Bokwei ya Israel. – N° 2

TAM1897 Q1 40.5Liteya epesamaki na mpokwa ya lomingo, mokolo ya 14 sanza ya misato 1897 Ebimisami na Bulletin ya Conférence Générale, Trimestre ya Yambo, 1897, Vol. 2, No. 1, nk. 40-45.

TAM1897 Q1 40.6Ndenge tomonaki na liteya eleki, Israel abwakaki kondima, mpe asɛngaki mokonzi mpo bákóma lokola bikólo nyonso. Na boyekoli ya lelo, tokotala ndenge nini bakómaki mpenza lokola bikólo. Kasi Yisraele atikaki kondima Nzambe; mpo bandimelaki Nzambe na motema mobimba te. Liloba esanganaki na kondima te epai ya baye bayokaki yango. Bakomaki kondima na lolenge ya libanda mpamba, mpe bongo mabe oyo balingaki kokima soki bazalaki sembo epai ya Nzambe, ekweyelaki bango, lokola ekweyelaka bapaganu mosusu nyonso; mpe bongo, ndenge Molimo ya esakweli elobi na biso, mabe nyonso oyo ewutaki na bokwei na bango moko ya kondima, bafundaki yango na boyangeli ya Nzambe. Bamonaki ete boyangeli na Ye elongaki te; ezalaki malamu te mpo na bango, ekokaki bango te na mokili oyo, mpe esengelaki bázwa boyangeli na bango moko oyo bakokaki kotambwisa—oyo bakokaki kokamba bango moko na nzela na yango mpe komibatela.

TAM1897 Q1 40.7Bongo balobaki na Samwele, “Salela biso mokonzi lokola bikolo nyonso,” “mpo tózala lokola bikolo nyonso;” mpe atako Nkolo, na nzela ya Samwele, aboyaki yango na makasi, bango baboyaki mpe boboyi wana, mpe balobaki, “Te; kasi tokokamata mokonzi moko likolo na biso lokola bikolo nyonso.” Lokola bango moko balingaki bongo, Nkolo atikaki bango bazuwa yango. Bazwaki mokano kaka te ete bakozala na mokonzi, kasi baponaki mpe nani akozala mokonzi na bango. Ezalaki Saulo, mwana ya Kishi; mpe Nkolo atikaki bango bazuwa ye mpe, mpo balingaki kaka makambo na bango moko esalema.

TAM1897 Q1 40.8Kasi mabe nyonso oyo Nkolo ayebisaki bango ete ekoya mpo na boponi na bango ya mokonzi mpe bokonzi, eyaki mpenza likolo na bango. Babandaki komona mwa ndambo ya mabe wana na mikolo ya Saulo. Basungamaki mingi mpo na kobikisama na mabe na bango na nzela ya bopusi mpe bokonzi ya Davidi. Ata soki babwakaki Nzambe, ye atikaki bango te, atikalaki kaka na bango mpo na kokamba baoyo nyonso balingaki kokambama, mpe kobikisa bango, soki likoki ezali, na makama oyo esengelaki mpenza koya, mpe oyo ayebaki ete ekoya, mpe oyo bakokaki kokima te, lokola ekolo. Kasi alingaki kobikisa bango nyonso oyo bakokaki kobima na yango lokola moto na moto. Babandaki na nzela moko oyo ezalaki komema bango kozanga ete bákoka kokima to kozonga nsima, etamboli na etamboli, kino, ndenge tokomona, libebi eyaki.

TAM1897 Q1 40.9Na Salomone, mikakatano ebandaki polele mpenza, oyo ezalaki mbano ya nzela oyo baponaki, atako Nkolo aboyaki. Mpe Ezipito ezalaki ntango nyonso na kati ya likambo yango. Ezipito ekotaka ntango nyonso. Salomone azwaki mwasi uta na Ezipito, atako liloba ya Nkolo elobaki bongo te. Atindaki bato na Ezipito mpo na kozwa bampunda, atako liloba ya Nkolo elobaki bongo te. Nkembo oyo Nkolo apesaki ye, abebisaki yango mpo na kosalela Ezipito mpe losambo ya bikeko na bango, mpe losambo ya bikeko ya bikolo nyonso ya pembeni. Mikumba oyo batie likolo ya bato mpo na kobatela basi nkama nsambo mpe basi ya bolingo nkama misato ya Salomone, bauta na bikolo nyonso ya bapaganu, na losambo na bango ya bikeko, ezalaki mikumba oyo esengelaki te kondimama, oyo bato bakokaki komema te mpo na bolamu; mpe mpo na bolamu ya bikolo nyonso mibale, Nkolo azwaki mokano ya kokabola mabota zomi uta na mibale.

TAM1897 Q1 40.10Tokoki koyeba te ete bolamu wana ezalaki nini oyo Nkolo akaniselaki mabota zomi, to mibale, mpo ekokisamaki te. Jeroboam aponamaki lokola moto ya liboso oyo akoyangela mabota zomi. Kasi Yeroboama, na kobosanáká ndakisa ya kitoko ya Davidi ya kozela ntango ya Nkolo mpe kotika ete Ye moko amema ye na kiti ya bokonzi ya mabota zomi na nzela na Ye moko—ata naino na bomoi ya Salomo, atombolaki loboko na ye likolo ya mokonzi, na ndenge azwaki ekateli ya koluka kozwa kiti ya bokonzi ya mabota zomi mpe kokonza bango, mpo na komitiya mokonzi mpo na kotelemela Salomo. Yango ezalaki botɛmɔli mpe botomboki. Salomone akanisaki kopesa ye etumbu mpo na yango, mpe akimaki na Ezipito mpe afandaki kuna kino liwa ya Salomone.

TAM1897 Q1 40.11Soki liboso azalaki Monyɛ́gipito na motema te, kasi sima ya kokoma kuna, akomaki bongo. Ntango Salomone akufaki, Yerobowame azongaki uta na Ezipito. Ntango ekokaki mpo mabota zomi makabwana na mibale, Rehoboame asalaki makambo oyo ekabolaki bango. Ntango bato bayaki mpe basɛngaki ye akitisa mikumba oyo tata na ye atiaki likolo na bango, ezalaki lisɛngi ya mayele mpe ya malonga. Mibangé oyo bazalaki batoli ya Salomone, batolelaki ye asala bongo. Kasi Rehoboam andimaki toli ya bango te, mpo alingaki te kokoma mosali ya bato, ndenge balakisaki ye; alingaki nde kozala mokonzi ya bato, mpe na yango, atunaki toli epai ya bilenge oyo bakolaki elongo na ye. Mama na ye azalaki Mwamɔnɔ, moko ya basi ya bilemba oyo basalelaka bikeko mabe koleka oyo Salomɔ azalaki na bango; mpe bilenge mibali oyo bakolaki elongo na ye bazalaki bana ya basi mosusu ya bilemba oyo basalelaka bikeko oyo Salomɔ azalaki na bango. Bilenge mibali wana bakolaki na kati ya makambo nyonso ya nsɔni ya losambo ya bapaganu oyo Salomɔ asalaki elongo na basi na ye. Rehoboam andimaki makanisi na bango mpe alandaki nzela na bango, mpe na bongo abwakaki toli ya Nkolo, mpe toli ya mibali oyo bazalaki na bobangi ya Nkolo liboso na bango.

TAM1897 Q1 41.1Rehoboam apesaki bato eyano oyo biso nyonso toyebi malamu: “Bosengi ngai nakitisa mikumba na bino, kasi na esika na yango, nakokomisa yango kilo koleka; esika ezalaki lokola mosapi na bino ya moke, nakokomisa yango lokola loketo na bino.” Balobaki, “Zonga na ba hema na yo, yo Israel: sikoyo talá makambo ya ndako na yo moko, yo David.” Rehoboam, ntango amonaki likambo oyo esalemaki, akamwaki mpenza; kasi yango ezalaki likambo ya kokamwa te mpo na ye, zambi lokola azalaki na mpimpa ya kotala te ete maloba oyo alobaki na bango ezalaki likambo ya bozoba koleka, ezali likambo ya kokamwa ata moke te ete akamwa na makambo oyo elandaki ntango alobaki yango. Atindaki mokambi na ye ya mosolo epai na bango, mpo na kokitisa bango mitema mpe kobongisa likambo mpe kozongisa bango, soki likoki ezali. Kasi babetaki mokonzi ya biloko ya motuya na mabanga tii akufaki mbala moko, mpe Rehoboam, ntango amonaki ndenge likambo esalemaki, abangaki mpe akendeki na lombango na kati ya shario na ye mpe azongaki noki na Yeruzalemi, abimisaki mampinga mpo na komata mpe kolonga bango mpe kotinda bango básalela ye. Kasi mosakoli ya Nkolo ayebisaki ye ete ezalaki te likambo ya kosala bongo, mpe ete bátikala na ndako na bango, mpe basalaki bongo.

TAM1897 Q1 41.2Na nsima, Jeroboam azwaki bokonzi, mpe atɛlɛmisaki bana ya ngɔmbɛ ya wolo oyo amemaki uta na Ezipito, na boye ete mabota zomi makɔtaki mbala moko na Ezipito, na losambo ya bikeko ya Ezipito mpe na lolenge ya boyangeli ya Ezipito ntango bakabwanaki na mibale. Na lolenge wana, na nzela ya Jeroboam, ebandeli ya kokweya ebandaki, mpe ndakisa etiyamaki oyo bakonzi mosusu nyonso ya mabota zomi balandaki. Mpe ntango nyonso na nsima, bakomaka “Yeroboame, mwana ya Nebate, oyo asali lisumu mpe asalisi Yisraele asala lisumu.” Mpe botiki-nzambe ekendeki se kokita malembe malembe, kino bokonzi mobimba ebɛbaki, mpe eyebanaki lisusu te, mpe ekoyebana lisusu te. Botiki-nzambe na molongo ya bakonzi ya mabota zomi ekendeki se kobeba, mpe kobeba koleka. Yeroboame azalaki mabe; baoyo balandaki ye mbala moko bazalaki mpe mabe. Sima, Omri ayaki, mpe azalaki mabe koleka basusu; sima, Akabu ayaki, mpe azalaki mabe koleka bango nyonso oyo bazalaki liboso na ye. Bongo ezalaki kokoba na bokonzi mobimba, kino esukaki mpe elimwaki.

TAM1897 Q1 41.3Kasi Nkolo azalaki ntango nyonso kosala makasi mpo bákumisa ye. Atindaki baprofɛtɛ moko sima ya mosusu; abengaki mbala na mbala bakonzi bábanga ye, bákumisa ye. Tango tokómi na mikolo ya suka ya Yisraele, ozali komona mingi mpenza Amɔ́ na Osɛ́ bazalaki koprofɛtɛla. Amɔ́, Osɛ́, na Miká baprofɛtɛlaki mpo na Yisraele, mpe epai ya Yisraele, na mikolo ya suka ya Yisraele. Kasi, kaka mwa ndambo ya Miká etali mbala moko bikolo zomi. Pene na nyonso ya Amot etali bango, mpe ndambo monene ya Ozea. Malako ya Amot na Ozea ezali mingi mpenza, pene na nyonso, etali Yisraele, mpe libiangi ya Nkolo ya suka mpo Yisraele azongela ye lisusu, mpe abikisama na libebi ya mobimba.

TAM1897 Q1 41.4Bansango wana nyonso ya baprofeta, mpe lisolo ya Israel, etiama na Biblia mpo na kokebisa bato oyo bazali na mikolo ya suka ya lisolo ya mokili oyo. Mpe liteya ya Nzambe ezali kuna mpo na bato ya mikolo ya suka—bázonga epai ya Nzambe mpo bábikisama na libebi ya solo. Yango wana makambo wana etiama kuna. Na yango, Amose na Oze bazali solo ya lelo mpenza, mpo na yo mpe mpo na ngai, mpe mpo na bato nyonso na mokili, ndenge moko kaka ndenge bazalaki mpo na bato ya bikolo zomi na mikolo oyo bakomaki.

TAM1897 Q1 41.5Amos abimisaki maloba ya Nzambe, mpe nganga-nzambe ya Betele alobaki na ye, “Bimisa maloba ya Nzambe te awa; oyo ezali ndako ya mokonzi, mpe esika ya bokonzi; kende na Yuda.” Mpe akendeki koyebisa Jeroboam ya mibale ete Amos azalaki kosakola makambo ya mabe mpo na mboka, mpe azalaki koteya botomboki na mokonzi, mpe koloba ete mopanga ya Nkolo ekokwea likolo na yango nyonso, mpe ete mboka ekokaki te komema maloba na ye nyonso.

TAM1897 Q1 41.6Sikawa tótalela eteni yango mpenza, mpe tótánga Amos 7:10-15:—

TAM1897 Q1 41.7Bongo Amazia, nganga-nzambe ya Betele, atindaki epai ya Yéroboam, mokonzi ya Yisraele, mpe alobaki: “Amosi asali likambo mpo na kobundisa yo na kati ya ndako ya Yisraele; mboka ekoki te komema maloba na ye nyonso.” Mpo boye Amos alobi, Jeroboam akokufa na mopanga, mpe ya solo bakomema Israel na bokangami libanda ya mboka na bango. Mpe Amaziah alobaki na Amos, Ee, yo moni-makambo, kende, kima na mboka ya Yuda, mpe kuna lia limpa, mpe profetisa kuna; kasi profetisa lisusu te na Betele: mpo ezali ndako ya losambo ya mokonzi, mpe ezali esika ya bokonzi ya mokonzi. Bongo Amos ayanoli Amazia mpe alobaki: “Nazalaki mosakoli te, mpe nazalaki mwana ya mosakoli te; kasi nazalaki mobɔkɔli ya bibwele mpe mokɔngɔli ya mbuma ya sycomore. Mpe Nkolo azwi ngai ntango nazalaki kolanda bibwele, mpe Nkolo alobaki na ngai: ‘Kende kosakola na bato na ngai, na Israel.’”

TAM1897 Q1 41.8Mpe aprofetaki mpo na bango; kasi bóbosana te, wana ezalaki mikolo ya suka ya Yisraele. Kasi ntango batikelaki Amos te aprofeta na mboka wana, mpe babenganaki ye, mpe banyokolaki ye lokola banyokolaki baprofeta ebele liboso, Nkolo atombolaki Oze na mboka ya Yuda; mpe ye, lokola azalaki na mboka ya Yuda esika nganga-nzambe wana ya lokuta ayebisaki Amos akende, akokaki koprofeta mpo na Yisraele, mpe bakokaki te konyokola ye mpe kosala na ye ndenge balingaki.

TAM1897 Q1 42.1Sikawa liloba moko, na kotalela lisusu likambo oyo mobimba: Boyebi ete banda na ntango ya Samwele kino na sima, bakonzi ya Yisraele banyokolaki bato ya Nzambe, banyokolaki baprofeta, babomaki banganga-nzambe, ndenge balingaki. Basalaki yango mpo bazalaki na bokonzi, mpe na molimo, ya kosala yango. Kasi sikoyo, soki Israel azalaki na mokonzi te, bokonzi te, to boyangeli na bango moko, balingaki kokoka kosala yango?—Te; elingaki kozala likambo ya kosalema te. Boyebi ete bakonzi ya Israel bazalaki mabe koleka bakonzi ya bikolo mosusu mpo na bato ya Nzambe mpe baprofeta ya Nkolo: boye ete esika bakonzi ya Israel mpe bakonzi ya Yuda bazalaki konyokola baprofeta ya Nkolo makasi, bakonzi ya bikolo mosusu bazalaki kopesa bango limemya mpe kosalisa bango.

TAM1897 Q1 42.2Ozeya, ndenge nazalaki koloba, asakolaki mpe na likambo oyo. Sikawa nakotanga mwa biteni na buku ya Ozeya, mpo bómona nini alobi na likambo oyo. Bótala naino mokapo ya libwa, liloba moko to mibale mpamba:—

TAM1897 Q1 42.3Bakofanda te na mabele ya Nkolo; kasi Efraim akozonga na Ezipito.

TAM1897 Q1 42.4Efraime azalaki moko ya mabota zomi; kasi nkombo yango esalelami awa mpo na bango nyonso. Mabota zomi makendeki na Asiriya; bato ya Asiriya bakangaki bango mpo na kokende na bokangami. Kasi ntango bato ya Asiriya bakangaki bango mpo na kokende na bokangami, Nkolo alingi koloba nini ntango alobi bakozonga na Ezipito?—Ezipito elakisi kokwea mosika mpenza na Nzambe. Molili oyo ezali mpenza molili ya Ezipito, ezali esika bato bayangelaka na esika ya Nzambe, mpe boyangeli mobimba—leta, bato, na biloko nyonso—etelemelaka Nzambe mpe bato na Ye, lokola esalemaki na Yisraele ntango bazalaki na mabele ya Ezipito liboso mpenza ete malɔzi ekwea likolo ya Ezipito, mpe Yisraele abikisamaki. Mpe ntango Nkolo alobi awa ete Efraim akende na Ezipito, atako Asure—boyangeli ya Asure—esengelaki kokanga bango, emonisi ete bazalaki na mokano ya kokende na botiki nzambe ya solosolo, mpe na yango, bakokaki te, kaka mpo balingaki te, kofanda “na mboka ya Nkolo.”

TAM1897 Q1 42.5Bokanisi ndenge totángaki maloba oyo Nkolo alobaki na Abram: “Bima na mboka na yo, na libota na yo, mpe na ndako ya tata na yo, mpe kende na mboka oyo nakolakisa yo.” Bongo, mboka wana ezali mboka ya Nkolo. Mpe ntango alobi na nzela ya Oze ete Yisraele akofanda te na mabele ya Nkolo, elingi koloba te etando wana ya moke ya mabele pembeni ya Samaria; kasi elingi koloba mabele oyo emonisamaki na Abrahama mpe oyo Nzambe abengaki bato na ye bákende ntango abimisaki bango na Ezipito. Bakofanda te na mabele ya Nkolo; na sima eyaka Ezipito, kobwaka losambo ya solo mobimba. Bokomona yango malamu koleka, ndenge nakotanga.

TAM1897 Q1 42.6Bakofanda te na mabele ya Nkolo; kasi Efraime akozonga na Ezipito, mpe bakolia biloko ya bosoto na Asiriya. Bakopesa Nkolo makabo ya vinyo te, mpe bakosepelisa ye te: mbeka na bango ekozala mpo na bango lokola limpa ya bato ya mawa; nyonso oyo alie yango akozala na bosoto: mpo ete limpa na bango mpo na bomoi na bango ekokota te na ndako ya Nkolo. Bokosala nini na mokolo monene, mpe na mokolo ya feti ya Nkolo? Mpo, tala, bakimi mpo na libebi: Ezipito ekokutola bango, Mempe ekokunda bango: bisika ya kitoko mpo na palata na bango, matiti ya mabe ekokamata yango: nzube ekokola na bahema na bango.

TAM1897 Q1 42.7Mokapo ya zomi:—

TAM1897 Q1 42.8Israele azali nzete ya vinyo ya mpamba, abimisaka mbuma mpo na ye moko: kolanda ebele ya mbuma na ye, abakisaki bitumbelo; kolanda bolamu ya mabele na ye, basalaki bililingi ya kitoko. Motema na bango ekabwani: sikoyo bakomonana na mbeba: akobuka bitumbelo na bango, akobebisa bililingi na bango. Mpo sikoyo bakoloba, Tozali na mokonzi te.

TAM1897 Q1 42.9Na tango wana bazalaki na mokonzi te. Babomaki ye, mpe eleko moko elekaki kozanga mokonzi. Mokonzi mosusu ayaki naino te na esika na ye. Kasi tala oyo alobi, “Mpo sikoyo bakoloba, Tozali na mokonzi te.” Nkolo alobaki na bango, ntango baponaki mokonzi wana atako ye aboyaki, ete bazalaki kobwaka ye. “Te; kasi tokolinga kozala na mokonzi.” Bazalaki na mokonzi?—Iyo; mpe ntango ekokaki oyo basengelaki koloba, “Tozali na mokonzi te.” Kasi Nkolo alobaki nini kaka na ntango wana?

TAM1897 Q1 42.10Sikawa bakoloba, ‘Tozali na mokonzi te, mpamba te tobangaki Nkolo te. Bongo mokonzi akosala biso nini?’ Balobaki maloba, balapaki ndai ya lokuta ntango bazalaki kosala kondimana: bongo esambiseli ezali kobima lokola matiti ya mabe na milɔngɔ ya bilanga. Bafandi ya Samaria bakobanga mpo na bana ya ngɔmbɛ ya Beth-aven: mpo bato na yango bakolela yango, mpe banganga-nzambe na yango oyo basepelaki na yango, mpo na nkembo na yango, mpo elongwe epai na yango.

TAM1897 Q1 42.11Na mokapo ya zomi na misato, ezali na makambo oyo Nkolo alobi. Vɛrsɛ ya libwa:—

TAM1897 Q1 42.12Ee Yisraele, omibebisi yo moko; kasi na ngai nde lisungi na yo ezali. Ngai nakozala mokonzi na yo.

TAM1897 Q1 42.13Kasi balingaki te ezala bongo. Bongo omoni polele, Nkolo alingaki kozala mokonzi na bango kaka ye moko; alingaki bázwa ye lokola mokonzi na bango, mpe bázala na mosusu te. Na sima, ndenge alobi na vɛrsɛ elandi, “Napesaki yo mokonzi na nkanda na ngai, mpe nalongolaki ye na nkanda na ngai makasi.” Bongo natángi vɛrsɛ yango mobimba:—

TAM1897 Q1 42.14Ngai nakozala mokonzi na yo: nani mosusu azali oyo akoki kobikisa yo na bingumba na yo nyonso? mpe bazuzi na yo oyo olobaki, Bópesa ngai mokonzi ná bakonzi?

TAM1897 Q1 42.15Azongisi bango na ntango oyo balobaki, “Pesa biso mokonzi mpo na koyangela biso.” Sikawa alobi, “Ngai natelemelaki na ntango wana ete esengeli te bozwa ye, mpe nayebisaki bino ete mabe oyo ekoya; sikawa bino moko bondimi ete bozali na mokonzi te, kasi bino moko bomibebisi. Ngai nakozala mokonzi na bino; tika nazala mokonzi na bino. Sikawa talá na mokapo ya zomi na moko, na vɛrsɛ ya liboso:—

TAM1897 Q1 42.16Ntango Yisraele azalaki mwana moke, nalingaki ye, mpe nabengaki mwana na ngai longwa na Ezipito.

TAM1897 Q1 43.1Mpo na nini alobi bongo awa na mikolo ya suka ya Yisraele, mbula nkoto moko sima ya kobimisa bango na Ezipito? Yango ezali mpo na nini?

TAM1897 Q1 43.2Ntango Yisraele azalaki mwana, nalingaki ye, mpe nabengaki mwana na ngai longwa na Ezipito. Ndenge babengaki bango, bongo bakendeki mosika na bango: babambelaki Babaala, mpe batumbelaki bililingi ya kokata malasi. Nayekolisaki mpe Efraimi kotambola, nazalaki kokanga bango na maboko: kasi bayebaki te ete nazalaki kobikisa bango. Nabendaki bango na nsinga ya bato, na bandɛlɛ ya bolingo: mpe nazalaki mpo na bango lokola moto oyo alongolaka joko na mbanga na bango, mpe natyaki bango bilei. Akozonga lisusu na mabele ya Ezipito te, kasi Asiriya akozala mokonzi na ye, mpo baboyaki kozonga. Mpe mopanga ekofanda na bingumba na ye, mpe ekosilisa bitape na ye, mpe ekolia bango, mpo na toli na bango moko. Mpe bato na ngai balingi kozongela nsima: atako babengaki bango epai ya Oyo Aleki Likolo, ata moko te akomemya ye.

TAM1897 Q1 43.3Nkolo azali kolela mpo na Yisraele sikoyo, kaka ntango azali pene ya kobebisama. Azali kobenga mbala ya suka: esakweli ya suka ezali koya sikoyo; mpe na yango, mpe na ntango wana mpenza, Ezekia azali kokonza na Yuda. Ntango akomaki mokonzi, abandaki kobongisa bokonzi, mpe kobikisa yango na botiki-nzambe ya Azá. Ntango asukisaki kopetola tempelo, mpe kotya biloko nyonso na molɔngɔ, basalaki Pásika ya pɔsɔ mibale. Kasi liboso ya Pásika wana, Ezekia atindaki batindami na bitúká nyonso ya bikólo zomi, epai bato na bango oyo batikalaki, mpo na kobenga bango na Pásika na Yelusaleme, mpo na kosambela Nkolo Nzambe ya Mampinga; kasi makomami elobi ete, batyolaki batindami, mpe basɛkaki bango na nsoni; kasi “ebele” ya bato uta na Isakare, na Zabulɔ, na Naftali, mpe na biteni ndenge na ndenge ya bituka bamataki na Yeruzalemi, mpe basalaki Pásika, mpe basanganaki na Nkolo. Mpe ntango bato wana bamataki na Yeruzalemi mpe bafandaki na kati ya bato ya Yuda, na eleko wana mpenza, mokonzi ya Asiriya amataki mpe azwaki mabele mobimba ya bikolo zomi. Mpe na boye, baoyo batosaki libiangi wana ya Ezekia ya komata na Yeruzalemi mpo na kosambela Nkolo, babikisamaki na bokangami ya Asiriya.

TAM1897 Q1 43.4Sikawa, liboso mpenza ete Ezekia asenga, Ozee azali kokoma makambo oyo, mpe Nkolo azali kolela mpo na likambo oyo bato bazali na ekateli ya kosala. Tala oyo alobi:—

TAM1897 Q1 43.5Nayekolisaki mpe Efraim kotambola, nakangaki bango na mabɔkɔ.

TAM1897 Q1 43.6Nkolo azalaki na mposa makasi ete bákende na nzela ya malamu, na boye ete akangaki bango na mabɔkɔ mpe akambaki bango; kasi babimisaki lobɔkɔ, balingaki te kotambola ata na nzela wana. Kasi ata bongo, akoki te kotika bango. Tala:—

TAM1897 Q1 43.7Ndenge nini nakotika yo, Efraim? Ndenge nini nakokaba yo, Israel? Ndenge nini nakokomisa yo lokola Adma? Ndenge nini nakotia yo lokola Zeboim? Motema na ngai ebaluki na kati na ngai, mawa na ngai ya motema epeli elongo. Nakokokisa te nkanda na ngai ya makasi, nakozongela te koboma Efraime: zambi ngai nazali Nzambe, kasi moto te; Mosantu na kati na bino: mpe nakokota na engumba te.

TAM1897 Q1 43.8Na boye, azali komipekisa na bikateli ya bosambisi oyo esengelaki ekwea likolo na bango. Lokola azali Nzambe, atiki te ete ekwea naino; ata ntango esengeli ekwea. Kasi bango bazalaki kaka kotomboka; bazalaki kaka kokende na nzela na bango moko. Mpe mbano na yango ekomami na 2 Bakonzi 17:5-8:—

TAM1897 Q1 43.9Bongo mokonzi ya Asiriya amataki na mboka mobimba, mpe amataki na Samaria, mpe azingaki yango mbula misato. Na mbula ya libwa ya Hoshea, mokonzi ya Asiriya azwaki Samaria, mpe amemaki bana ya Yisraele na Asiriya mpe atiaki bango na Halah, mpe na Habor pembeni ya ebale Gozane, mpe na bingumba ya bato ya Mede. Mpo bana ya Yisraele basalaki lisumu epai ya Nkolo Nzambe na bango, oyo amatisaki bango longwa na mboka ya Ezipito, na nse ya maboko ya Farao mokonzi ya Ezipito, mpe babangaki banzambe mosusu, mpe batambolaki na mibeko ya bikolo, oyo Nkolo abenganisaki liboso ya bana ya Yisraele, mpe ya bakonzi ya Yisraele, oyo bango moko basalaki.

TAM1897 Q1 43.10Na sima, likambo yango elandi bango kino na vɛrsɛ ya zomi na misato:—

TAM1897 Q1 43.11Kasi Nkolo atatolaki likambo ya Israel mpe ya Juda na nzela ya baprofeta nyonso mpe bato nyonso ya emoniseli, kolobaka ete: “Bólongwa na banzela na bino ya mabe, mpe bobatela mibeko mpe mibandeli na ngai, kolanda mobeko mobimba oyo napesaki bankoko na bino, mpe oyo natindaki bino na nzela ya basali na ngai baprofeta.” Ata bongo, bayokaki te, kasi bakangaki nkingo na bango makasi, lokola nkingo ya bankoko na bango, oyo bandimelaki te Nkolo Nzambe na bango. Mpe babwakaki mibeko na ye, na kondimana na ye oyo asalaki na bankoko na bango, na matatoli na ye oyo apesaki na bango; mpe balandaki mpamba, bakomaki mpamba, mpe balandaki bikolo ya zingazinga na bango, oyo Nkolo akebisaki bango ete basala lokola bango te.

TAM1897 Q1 43.12Na boye, mabota zomi mabungaki. Oze, ntango aprofetaki mpo na makambo oyo, alobaki, “Yuda azali naino kokamba na Nzambe, mpe azali sembo elongo na basantu.” Yuda akokaki naino kotelema mwa moke. Ezekia azalaki mokonzi; Manase alandaki Ezekia, mpe abwakisaki bokonzi na kati ya bokwei lisusu; mwana na ye alandaki makolo na ye; Yoza alandaki ye, mpe abongisaki bokonzi lisusu; mpe tango Yoza abomamaki, wana bokonzi ekweyaki mpenza. Moto moko te azalaki sima ya Yoza oyo abangaki Nkolo. Ata na mikolo ya Ezekia, bazalaki ntango nyonso kobenga Ezipito, mpe komikangisa na Ezipito, koluka ete Ezipito ebikisa bango, koluka lisalisi epai ya Ezipito, nzokande mikakatano oyo ekweyelaki bango ezalaki nyonso mpo na kondima te na bango mpe kolongwa na Nkolo.

TAM1897 Q1 43.13Sikawa, tala mikolo ya nsuka ya Yuda. Ahaz atindaki bato epai ya Tiglath-Pileser, mokonzi ya Asiri, mpe asɛngaki ye amata mpo na kobikisa ye na maboko ya mokonzi ya Damas mpe mokonzi ya Samaria. Tiglath-Pileser asalaki bongo; akamataki Damas, mpe na ndenge wana alongolaki Ahaz na mokumba. Ahaz afutaki ye mpako, mpe amataki na Damas mpo na kokutana na ye, mpe mpo na kogumbamela ye lokola mofandi na nse ya bokonzi na ye. Ntango azalaki kuna, amonaki etumbelo ya banzambe ya lokuta, asalaki mosusu lokola yango, mpe atɛlɛmisaki yango na ekuke ya Tempelo ya Nkolo. Na ndenge wana, amemaki ekolo na libebi ya kondima, lokola basusu na kati ya Yisraele.

TAM1897 Q1 43.14Na Yuda, Ezekia akitani na Ahaz. Tango Ezekia akomaki mokonzi, alingaki kokangolama na bokonzi mpe na mpako ya Asiriya. Na Yuda, ezalaki na etuluku moko ya bato oyo bazalaki na Ezekia, bamipesi mpo na kokangolama na Asiriya. Etuluku wana bakanisaki ete nzela kaka moko ya kosala yango ezalaki ya kozwa lisalisi ya Ezipito. Na tango wana, Yisaya azalaki kosakola, mpe alobaki na bango bátia elikya na Nkolo mpo na kobikisama na Ezipito mpe na Asiriya. Alobaki na bango ete ezalaki mpo na lisumu na bango liboso ya Nkolo nde bazalaki konyokwama. Alobaki na bango ete komeka na bango ya koluka lisalisi epai ya Ezipito ekozala na litomba te; mpo komeka na bango ya koluka lisalisi epai ya Ezipito ekomemela bango konyokwama mingi koleka, mpo Ezipito ekonyokola bango na esika ya kosalisa bango; ete Ezipito ekokaki te kobikisa.

TAM1897 Q1 44.1Sikawa, talá mokapo ya mwambe ya Isaia. Ezalí eténi nini ya Makomi oyo tosalelaka mingi na buku ya Isaia, oyo elobeli boyei ya Nkolo, mpe kozela boyei na Ye? Tokutanaka na yango wapi? Okanisi naino te ete mokapo ya mwambe ya Isaia nde elobeli bato oyo balukaka bilimo ya bakufi, oyo balelaka na mongongo ya moke mpe balobaka na nse ya monoko,—kolobeláká makambo ya bilimo? Kuna nde ekomami, “Bokanga litatoli, bókanga mibeko na elembo kati na bayekoli na ngai. Mpe ngai nakozela Nkolo, oyo abombi elongi na ye liboso ya ndako ya Yakobo, mpe nakoluka ye.” Bongo, oyo ezali mokapo ya boyei ya Nkolo?—Iyo. Ezali mokapo oyo ekómi tii na boyei ya Nkolo?—Iyo.

TAM1897 Q1 44.2Sikawa, tala nini ezali na kati ya mokapo wana. Tala nini ezali na ebandeli ya mokapo oyo, kobanda na vɛrsɛ ya mitano.

TAM1897 Q1 44.3Nkolo alobaki na ngai lisusu, kolobaka: Lokola bato oyo baboyi mai ya Silowa oyo etambolaka malembe, mpe basepelaka na Rezini mpe na mwana ya Remalaya [oyo ezalaki Asiria mpe Damasko]; sikawa, na yango, tala, Nkolo azali kotombola likolo na bango mai ya ebale, makasi mpe ebele, ata mokonzi ya Asiri, mpe nkembo na ye nyonso: mpe akomata likolo ya banzela na ye nyonso, mpe akoleka libongo na ye nyonso: mpe akokata na Yuda; akotondela mpe akoleka, akokoma ata na nkingo; mpe kosembola mapapu na ye ekotondisa bonene ya mabele na yo, eee Immanuel.

TAM1897 Q1 44.4Yango ezalaki solo mpenza mpo na bango. Mokonzi ya Asiriya ayaki mpe azindisaki mboka mobimba na mai. Kasi mpo na nini likambo yango ekomami na esika mpe na boyokani na likambo oyo elobeli boyei ya Nkolo, mpe mpo na bato oyo basengelaki kozela boyei na Ye? Yango ekomami na esika wana, mpe ekómelá biso, mpo na kolakisa na bato nyonso ya mikolo na biso ete mikakatano, mpasi mpe ntembe ekoya likolo ya mabele nyonso mpe likolo ya bikolo nyonso, ekotondela mpe ekoleka mpe ekokóma kino na nkingo mpe ekotondisa bonene ya mabele, mpe ete bato bakoyeba te ndenge ya kokima yango. Yango wana eteni oyo ekómelá biso baye tozali kozela Nkolo. Tótánga mpe tómona.

TAM1897 Q1 44.5Bósangana, bino bato, mpe bokobukana na biteni; bóyoka, bino nyonso ya mikili ya mosika: bómibɔngisa, mpe bokobukana na biteni; bómibɔngisa, mpe bokobukana na biteni. Bósala likanisi elongo, mpe ekokoma mpamba; bóloba liloba, mpe ekotelema te: mpo Nzambe azali na biso. Mpo Nkolo alobaki na ngai boye na loboko ya makasi, mpe ateyaki ngai ete natambola te na nzela ya bato oyo, kolobaka, bóloba te, Lisanga, epai ya bato nyonso oyo bato oyo bakoloba, Lisanga; mpe bóbanga te bobangi na bango, mpe bóbanga te.

TAM1897 Q1 44.6Bongo, ntango ya boye ezali sikoyo, kaka na tango oyo bazali kozela boyei ya Nkolo? Bazali kosangana mpo bobangi mpe ntembe ekiti likolo na bango? Mpo ete mikakatano ezali koya likolo ya mboka? Tomoni eloko ya ndenge wana esika moko? Bino moko bomoni yango?—Iyo, bomoni! Bato mosusu longola kaka Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo bamonaki yango?—Ya solo, soki bokeseni ezali, pene na bato nyonso bamonaka yango polele koleka Ba-Adventiste. Kasi emonanaka; yango ezali polele. Mpe bazali kosangana elongo, komikanga na bituluku mpe na maboke, mpe komibongisa. Bazali komibongisa mpo na nini? Nini ekoya?—Bakobukana na biteni. Bongo, bazali komibongisa mpo na nini?—Mpo na kobukana na biteni. Kasi, bazali kokanisa bongo te; bazali nde komibongisa mpo na kobundisa mabe oyo ezali koya. Mpe milende oyo bazali kosala mpo na komibikisa na mabe yango, ezali kaka kokomisa likambo yango makasi koleka, mpe ezali kopusana bango pene na libebi, mpe na kobukana na biteni.

TAM1897 Q1 44.7Bósantisa Nkolo ya mampinga ye moko; mpe bókóma kobanga ye, mpe bókóma kolɛnga liboso na ye. Mpe akokóma esika ya bule; kasi libanga ya kokweisa mpe mwamba ya kotungisa mpo na bandako mibale ya Yisraele, mpo na motambo mpe lisɔpɔ mpo na bafandi ya Yeruzalemi. Mpe ebele kati na bango bakokwea, bakokwea na mabele mpe bakopasuka, bakokangama na motambo, mpe bakokangama. Bokanga litatoli, bókanga mibeko na elembo kati na bayekoli na ngai. Mpe ngai nakozela Nkolo, oyo abombi elongi na ye na ndako ya Yakobo, mpe nakoluka ye. Tálá, ngai ná bana oyo Nkolo apesi ngai tozali bilembo mpe bikamwa na kati ya Yisraele, epai ya Nkolo ya mampinga, oyo afandaka na ngomba ya Sioni.

TAM1897 Q1 44.8Emonani polele ete yango etali boyei ya Nkolo. Ezali litindiki mpo na bato oyo bakokutana na Nkolo. Kasi mpo na nini elobeli mpasi na tango oyo Asiri ezalaki konyokola Yuda? Mpo yango emonisi polele mpenza lolenge ya mpasi oyo ekozala likolo ya mabele mobimba mpe ekomitungisa bato nyonso na tango ya boyei ya Nkolo. Mpe milende oyo Yuda asalaki mpo na kokima mabe wana mpe komikangola na yango, ezali kaka lolenge moko ya milende oyo ekosalema na baoyo balobaka ete bazali bato ya Nzambe, mpo na komikangola na mabe oyo ezali koya.

TAM1897 Q1 44.9Nzambe azali kobenga ntango nyonso: Kotia motema na Asure te; kotia motema na Ezipito te; kasi tia motema na yo kaka na Nkolo. Pesa Asure mokɔngɔ: yango ezali malamu. Kasi kokende na Ezipito te mpo na kokima Asure. Luka Nkolo. Bokende na Ezipito te; bókende epai ya Nkolo. Mpe soki bozwi Nkolo na motema na bino mobimba, bokobikisama na mokakatano mpe na bonyokoli nyonso wana ya Asiriya. Maloba moke kaka na likambo yango. Mokapo ya ntuku misato ya Yisaya elimboli biso sekele ya likambo yango.

TAM1897 Q1 45.1Mawa na bana batomboki, elobi Nkolo, baye bazwaka toli, kasi epai na ngai te; mpe bamibombaka, kasi na elili ya Molimo na ngai te, mpo na kobakisa lisumu likolo ya lisumu; baye bakendeke na makolo mpo na kokita na Ezipito, mpe batuni ngai na monoko na ngai te; mpo na komikangisa na makasi ya Farao, mpe kotia elikya na elili ya Ezipito. Yango wana makasi ya Farao ekozala soni na bino, mpe kotyela elili ya Ezipito motema ekozala nsoni na bino. Vɛrsɛ 1-3.

TAM1897 Q1 45.2Batumeli na ye bakitaki kuna mpo na kosolola na Ezipito. Mpe ntango Yuda atindaki batumeli na Ezipito, Ezipito ayokaki soni na batumeli yango.

TAM1897 Q1 45.3Mpo bakonzi na ye bazalaki na Zoan, mpe batindami na ye bakomaki na Hanes. Bango nyonso bayokaki soni mpo na ekolo oyo ekokaki te kosalisa bango, ezala mpo na lisungi to mpo na litomba, kasi kaka soni, mpe lisusu kofinga. Mokumba ya banyama ya Sudi: na mboka ya mpasi mpe ya mpasi ya motema, epai wapi bautaka mwana ya nkɔ́si ná nkɔ́si mokóló, nyoka ya ngúya mpe nyoka ya mɔ́tɔ oyo epumbwaka, bakomema bomengo na bango likoló ya mapeka ya bampunda ya bilenge, mpe biloko na bango ya motuya likoló ya mapundu ya mikɔngɔ ya bakamela, epai ya ekólo oyo ekosalisa bango te. Mpo ete Bamisíri bakosunga mpamba, mpe na ntina te: yango wana ngai nabelelaki mpo na likambo oyo, Makasi na bango ezali ya kofanda mpamba. Vɛrsɛ 4-7.

TAM1897 Q1 45.4Sikawa, mpo bómona ete likambo oyo ezali ya bapaya te, nakobaluka awa mpe nakotánga litatoli moko, ya mokolo ya 5 sanza ya nsambo, 1896, boye:—

TAM1897 Q1 45.5Mabɔngɔ́ oyo epesamaki na liloba ya Nzambe na bana ya Yisraele ezalaki te bobele mpo na bango, kasi mpo na bato nyonso oyo bakokóma na bomoi na mokili. Alobi na bango, “Mawa na bana ya botomboki, ... baye bazwaka toli, kasi epai na ngai te; mpe bamibombaka na eloko, kasi na Molimo na ngai te, mpo na kobakisa lisumu likolo ya lisumu: baye batambolaka mpo na kokita na Ezipito, mpe batuni ngai na monoko na ngai te; mpo na komikangisa na makasi ya Farao, mpe kotia elikya na molili ya Ezipito.” Soki Nkolo apamelaki bato na ye na ntango ya kala mpo ete bazalaki koluka toli epai na ye te tango bazalaki na mikakatano, boye akosepela te lelo soki bato na ye, na esika ya kotyela motema na pole ya nguya ya Moi ya Bosembo mpo na kongengisa nzela na bango, babaluki epai na ye te na komekama na bango, mpo na koluka lisalisi, epai ya bato oyo bazali lokola bango moko, bakoki kosala libunga mpe bazangi nguya? Makasi na biso ezali wapi? Ezali na bato oyo bazangi makasi mpe batalelaka basusu lokola biso moko; oyo bazali na mposa ya litambwisi ya Nzambe kaka lokola biso? Klisto alobi, “Soki ngai nazali te, bokoki kosala eloko moko te;” mpe apesaki Molimo Mosantu lokola lisungi ya sik’oyo na tango nyonso ya mposa.

TAM1897 Q1 45.6Kasi boyebi ete na mikakatano ya mobu eleki, oyo balikaki ete kampanye ya politiki ekobongisa, ata ba Adventiste ya Mokolo ya Nsambo balongwaki na bosembo na bango epai ya Nzambe mpe bakomaki na bolingo makasi ya kosunga na kampanye, na komeka kobongola makambo ya politiki mpe kokamba maponami mpe komeka kobongisa makambo. Mpo na nini?—Mpo na kosunga mboka ebima na mikakatano oyo bayebaki malamu ete ezali koya likolo ya mboka. Ya solo, mikakatano ezali koya likolo ya mboka. Kasi, ba Adventiste ya Mokolo ya Nsambo bakomisangisa na bituluku mpo na mosala ya ndenge wana? Bákangolama na Asiriya; bákangolama na Asiriya mpe na Ezipito mpo na kokende epai ya Nzambe. Oyo nde lobiko kaka moko. Oyo nde libiki kaka moko, ezala na ntango wana, sikoyo, to mpo na libela na libela.