị ka anyị mụọ ya karịa sayensị ndị ọzọ a niile, ndị ihe ọmụma ha si n’aka Chineke n’onwe ya.

TAM1897 D 61.15Sayensị Solomọn ghọtara ma kụziere abụghị sayensị dịka nke Huxley, Darwin, na ndị ọkà mmụta sayensị ndị ọzọ nke oge a. Site n’uche eke, mmadụ nwere ike ịmụ sayensị eke ma chọpụta ọtụtụ ihe. Ọ bụ ezie na ha anaghị adị mgbe niile ziri ezi, ha nwere ike ịchọpụta ụfọdụ ihe bụ eziokwu. Ma nke ahụ abụghị ụzọ Solomọn si eme. Chineke nyere Solomọn amamihe, ya mere o hụrụ ihe niile a site n’ìhè Chineke. O kwuru ihe niile a site n’amamihe Chineke. Ya mere, sayensị Solomọn kụziiri bụ sayensị Chineke. Mmụta osisi o kụziiri bụ ezigbo mmụta osisi dị nsọ. Mmụta anụmanụ o kụziiri bụ mmụta anụmanụ dị nsọ. Ọ bụ echiche Chineke, eziokwu Chineke, sayensị Chineke n’ihe niile a. Ọ bụghị sayensị a na-akpọ otú ahụ n’ụgha.

TAM1897 D 62.1Ọfọn, ebe ọ bụ na ọ bụ sayensị Chineke, ma bụrụkwa nke chi n’onwe ya, gịnị mere Onyenwe-anyị ji ghara inye anyị ya niile? Gịnị mere o ji ghara inye ụwa akwụkwọ Solomọn gbasara ọmụmụ osisi, na gbasara isiokwu ndị ọzọ a niile? — E nwere ihe kpatara ya; ọ bụ na nke ahụ abụghị ihe ụwa chọrọ nke mbụ.

TAM1897 D 62.2Onye nwere ike inwe ihe niile ahụ, o nwekwara ike ịghọta ihe niile ahụ, dịka Solomọn si mee. Ma gịnị ka ọ ga-erite uru ma ọ bụrụ na ọ nweghị sayensị nke nzọpụta tupu ihe ọ bụla? Solomọn nwere ihe niile; ma mgbe ọ tụgharịrị obi ya pụọ na Chineke, pụọ na sayensị nke nzọpụta, pụọ na ịmụ ya n’obi ya niile, gịnị ka ihe ọmụma ya gbasara sayensị ndị ọzọ bara ya uru? Kedu ka ọ nwere ike isi gbochie ya ime mmehie? Kedu ike dị n’ime ya iji gbochie ya ịgbaso ọdịdị ya nke anụ ahụ na ime ajọ omume na omume rụrụ arụ dị n’ime ya?

TAM1897 D 62.3Ị ma na mgbe ọ tụgharịrị obi ya pụọ na sayensị Chineke, pụọ na sayensị nke nzọpụta, ọ bụ ezie na ọ nwere sayensị ndị ọzọ niile, ọ dị njọ otu ahụ, ọ dị ajọ otu ahụ, e loro ya kpamkpam n’ikpere arụsị na ihe niile na-adịghị nsọ, dịka ọ dị ka ọ maghị A B C nke ihe ọ bụla.

TAM1897 D 62.4Ya mere, anyị pụrụ ịhụ ihe mere Onyenwe-anyị ji ghara ịchekwa mmadụ ihe niile gbasara sayensị. Chee na ha nwere ya niile, dịka Solomọn si nwee ya, ma nwee ike ịkụzi ya dịka Solomọn si kụziere ya. Mgbe e nyefeghị obi n’aka Chineke, mgbe a na-azọpụtabeghị mkpụrụobi, gịnị ka sayensị ga-eme ha? Ọ gaghị enwe ike igbochi ha ime ụdị ajọ omume na mmebi ọ bụla dị n’obi mmadụ.

TAM1897 D 62.5Sayensị ndị a abụghị ihe ụwa chọrọ taa, nke mbụ. A chọrọ ka obi dị ọcha, ka a zọpụta mkpụrụobi, ka àgwà dum wughachi, ka uche gbanwee bụrụ oyiyi na ebube Chineke, ka ndụ wee gosi ezi omume Ya, iji mee ka mmụta banyere Chineke naanị pụta ìhè n’ụwa niile. Ọ bụ ezie na anyị nwere ihe niile sayensị niile nwere ike inye, ọ gaghị abara uru ọ bụla ma e nweghị nzọpụta; n’ihi na ọ gaghị abụ ogologo oge tupu anyị ghara inwe ya kpamkpam. Nke a bara uru ka anyị tụlee maka onwe anyị taa, n’ihe ọmụmụ anyị niile, n’ịgụ akwụkwọ anyị, na n’ịchọ ihe ọmụma anyị.

TAM1897 D 62.6E nwekwara ihe ọzọ: Chineke chọrọ ka gị na m, na mmadụ niile, chee echiche nke ọma gbasara isiokwu ọ bụla ọ metụtara. E nwere ndị mmadụ taa na-eche echiche banyere isiokwu sayensị ndị a niile, ma ha anaghị eche echiche nke ọma. Ha na-aga n’ihu nke ukwuu na ha achọtaghị ebe ọ bụla maka Chineke. Ma mmadụ na-enweghị Chineke, na-enweghị nduzi nke echiche, uche Chineke, enweghị ike iche echiche nke ọma gbasara isiokwu ndị ọzọ a. Ma uche adịghị mma ruo mgbe a ga-emegharị ya n’oyiyi Onye kere ya. A ga-agbanwe uche, emegharị ya. Anyị ga-enwe uche ọhụrụ kpamkpam. A ga-edobe echiche ọ bụla n’okpuru Kraịst ka ọ na-erubere ya isi.

TAM1897 D 62.7Nke ahụ bụ ọrụ nzọpụta. Ọ bụ iwughachi oyiyi Chineke n’ime mkpụrụobi; iweta uche ka ọ bụrụ naanị ngosipụta, ìhè nke ezi omume, echiche nke Chineke dị ndụ. Mgbe nke ahụ mechara, na mgbe ọrụ Chineke gwụsịrị n’ụwa a, n’ịkọwa ihe ọmụma Chineke nye ndị ọzọ niile, mgbe ahụ Onyenwe-anyị ga-emeghe mbara igwe na ebighị ebi nye anyị. Mgbe ahụ, isiokwu ndị ọzọ niile ga-emeghe maka ọmụmụ anyị, Onyenwe-anyị ga-enwe ike ịgwa anyị, Gaa ebe ịchọrọ, enwere m ike ịtụkwasị gị obi. Mbara igwe sara mbara emegheere gị. Enweghị ihe a gbochiri gị. Ihe niile bụ nke gị. Ọ bụ nke gị. Gaa ebe ịchọrọ, nọ ebe ịchọrọ, mee ihe ịchọrọ; m tụkwasịrị gị obi. Chee echiche banyere isiokwu ọ bụla ịchọrọ, gụọ ya miri emi dịka ịchọrọ, ị ga-eme ya n’ụzọ ziri ezi.

TAM1897 D 62.8Ugbu a, anaghị m ekwu na mmadụ kwesịrị ileghara sayensị ndị ọzọ anya kpamkpam ruo mgbe anyị rutere n’ụwa ọzọ. Ana m ekwu naanị na sayensị nke nzọpụta ga-eduga n’ịmụ ha niile. Ọ̀ bụghị na Onyenwe-anyị tinyere ihe atụ maka otu anyị kwesịrị isi leba anya n’ihe ndị a, na otu anyị ga-esi eji ha? Gịnị bụ ebumnuche nke ịgụ na ịmụ akwụkwọ ndị ọzọ a? — Ka ha wee nyere anyị aka ịghọta nke ọma ma kụziere ihe gbasara sayensị nke nzọpụta, karịa ka ọ bụrụ na anyị enweghị ihe ọmụma ahụ. Nke ahụ bụ otu e si eji ha na Akwụkwọ Nsọ. Ọ zitere anyị ka anyị kụziere oziọma ahụ nke sayensị ndị ọzọ ndị a metụtara, ma site n’ọmụmaatụ o gosiri anyị otu e si eji ya. Site na nke a, Onyenwe-anyị na-egosi anyị na sayensị nke nzọpụta ga-eduga sayensị ndị ọzọ niile a maara na mbara igwe niile.

TAM1897 D 62.9Ọ ga-eduga ihe ọmụmụ niile ndị ọzọ n’ụwa a, ma mgbe anyị rutere n’ụwa ọzọ ahụ, ọ ga-anọgide na-eduga. Mgbe ebighị ebi mepere n’ihu anyị, ma mgbe anyị gara ebe ọ bụla anyị chọrọ, ma chee echiche banyere isiokwu ọ bụla anyị chọrọ, ọ̀ ga-abụ na anyị ga-atụgharị azụ na nzọpụta mgbe ahụ, sị, ‘Enwetala m akara na nke ahụ?’ — Mba. Anyị maara na e dere, “Obe Kraịst ga-abụ sayensị na abụ nke ndị a zọpụtara n’ime ọgbọ niile na-adịghị agwụ agwụ nke ebighị ebi.” Ya mere, mgbe anyị mechara ọmụmụ anyị ebe a, mgbe anyị gụsịrị akwụkwọ, ma oge maka nnukwu mmemme mmalite bịara, ma anyị banye n’oge ebighị ebi nke ọmụmụ, anyị ga-enwe ike ịghọta nke a kacha ukwuu n’ime sayensị niile karịa mgbe anyị nọ n’ụwa a.

TAM1897 D 63.1Anyị kwuru na nkuzi gara aga na ọ bụghị iji okwu “sayensị” na “nke kwekọrọ na sayensị” n’ụzọ na-ezighi ezi mgbe a na-etinye ha na nzọpụta. Nzọpụta bụ sayensị; ọ bụ ihe sayensị. Ọrụ Mmụọ Chineke n’uche, na-agbanwe uche na ndụ niile ka ọ bụrụ oyiyi Jisọs Kraịst, site na mmehie ruo n’ezi omume — nke ahụ bụ ihe sayensị. Ya mere, mgbe ị na-amụ ya, cheta na anyị anaghị eme ihe megidere sayensị ma ọlị mgbe anyị na-eme ka nzọpụta bụrụ ihe kacha mkpa na ihe niile n’isiokwu ọ bụla, mgbe niile. Ndị a na-eme ka hà bụ ndị sayensị anaghị eme ihe kwekọrọ na sayensị mgbe ha na-eleghara nke a anya, nke bụ isi n’ime sayensị niile.

TAM1897 D 63.2E nwekwara ihe ọzọ e gosipụtara; a gosipụtara ya n’ime mba atọ ndị bụ ihe atụ n’ọmụmụ ụwa. Akụkọ ihe mere eme nke ndị Baịbụl, ndị Juu, ndị Chineke dịka e si kwuo na Baịbụl, bụ, dịka a na-ekwupụta, ihe atụ na isi mmalite ọmụmụ maka ndị niile na-ekweta ijere Chineke ozi. Griis na Rom, na filosọfị ha, akwụkwọ ha, na iwu ha, bụ ihe atụ maka ọtụtụ n’ime ndị na-ekweta iso Baịbụl, na maka ndị ọzọ niile.

TAM1897 D 63.3Ugbu a anyị ahụla na n’etiti ndị Chineke e nwere otu nwoke bụ onye na-atụ ilu gbasara ihe niile, onye na-ede abụ gbasara ihe niile, na onye maara sayensị niile. Abụ ya dị otu puku na ise, ilu ya dịkwa puku atọ. N’ebe ahụ ị na-ahụ onye nwere amamihe zuru oke; ma n’agbanyeghị nke ahụ, onye nwere nghọta dị otú ahụ, amamihe dị otú ahụ, n’ihe ndị a niile, gosiri n’ime ndụ ya na ihe ọmụma dị otú ahụ niile adịghị ike kpamkpam maka ihe ọ bụla ọma n’ime mmadụ ma ọ bụ nye mmadụ, ma e wezụga sayensị nke nzọpụta dị ebe ahụ iji chịkwaa, ma mee ka ihe niile dịrị na nguzozi n’ezi omume.

TAM1897 D 63.4M kpọrọ uche unu ntakịrị oge gara aga na eziokwu ahụ bụ na Chineke ewetaghị anyị nke ọ bụla n’ime nkuzi sayensị ahụ. Ugbu a, ana m akpọ uche unu na eziokwu ahụ bụ na o wetara anyị ndekọ ndụ nwoke ahụ mgbe ọ tụgharịrị azụ n’ebe Chineke nọ. O wetara anyị ndekọ nke nnukwu ọdịda nwoke ahụ mere n’agbanyeghị ihe ọmụma niile a, mgbe ọ chefuola sayensị nke nzọpụta. Gịnị mere, ya mere, Chineke ji were ya dị mkpa karị nye unu na m ka e dekọọ ndụ nwoke ahụ niile mgbe ọ tụgharịrị azụ n’ebe Chineke nọ, karịa iweta ndekọ nke nkuzi sayensị niile ọ nyere? N’uche ụmụ mmadụ, kedu ihe bara uru karị nye mmadụ niile? Akụkọ nke ọdịda ahụ, ọdịda buru ibu Solomọn mere, bara uru karịrị ihe niile ọmụmụ sayensị ọ bụla Solomọn kwuru ma e debere ya n’akwụkwọ maka ụmụ mmadụ taa; n’ihi na n’ime ọdịda ahụ e gosiri ụwa niile otú ihe ọmụma niile gbasara ihe niile si bụrụ efu kpamkpam ma dị obere karịa efu, ma ọ bụrụ na ọ naghị agụnye ihe ọmụma nke nzọpụta Chineke.

TAM1897 D 63.5Ihe atụ ọzọ dị ukwuu pụtara ìhè n’ebe ndị Griik nọ. Uche eke enweghị ike iru echiche dị elu, nke e chebara echiche nke ọma, ma zuru oke karịa nke uche Griik ruru. Nke a na-egosi ịdị zuru oke nke echiche mmadụ na-enweghị Chineke.

TAM1897 D 63.6Ma gịnị ka nke ahụ mere ha? Nke ahụ bụ ajụjụ. Gịnị ka akwụkwọ ha mere ha? Gịnị ka nkà ihe ọmụma ha mere ha? Gịnị ka nka ha mere ha? Gịnị ka okpukpe ha mere ha? Nkà ihe ọmụma, philo sophia — ịhụ amamihe n’anya. Gịnị bụ amamihe ahụ? — Ọ bụ nzuzu zuru oke. Chineke kwuru otú ahụ. Gịnị bụ okpukpe ha? — Ọ bụ naanị akụkọ ifo. Gịnị bụ nka ha? — Chineke kwuru na ọ bụ ife arụsị. Ị chetara ndekọ ahụ?

TAM1897 D 63.7Okwu Chineke anaghị ekwu na mgbe Pọl gara n’etiti ihe oyiyi ndị ahụ ma hụ nka ha, ọ nwere mmasị n’ebe nka ha dị. Mba, ọ na-ekwu: “o wutere mmụọ ya nke ukwuu nʼihi arụsị niile ọ hụrụ, nke jupụtara nʼobodo ahụ.” Gịnị ka ọ bụ? — Ịfe chi ụgha.

TAM1897 D 63.8Ma ọbụna taa, ụmụ nwoke, ụmụ nwanyị na ụmụaka na-ewere ihe fọdụrụ nke bụ naanị ife arụsị, na-efe ya, na-akpọ ya nka, ma na-eme ya n’ụzọ yiri ya. Uche ha na-eche banyere ya, ha na-akwadebe akwụkwọ gbasara ya, ma na-akụzi ya ma na-amụ ya n’ụlọ akwụkwọ obodo. Ma gịnị ka nke a niile ga-ebute? Gịnị ka o mere n’etiti ndị Griik n’onwe ha? Ị maara ihe o mere ha. Enweghị m mkpa ịkwughachi — akwụkwọ, nka, iwu, nkà ihe ọmụma, ihe ndị a niile. Rom depụtaghachiri nkà ihe ọmụma ya n’aka Griis karịa ka ọ si chepụta ya n’onwe ya, ma akwụkwọ ahụ dị. Gịnịkwa ka ọ mere maka ndị Rom? — Ụfọdụ ihe ọ mere maka ndị ọzọ, mana, ma o kwe omume, ọ mere ka ha ka njọ karịa ka ndị ahụ dị. N’ofe Griis niile, dịka m hụrụ ya, ahụrụ m n’ebe niile na ndị Griik nwere nsọpụrụ zuru oke maka nwanyị iji kpuchie ahụ ya nke ọma n’ebe niile ha kụrụ oyiyi ya. Nwoke, n’ezie, na-adị mgbe niile na-enweghị uwe; mana mgbe anyị bịarutere Itali, nsọpụrụ ahụ efuola, ma ha niile enweghị uwe ọ bụla. N’ọtụtụ ọnọdụ, akwa mkpuchi ahụ apụla kpamkpam; ma, ka m kwukwa nke a, ịdị mma zuru oke nke nka taa, nke ndị na-aga Rom ma na-amụ nka ebe ahụ na-efe, bụ naanị ihe oyiyi ụmụ nwanyị na-enweghị akwa mkpuchi, nke ọ bụghị nka n’ezie mgbe e mechara ya; ma n’agbanyeghị nke ahụ, a na-ewere ya dị ka ịdị mma zuru oke nke nka, a na-emegharị ya n’ebe niile, a na-emegharịkwa mmejọ ya oge niile.

TAM1897 D 64.1Achọrọ m ịjụ ajụjụ. Ònye n’ime unu hụla ụkwụ abụọ nke otu mmadụ site n’ikpere gbadaa? Ka m guzoro ebe a, ibu ahụ m niile dị n’ụkwụ ekpe m. Ụkwụ ahụ na-akwado ibu ahụ m niile ma na-eme ka m guzozie. Ụkwụ nri m na-ezu ike, mkpịsị ụkwụ ya dịkwa n’ala. Ọ̀ ga-abụ na akwara ụkwụ nri m ga-adị kpọmkwem ka nke ekpe? — Mba. Ma nke ahụ bụ ihe nka dị ebube. Naanị ọdịiche ahụ dị. Ụkwụ abụọ ahụ yiri ibe ha kpamkpam, anyị enweghị ike ịchọta ọbụna obere ọdịiche. Ya mere, anyị na-ahụ na ọ bụghị nka n’ụzọ ọ bụla. E nwere ọtụtụ ihe a ga-ekwu gbasara nke ahụ, mana anaghị m enye nkuzi gbasara nka n’abalị a. Ana m ekwu maka uru nke nzọpụta, na ihe ọma nke ihe niile n’enweghị ya. Kedu uru Rom nwere n’enweghị ya? — Mmehie ya bibiri ya. Kedu uru Griis nwere n’enweghị ya? — Mmehie ya bibiri ya.

TAM1897 D 65.1Ya mere, mgbe eziokwu a gosipụtara n’ụzọ atọ n’ihu ụwa, nke na-egosi na uche mmadụ, ọbụlagodi na ọ zuru oke, enweghị ike ime ihe ọma ọ bụla mgbe obi tụgharịrị pụọ na Chineke, gịnị ka Onyenwe-anyị ga-eme maka ụwa ma ọ bụrụ na ihe atọ a kụziiri ụwa agaghị akụzi ndị mmadụ ihe? Gịnị ka ọ ga-eme maka mmadụ ma ọ bụrụ na ha ga-eso ụzọ ahụ, n’agbanyeghị ihe atọ a bụ ihe atụ nke ịdọ aka ná ntị siri ike? Chineke dekọrọ ihe atọ a iji kụziere anyị na mbọ kacha elu nke uche n’akụkụ niile nke sayensị, nka na akwụkwọ enweghị ike ime ka mmadụ nwee ihe ọma ọ bụla, igbochi ha ime mmehie, ma ọ bụ iduga ha n’ụzọ ọma ọ bụla, mgbe ha chefuru nzọpụta Chineke na sayensị nke nzọpụta, nke ọ nyere n’obi mmadụ.

TAM1897 D 65.2Ya mere, ana m ajụ: Ọ̀ bụ na anyị ga-eso nzuzu nke ndị Griik na Rom? Ọ̀ bụ na ikpere arụsị ha ga-adọrọ anyị n’anya, ma anyị chee na ọ bụ nka? Ọ̀ bụ na anyị ga-enwe mmasị n’okpukpe ha, mgbe ọ bụ ajọ omume jọgburu onwe ya kpamkpam? Ọ naghị ezuru ikwu na ọ bụ akụkọ ifo; ọ bụ ajọ omume jọgburu onwe ya.

TAM1897 D 65.3Ma onye ga-asị, Ọ̀ bụghị na akwụkwọ ha bara uru nke ukwuu? Ka anyị hụ ihe Chineke chere na ọ bara uru. N’oge ọ na-eji asụsụ Griik webata sayensị nke nzọpụta n’ụwa niile, Onyenwe-anyị nwere akwụkwọ Griik niile n’ihu ya, tinyere nke Rom kwa. Ma ọ chọtara naanị ahịrịokwu atọ dị mkpụmkpụ n’ụwa niile ahụ nke bara uru iji were tinye na akwụkwọ a gbasara sayensị nke nzọpụta. Aga m enye gị ha. Otu n’ime ha dị na isi nke iri na asaa nke Akwụkwọ Ọrụ Ndịozi. E si n’aka onye odeakwụkwọ Griik aha ya bụ Aratus kpọpụta ya, ọ bụkwa nke a. Aga m agụ site na amaokwu iri abụọ na asatọ. Pọl na-ekwu, sị:—

TAM1897 D 65.4“ụfọdụ nʼime unu ndị ode abụ na-ekwu sị, ‘Anyị onwe anyị bụ ụmụ ya.’” Onye odeakwụkwọ Griik kwuru na mmadụ bụ nwa Chineke. Onyenwe-anyị were nke ahụ, sị, Nke ahụ bụ eziokwu.

TAM1897 D 65.5Otu ọzọ dị na isi nke iri na ise nke Akwụkwọ Ndị Kọrint 1, na amaokwu nke iri atọ na atọ. Akụkụ mbụ nke amaokwu ahụ bụ, “Unu ekwela ka e duhie unu.” Ndị a bụ okwu Onyenwe-anyị. A na-eweta ihe fọdụrụ n’amaokwu ahụ site n’aka onye odeakwụkwọ Griik aha ya bụ Menander: “mkparịkọta agwa ọjọọ na-emebi ezi agwa.”

TAM1897 D 65.6Otu ọzọ dị na Akwụkwọ Taitos, isi nke mbụ, amaokwu iri na abụọ, si n’aka Epimenides, sị: “Ndị Kriit niile bụ ndị ụgha. Ha kwara obi nʼazụ dị ka anụ ọhịa jọrọ njọ. Ha bụ ndị umengwụ nwere akpịrị ogologo.”

TAM1897 D 65.7Nkebi okwu atọ ahụ bụ ihe niile Onyenwe-anyị hụrụ n’ala edemede Griik niile nke bara uru iji were tinye nkwado ya n’elu.

TAM1897 D 65.8Ọfọn, ya mere, anaghị m asị na nke a bụ ihe niile onye ọ bụla nwere ike iji nweta uru. E nwere eziokwu akụkọ ihe mere eme n’asụsụ Griik nke bara uru. Ma Chineke na-akụzi ihe kacha baa uru nye mmadụ niile; ọ na-akụzi ụkpụrụ nke ezi omume na eziokwu, ọ bụghị nanị ịkpọpụta n’ihu ụwa nchịkọta eziokwu. Ihe niile ọ chọtara n’akụkụ niile nke akwụkwọ Griik nke a ga-eji n’ọrụ eziokwu ma ọ bụ ezi omume dị ka ụkpụrụ ga-eduzi mmadụ, bụ naanị nkwupụta atọ a: “Anyị onwe anyị bụ ụmụ ya”; “mkparịkọta agwa ọjọọ na-emebi ezi agwa”; na “Ndị Kriit bụ ndị ụgha mgbe niile.” Ònye ọzọ nwere ike ịchọta ihe karịrị nke ahụ, nke ga-enyere ya aka n’ụzọ ezi omume na eziokwu, ịdị ọcha na ịdị n’eziokwu?

TAM1897 D 66.1Ugbu a, echefula. Ndị Griik na ndị Rom abụghị ndị mba ọzọ nọ n’ọnọdụ dị ala, rụrụ arụ, yi uwe adọwara adọwa, na-amaghị ihe; ha bụ ndị a ma ama n’obodo, ndị a zụrụ nke ọma, ma nwee ọmụmụ kacha elu. Olee otú ọ ga-esi dị iche mgbe ihe ha maara ma kụziere bụ ihe kacha elu ndị nkuzi nke taa na-achọ iru? Julius Siza bụ otu n’ime ndị kacha nwee nkà n’ụwa niile — n’ihe gbasara ịdị eze, omume ezi ụzọ, mma anya, na omume ọma n’ozuzu. Ma gịnị bụ àgwà ya? Nkọwa e ji nlezianya na ịkpachara anya kasịnụ kọwaa ya, ka ọ bụrụ nke zuru oke ma ọ bụ ziri ezi, agaghị adabara ibipụta.

TAM1897 D 66.2Mgbe Onyenwe-anyị gosiri otú ihe ọmụma niile, mmụta niile n’ụdị ọ bụla si bụrụ efu kpamkpam ma e wezụga nzọpụta Ya, mgbe ahụ ana m ekwu ọzọ, Gịnị ka Ọ ga-eme maka mmadụ ma ihe ndị Ọ tụrụ n’ihu ụwa agaghị akụziri ha na nke ahụ abụghị ụzọ ha kwesịrị iso? Ọ bụrụ na mmadụ agaghị amụta site n’ihe ndị a iji were ụzọ ziri ezi, iji kweta na sayensị Chineke bụ nke kacha mkpa, na ihe ọ maara bụ nke kacha mma, mgbe ahụ, kedu ka ụmụ mmadụ ga-esi nwee olileanya ịgbanahụ ihe ọjọọ nke rutere ndị niile gara aga?

TAM1897 D 66.3Sayensị nke nzọpụta Chineke bụ ihe kacha mkpa ka mmadụ mara, n’elu ihe niile; ka ọ duzie anyị, duzie anyị n’ụzọ ziri ezi, mee ka anyị dịrị na nguzozi, jide anyị n’ebe niile n’ihe niile, ma megide ihe ọjọọ niile. Ọ ga-eme ihe niile a. Nke ahụ bụ eziokwu dị nsọ. Agụrụ m ya n’abalị ụnyaahụ, ana m agụkwa ya ọzọ:—

TAM1897 D 66.4Ọ bụ ezie na mụ bụ onye dịkarịsịrị nta nʼetiti ndị nsọ niile, e nyere m amara nke a, ikwusara ndị mba ọzọ oziọma banyere akụ nke enweghị atụ nke juru nʼime Kraịst, meekwa ka mmadụ niile hụ ihe bụ atụmatụ nke ihe omimi e zoro nʼime Chineke onye kere ihe niile, ọtụtụ afọ. Efeso 3:8, 9.

TAM1897 D 66.5Gịnị bụ omimi Chineke ahụ? — “Kraịst nʼime unu, onye bụ olileanya nke ebube ahụ.” Kraịst bụ ike Chineke, na amamihe Chineke, oziọma, ike Chineke ruo nzọpụta — nke ahụ bụ omimi Chineke; nke ahụ bụ sayensị nke nzọpụta. Nke ahụ bụ eziokwu sayensị, nke sayensị ndị ọzọ niile na-agba gburugburu ya. Ike Chineke ahụ ruo nzọpụta bụ ihe onye ọ bụla ga-enwe iji gbochie ya ime ihe ọjọọ dị n’ime ya. Ajọ ihe amụrụ n’ime mmadụ ọ bụla ga-eduga ya na mbibi ebighị ebi, n’agbanyeghị sayensị niile, akwụkwọ niile, nka niile, okpukpe niile, ihe niile ụwa nwere ike inye ma ọ bụ nke ọ pụrụ inye n’oge ọ bụla, ma ọ bụrụ na ọ naghị ejide ike Chineke nke na-eduga na nzọpụta, nke na-abịa n’aka mmadụ site n’okwukwe Jisọs Kraịst.

TAM1897 D 66.6Na-enweghị ike ahụ n’obi, ọbụna sayensị Chineke kụziri — ka anyị ghara ikwu maka akwụkwọ, nka, okpukpe, na ihe niile ndị ọgọ mmụọ kụziri — enweghị ike igbochi mmadụ ime mmehie. Na-enweghị ya, ihe ọjọọ ọ bụla dị n’ime mmadụ ga-apụta ìhè, n’agbanyeghị ihe ndị ọzọ niile. Nke a bụ ihe kpatara ọ ji bụrụ ike Chineke maka nzọpụta: ọ na-azọpụta mmadụ pụọ na ihe ọjọọ niile.

TAM1897 D 66.7Nzuzo Chineke, bụ Kraịst nọ n’ime unu, olileanya ebube; Kraịst ike Chineke, na amamihe Chineke; Kraịst onye a gburu n’obe; nke ahụ naanị ya, nke bụ ihe niile n’ime ihe niile, nke dị n’elu ihe niile, n’ime ihe niile, site n’ime ihe niile, ugbu a na ruo mgbe ebighị ebi, — nke ahụ bụ sayensị nke nzọpụta, nke kachasị mkpa n’ime sayensị niile; nke na-eduga sayensị niile, na-ebute ha niile ụzọ, ma na-eduzi ọmụmụ ha niile. Ka ọ dị otú ahụ maka ndị niile ruo mgbe ebighị ebi.

TAM1897 D 66.8Ya mere, ka Onyenwe-anyị site n’Mmụọ Ya dọta anyị n’onwe Ya; ka e meghee obi nye ike ahụ, nye mmekọrịta nke omimi ahụ, nye Mmụọ Chineke, ka Ọ wee kụọ Jisọs Kraịst ebe ahụ, amara Ya na àgwà Ya ọma. Ma ka anyị na-eme ka obi anyị mepere emepe nye Ya mgbe niile, na ọ bụghị nye onye ọ bụla ma e wezụga Ya, dịka ifuru si emepe onwe ya nye anyanwụ, anyị na-enweta n’ụzọ zuru oke: ezi omume Ya, ike Ya, nzọpụta Ya, ebere Ya, eziokwu Ya, ọṅụ Ya, obi ụtọ Ya, udo Ya — O, na ndụ ebighị ebi Ya!