Siansi ya Lobiko. – N° 1

TAM1897 D 46.2Liteya epesamaki na mpokwa ya Mokolo ya Mitano, Febwali 12, 1897 Ebimisami na ba Bulletins ya Mokolo na Mokolo ya Conférence Générale ya mokolo ya 16 sanza ya mibale 1897, Vol. 1, No. 3, nk. 46-47 mpe ya mokolo ya 17 sanza ya mibale 1897, Vol. 1, No. 4, nk. 49-53.

TAM1897 D 46.3MOTO NYONSO ayebi ete oyo ezali eleko ya siansi mpenza, ata na kombo, na maloba, mpe na mposa. Nzambe alingi bato na ye bázala ntango nyonso na nivo ya eleko. Koleka wana: alingi bato na ye bázala ntango nyonso liboso ya eleko. Mingi mpenza alingi bato na ye bázala ntango nyonso babongisi, mpe mpo moto azala mobongisi, asengeli kozala liboso ya eleko. Bongo, lokola oyo ezali eleko ya siansi mpenza, na maloba mpe na makambo mosusu, likambo ya Nzambe, bato na ye, basengeli kozala bato ya siansi mpo na kokokisa masɛngami ya eleko oyo. Wana nde likanisi ya moboko oyo nabengi bino boyekola na butu ya lelo. Nkolo alingi ete yo na ngai tondima likanisi wana, toyekola yango, mpe totonga likolo na yango, kino emonana na kati na biso liboso ya mokili ete likanisi wana ezali ya siansi mpe ya solo. Soki yo na ngai, soki bato nyonso oyo bandimaka nkombo ya Klisto, tosali bongo, Nzambe moko akokokisa likambo yango. Mokili ekomona yango, mpe mokili ekomona yango ata soki yo na ngai tozali na kati to te. Mpo soki yo na ngai tozali na kati te, basusu bakozala na kati, bango nde bakotika Nzambe amonisa yango na nzela na bango; mpe soki yo na ngai totiki ye te asala yango, tokobungisa libaku.

TAM1897 D 46.4Kasi yo olobi, Libiki ezali mosala ya bato ya Nzambe. Libiki ezali ntina moko ya Nkolo. Yango nde bandeko basusu bazalaki koloba. Yango nde tozalaki na yango na liteya ya sima ya midi, mpe na mateya nyonso ya buku ya Baebre. Ezali liteya oyo tozwaki na bisika misusu na kati ya Makomi. Mpe Makomi elobi ete tosengeli koyeba eloko mosusu te longola kaka Yesu Klisto mpe ye oyo bakufisaki na ekulusu. Bino bolobi bongo; ɛɛ, mpe ngai nalobi bongo. Nalobi ete mosala ya bato ya Nzambe — nyonso oyo likambo ya Nzambe ezali na mokili — ezali mosala ya lobiko. Mpe yango ekokani mpenza na oyo tolobaki liboso. Yango wana, lobiko ezali siansi.

TAM1897 D 46.5Koleka wana: Libiki ezali kaka siansi te, ezali kaka siansi moko te; ezali mokonzi, fungola, mpe motema ya siansi nyonso. Ezali eloko ya siansi koleka biloko nyonso oyo makanisi ya bato etalelaka na mokili oyo. Na yango, ntango bato ya Nzambe bakozwa lobiko ya Nzambe ndenge ezali na Nzambe; ntango likambo na Ye ya lobiko na mokili ekotelema lokola elakiseli ya solo ya makanisi na Ye ya lobiko, bongo siansi oyo eleki bansiansi nyonso ekomonanela mokili. Bongo bato ya Nzambe bakoki kotelema liboso ya bakonzi mpenza ya siansi, mpe koyoka soni te, na eleko oyo ya siansi.

TAM1897 D 47.1Sikawa, namipesi mobimba na solo wana. Mpe nalingi bómona ndenge nini ezali solo mpenza. Bino na ngai tomipesi na lobiko ya Nzambe. Mpe nalingi bómona na nzela ya Biblia — buku ya solo nyonso — ete lobiko ezali siansi. Bongo, elongo na ngai, bokomipesa na solo wana.

TAM1897 D 47.2Na ebandeli, bongo, nalingi bókanisa na mayele, mpe bómona bino moko kaka te ete lobiko ezali siansi; kasi ete ezali siansi oyo eleki bansiansi nyonso na likolo.

TAM1897 D 47.3Liloba “science” elimboli, na ndimbola ya solo, boyebi. Science ya botani ezali boyebi ya botani. Science ya astronomi ezali boyebi ya astronomi. Yango wana, moto moko ya siansi alimbolaki siansi lokola “mbuma ya kokanisa.” Boyebi nyonso — siansi — oyo mokili ezali na yango mpo na astronomi, ezali mbuma ya makanisi ya mokili na likambo etali astronomi.

TAM1897 D 47.4Sikawa, lobiko ezali boyebi ya Nzambe: “Bomoi ya seko ezali oyo, ete báyeba yo, Nzambe moko ya solo, mpe Yesu Klisto oyo otindaki.” Yango wana, ezali siansi. Kasi boyebi oyo ewuti na makanisi ya moto te: ewuti na makanisi ya Nzambe. Mpo ete “liso emona te, matoi eyoka te, mpe makambo oyo ekota na motema ya moto te, oyo Nzambe abombeli baoyo balingaka ye. Kasi Nzambe amoniseli biso yango na Nzela ya Molimo na Ye; mpo ete Molimo ayekolaka biloko nyonso, ata mpe makambo ya mozindo ya Nzambe.” Yango wana lobiko, lokola ezali mbuma ya makanisi ya Nzambe, ezali kaka siansi te, kasi ezali siansi eleki monene koleka bansiansi nyonso.

TAM1897 D 47.5Lisusu: Oyo mokili eyebaka lokola siansi — ba siansi ya biloko ya mokili — ezali mbuma ya makanisi ya bato. Bato bakanisaka na mayele na bango. Na yango, ezali na mayele nde bato basalelaka mpo na ba siansi oyo nyonso. Kasi lobiko etali mayele yango moko. Bongo, nini eleki monene? Nini eleki monene — oyo etali biloko nyonso mosusu, to oyo etali mayele oyo etali biloko nyonso mosusu? — Ya solo, oyo ya suka. Bongo, lokola na makanisi nde bato basalelaka siansi nyonso mosusu, mpe lobiko etali makanisi yango moko, emonani polele mpenza, kaka te ete lobiko ezali siansi lokola siansi mosusu nyonso, kasi mpe ete ezali siansi oyo eleki siansi nyonso mosusu na likolo. Ezali siansi oyo eleki likolo oyo makanisi ya moto ekoki koyeba.

TAM1897 D 47.6Lisusu: Libiki etali makanisi. Kasi nani nde na kati ya libiki mpe na nzela ya libiki atali makanisi? — Ezali Nzambe ye moko. Bongo, lokola ezali Nzambe ye moko nde asalaka, nde ayebisaka, siansi oyo; mpe lokola siansi oyo ezali mbuma ya makanisi ya Nzambe; elingi koloba ete siansi ya libiki ezali siansi ya likolo koleka, ya mozindo koleka, mpe ya monene koleka, oyo eyebani, kaka te na makanisi ya moto, kasi na molɔ́ngɔ́ mobimba.

TAM1897 D 47.7Tótánga mwa biteni ya Makomi. “Bómikokisa na mokili oyo te; kasi bómibongola na kokómisa ya sika makanisi na bino.” Baroma 12:2. “Bongo, na makanisi na ngai, nasalelaka Mibeko ya Nzambe.” Baroma 7:25. “Toyebi ete Mwana ya Nzambe ayaki, mpe apesaki biso mayele.” “Tozali na mayele ya Kristo.” Nzela kaka moko oyo Nkolo akoki kokoma epai na biso ezali na nzela ya mayele. Asololaka na biso kaka na nzela ya mayele. Ayangelaka biso kaka na nzela ya mayele na biso. Talá: “Na mayele nasalelaka mobeko ya Nzambe, kasi na mosuni mobeko ya lisumu.” Mpe etinda ya liboso ya nyonso ezali oyo: “Yoka, ete, Israel; Nkolo Nzambe na biso azali Nkolo moko; mpe okolingaka Nkolo Nzambe na yo na motema na yo mobimba, mpe na molimo na yo mobimba, mpe na mayele na yo mobimba.” “Makanisi ya mosuni ezali bonguna epai ya Nzambe; mpamba te etosaka mobeko ya Nzambe te, mpe solo mpenza ekoki kotosa te.” Makanisi ya mosuni oyo ekoki te kotosa mobeko ya Nzambe — ekoki te — esengeli ebongwana, esengeli ekitanisama na makanisi mosusu oyo esalelaka mobeko ya Nzambe ntango nyonso. Mbongwana wana ya makanisi ezali lobiko. Kokómisa ya sika makanisi wana esalemaka na Nzambe na kati ya mosala na ye ya lobiko, mpe moto mosusu akoki kosala yango te. Yango wana ezali siansi ya likolo koleka nyonso — ya likolo koleka oyo mayele ya moto eyebi, ya likolo koleka oyo molɔ́ngɔ́ mobimba eyebi.

TAM1897 D 47.8Bongo, bozali komona te mpo na nini ba Testimonies elobelaka “siansi ya lobiko”?

TAM1897 D 49.1Sikawa nalingi bómona ete bato mosusu mpe bakanisaka bongo. Nalingi bómona ete nazali ngai moko te na likambo oyo. Nalingi bómona ete mpo na likanisi oyo tozali na bokonzi — bokonzi ya siansi — elingi koloba, bokonzi ya bato oyo bayebi siansi malamu.

TAM1897 D 49.2Soki nakoki komemela bino lelo na butu bilembeteli ete bato oyo bayebi malamu koleka moto nyonso na mokili oyo siansi mosusu nyonso, batatoli ete basepelaka na siansi oyo koleka siansi mosusu nyonso esangani, ete bamonaka na kati na yango makambo ya motuya mingi koleka siansi mosusu nyonso esangani, bongo bokoloba te ete nazali na libateli na ndenge nazali koloba — na kotalela siansi? Bon, nazali na lisanga ya ndenge wana — lisanga oyo eyebi siansi nyonso mosusu, mpe nazali na bilembeteli ya solo oyo emonisi ete basepelaka na oyo koleka na siansi nyonso mosusu esika moko.

TAM1897 D 49.3Na 1 Petelo 1:10-12, apostolo azali kolobela lobiko, mpe kuna natangi boye:—

TAM1897 D 49.4Na likambo ya lobiko wana, baprofɛtɛ balukaki mpe batalaki na likebi mingi, bango oyo balobaki na profɛti mpo na ngolu oyo esengelaki koya epai na bino; bazalaki koluka koyeba ntango nini to lolenge nini Molimo ya Kristo oyo ezalaki na kati na bango ezalaki kolakisa, ntango ezalaki kotatola liboso mpasi ya Kristo mpe nkembo oyo ekolandaka yango. Emonanaki bango polele ete ezalaki te mpo na bango moko, kasi mpo na biso, bango bazalaki kosalela biso makambo oyo sikoyo bayebisi bino na nzela ya baoyo basakolaki bino nsango malamu na Molimo Mosantu oyo etindamaki uta na likolo; makambo oyo BA ANJELU BAZALI NA Mposa YA KOTALA NA KATI.

TAM1897 D 49.5Biloko nini ba anzelu balingaka kotala na mozindo? — Libikisi ya Nzambe ntango ezali kosakolama na Molimo Mosantu oyo etindami uta na likolo. Liloba ya Greke mpo na “koyoka mposa,” awa elimboli “kotia motema na likambo moko.” Mpe liloba ya Greke oyo elimboli “kotala na mozindo” elingi koloba, “kokitisa motó mpo na kotala eloko; kotala na motó ekitisi liboso; kotala na nzoto egumbami; kotala na likebi nyonso, kotalela na mposa ya koyeba — lokola moto oyo alingi koyeba likambo moko malamu.” Yango nde ezali ezaleli ya ba anzelu na likambo etali lobiko.

TAM1897 D 49.6Sikawa, ba anzelu bayebi siansi misusu — lokola bioloji, jeoloji, iktioloji, astronomi — siansi nyonso mosusu? Boyebi ete bayebi. Moto nyonso ayebi ete ba anzelu bayebi malamu mpenza siansi nyonso misusu. Moto nyonso ayebi ete ezali likambo ya solo mpenza koloba ete ba anzelu nyonso bayebi siansi nyonso misusu na boyebi oyo eleki mosika oyo moto moko ayebi, to akokaki koyeba, siansi ata moko. Kasi ba anzelu bamipesaka mingi na likambo ya lobiko koleka siansi nyonso misusu. Bango oyo bayebi makambo mingi koleka bato nyonso, bazali na mposa mingi na likambo oyo moko. O, malamu, boyokanaki na ngai mwa kala ete soki nakoki kotanga bokonzi ya boye, bolobaki ete tozali na libateli soki tozwaki likanisi oyo. Bongo, tozali na libateli. Tozali na kati ya baninga ya malamu koleka — ɛɛ, baninga ya siansi ya malamu koleka. Ezali na bokonzi oyo esukisaka likambo na likambo yango, bokonzi ya siansi.

TAM1897 D 49.7Sikawa, nazali kosakana na maloba te na likambo etali science na butu ya lelo. Nazali kosalela maloba “science” mpe “scientifique” na ntina na lobiko lokola liloba ya solo mpenza. Lobiko ya Nzambe ezali mpenza likambo ya siansi, ebengami bongo na lokuta te, kasi ezali mpenza, mpe koleka nyonso, ya siansi. Yango wana, bókanisa ata moke te ete nazali kosakana na maloba “science” to “scientifique.” Nazali kosalela yango na bosolo, mpo ebongi mpenza na likambo oyo.

TAM1897 D 49.8Kasi ezali kaka wana te: ezali te kaka ete ba anjelu balingaka kotalela likambo oyo, lokola bato oyo balingaka koyeba likambo moko; kasi bayekolaka mpenza likambo moko. Bayekolaka na kotaleláká mpe koyekoláká yango. Bótánga na buku ya Baefese 3:8-11, mpe bokomona likanisi oyo elobami polele:—

TAM1897 D 50.1Epai na ngai, oyo nazali moke koleka oyo aleki moke na bato nyonso ya bu-santu, ngolu oyo epesameli, ete nasakola epai ya Bapaganu bomengo ya Kristo oyo ekoki kolukisama te; mpe mpo na komonisa na nyonso [Nakolongola liloba bato, mpo ete ebakisami] boyokani ya sekele, oyo ebombamaki na Nzambe banda na ebandeli ya mokili, ye oyo akelaki biloko nyonso na nzela ya Yesu Kristo: mpo na mokano [Bótala sikoyo, esengeli napanzá bomengo ya Kristo oyo ekoki kolimbolama te mpo ete bato nyonso bámona boyokani ya sekele oyo ebombamaki na Nzambe, mpe yango ezali na ntina, mpo na mokano] ete sikoyo na nzela ya eklezia, bokonzi ná nguya na bisika ya likolo báyeba mayele ndenge na ndenge ya Nzambe, kolanda mokano na ye ya seko oyo akanaki na kati ya Kristo Yesu, Nkolo na biso.

TAM1897 D 50.2Ntina ya kosala ete bato bámona yango ezali nini? — Mpo ete na bakonzi mpe nguya “na bisika ya likoló” (“na lola” ndenge babongoli mosusu balobaka; yango ezali malamu) boyebi ya Nzambe ya ndenge na ndenge eyebana. Baanzelo, bakonzi, mpe nguya, balingaka makasi kotala na kati ya nsango malamu oyo ya lobiko ntango ezali kosakolama na Molimo Mosantu oyo etindami uta na lola. Batalaka mpe bayekolaka. Mpe ntango bazali koyekola, bayekolaka bimoniseli ya sika ya mayele ya Nzambe — mayele ebele ya Nzambe — kolanda mokano na ye ya seko oyo akanisaki na kati ya Kristo Yesu, Nkolo na biso. Oyebi na mikanda misusu ete sekele oyo ya Nzambe, mokano oyo ya seko, emonisami na nsango malamu. Oyebi ete bakonzi mpe nguya na likolo bazali ya seko na lolenge moko te — bazali ya libela na libela te. Bazali banda na ntango moko kino na libela, lokola yo na ngai. Gabriel azali ya libela kaka banda na ntango oyo akelamaki. Azali ya libela na libela te.

TAM1897 D 50.3Kasi Nzambe azali banda libela na libela. Sikoyo, banda libela na libela, mokano ezalaki, ezali — mokano na ye ya libela oyo ebongisamaki na kati ya Kristo Yesu Nkolo na biso. Ekowumela ntango boni mpo na ba anzelu mpo na kokoma na bozindo, mpe kosilisa boyekoli, ya mokano wana ya libela? — Kino na libela. Yango ezali polele. Bongo, lokola mokano wana emonanaka na nsango malamu, eyebanaka na nzela ya sekele ya Nzambe, oyo ezali, “Kristo na kati na bino, elikya ya nkembo,” emonani polele ete ba anzelu bazali koyekola yango. Mpe ntango bazali kotalela yango, bamonaka na kati na yango mayele ndenge na ndenge ya Nzambe, kolanda mokano na ye ya seko. Bazali na mposa ya kotalela yango. Basalaka bongo, mpe na ndenge wana bayekolaka.

TAM1897 D 50.4Bongo, lokola bayebi siansi nyonso mosusu koleka ndenge moto moko ayebi siansi na ye, mpe ntango batiye motema na bango mingi na oyo koleka na nyonso mosusu, mpe bayekoli na yango; oyo ezali likambo te oyo yo na ngai tokoki komitiela motema na kimya? Bongo, oyo mpe ezali likambo oyo ebongi koleka na makanisi na biso, makanisi na biso ya likolo, koleka makambo mosusu nyonso esangani? Mpe tokoki te kotya mitema na biso na likambo oyo, mpe kopesa molimo na biso mobimba na yango kozanga kozala lokola bato oyo balandaka siansi te? Oh, tokoki, tokoki! Tósala yango.

TAM1897 D 50.5Sikawa, bóyoka ngai na ndenge ya mabe te. Nazali kobundisa siansi misusu te. Nazali koloba te ete siansi mosusu nyonso esengeli kobwakama, mpe komonana lokola bilili ya lokuta, mpe ete ebongi te kopesa yango likebi. Te; nazali koloba ete oyo eleki bango nyonso monene; mpe ete nyonso oyo tokoyekola na kati na bango esengeli koyekolama na nse ya oyo oyo eleki bango monene. Nazali koloba kaka ete siansi mosusu nyonso esengeli kozwa esika ya mibale, ata moke, nsima ya oyo moko, soki tolingi kozala bato ya siansi.

TAM1897 D 50.6Kanisá naino! Tózwa makanisi na biso ya bomoto oyo tosalelaka na siansi misusu. Boni, ngai to moto mosusu, tokokaki kozala na bosembo ya siansi soki totie makanisi na biso ya malamu koleka mpe ya likolo koleka na siansi moko, nzokande toyebi na nzela ya bokonzi ya likolo koleka nyonso ete siansi mosusu eleki yango mpe ezali pene na biso? Yango ekozala siansi? — Te. Bongo, tii sikoyo tomoni ete oyo ezali siansi; mpe ezali siansi oyo eleki nyonso. Bongo moto nyonso oyo atie te makanisi na ye ya likolo koleka, makanisi na ye ya malamu koleka, mpe makasi na ye nyonso, likolo ya siansi oyo liboso ya nyonso, mpe kotika yango ekamba bansiansi mosusu nyonso, na ndenge ya solo, azali na makanisi ya siansi te.

TAM1897 D 50.7Mpe azali na bwanya te. Mpo ete siansi oyo ezali nini? — Libiki. Malamu mingi. Mpe ezali bomoi ya seko. Tózwa ndakisa ete natie bomoi na ngai mobimba, makasi na ngai nyonso, na siansi misusu, na kobosanaka oyo, to komonaka yango lokola ya nse, nakozwa yango? — Te. Bongo, nakozala na ntango boni mpo na koyekola siansi misusu? — Kutu ata mibu moke mpamba. Bongo mosala na ngai na siansi wana ekosila libela, mpe nakozwa lisusu ata libaku moko te ya koyekola yango lisusu.

TAM1897 D 50.8Kasi soki nabandi na oyo ya liboso, mpe natiki basusu na esika ya nsima kino nakanga oyo ya liboso malamu, wana nakozala na libaku ya koyekola basusu? — Iyo. Mpo na ntango boni? — Mpo na libela na libela. Ah, wana ezali nzela ya mayele te? Ezali te nzela kaka moko ya mayele? Mpe ezali te nzela kaka moko ya siansi mpe ya mayele ya bomoto? — Ya solo mpenza. Bongo, tóya, tózala bato ya siansi, na bosikisiki mpenza, koleka.

TAM1897 D 50.9Sikawa, tótala mwa mosika. Na eteni wana ya liboso oyo totalaki mpo na ba anzelu, ebandaki na baprofɛti, boye: “Libiki oyo baprofɛti balukaki mpe balukalukaki na likebi, bango oyo balobaki na profɛti mpo na ngolu oyo esengelaki koya epai na bino,” ntango bayebisaki liboso mpasi ya Kristo mpe nkembo oyo ekolandaka yango.

TAM1897 D 51.1Sikawa, na nzela ya baprofɛti, boyebi oyo ya lobiko, elingi koloba makanisi ya Nzambe na likambo ya lobiko, ebimisamaki na makomi, ndenge tozali na yango awa. Buku oyo ya siansi, siansi oyo ya lobiko, eyaki na nzela ya baprofɛti. Boye bayebaki mpe siansi misusu? — Iyo.

TAM1897 D 51.2Tokoki komona yango na bisika ebele — koleka ata ntango tozali na yango ya kotala na butu ya lelo. Kasi, tokotala kaka makambo mibale to misato, mpo tóyeba malamu ete bazalaki na boyebi ya makambo oyo.

TAM1897 D 51.3Na mokapo ya zomi na mitano ya mokanda ya yambo ya Bakorinti, ezali na liyebisi ya siansi oyo esalemaki pene na mbula nkoto moko na nkama nsambo liboso ete siansi emona yango. Ezalaki wana na boumeli ya bambula wana nyonso, kasi bato ya siansi oyo etali domaine na bango bayebaki yango te na nzela ya makanisi na bango. Ezali liyebisi ya solo moko na astronomie. Moto nyonso oyo andimaki liloba ya Biblia ayebaki yango ntango nyonso, solo, ata soki ayokaki naino te liloba astronomie; kasi siansi ya bato eyebaki yango te, mpe emonaki yango kaka sima ya ntango molai.

TAM1897 D 51.4Likanisi mosusu: Ntango mokomi wana ya Biblia akomaki liloba wana ya siansi oyo, mbula nkóto moko na nkama sambo na sima, bato ya siansi bamonaki ete ezali ya solo na siansi, ezalaki mpenza te liloba ya siansi ya solo banda kala, kaka ndenge ezalaki sima ya komona yango? — Ya solo mpenza. Bongo ezalaki te liloba ya siansi ya solo ntango mokomi akomaki yango? — Ya solo mpenza. Verset yango ezali 1 Bakorinti 15:41:—

TAM1897 D 51.5Moyi ezali na nkembo na yango, na sanza nkembo mosusu na yango, na minzoto nkembo mosusu na yango: mpo monzoto moko ekeseni na monzoto mosusu na nkembo.

TAM1897 D 51.6Yango eyebanaki te mbula nkama moko eleki, mpo pene na ntango wana, moto moko oyo amimonaki lokola moyebi monene ya minzoto, mpe baninga na ye bazalaki komona ye bongo, atelemelaki liloba wana, alobaki ezali ya solo te, mpe ezali elembo ya kozanga boyebi ya bakomi ya Biblia; mpo akanisaki (elingi koloba, mokomi ya Biblia akanisaki) ete monzoto moko ekeseni na monzoto mosusu na nkembo, na kongenga, kasi na mosika te. Wana nde liloba ya moto wana oyo atelemelaki yango. Likanisi na ye ezalaki, mpe alobelaki yango na nkombo ya siansi ya astronomi, ete ntina kaka moko oyo etindaka monzoto moko kongenga mpe kokoma kitoko koleka mosusu epai na biso, ezali kaka mpo ete moko ezali pene na biso koleka mosusu, na boye ete tozwaka pole na yango mingi. Kasi lelo oyo na makambo nyonso ya siansi, eyebani lokola solo ete bokeseni ezali monene na kati ya minzoto, na bonene na bango, na kitoko mpe na balangi na bango, lokola kaka ndenge ezali na bafololo na mabele. Na yango, soki tokokaki komona bafololo nyonso ya mabele etandami liboso na biso na elanga moko monene, na nkembo na yango nyonso, mpe bokeseni ya balangi na yango, mpe na sima tomonaki minzoto ya likolo polele lokola tomonaka oyo, tolingaki komona moko kitoko mpe ya balangi ebele lokola mosusu. Yango eyebani sikoyo, kasi eyebanaki te na tango eteni wana ekomamaki epai ya Bakorinti.

TAM1897 D 51.7Sikawa, natuni, oyo ezalaki maloba ya siansi te? Ezalaki maloba ya solo ya siansi te, na mokolo oyo Polo akomaki yango mpe atindaki yango na Korinti, kaka ndenge ezali solo sikawa? Koyeba oyo siansi esalaki ete ezalaki solo, yango ekomisaki yango te solo, mpe ebakisaki ata eloko moko te na bozito na yango lokola solo. Koyeba na bango emonisaki kaka ete bamonaki eloko moko ya solo, kasi oyo bayebaki te liboso, mpo bandimaki Biblia te. Soki batangaki kaka yango na Biblia, mpe bandimaki mpe bayambaki yango, likambo wana ya siansi balingaki koyeba yango kala liboso ete bato ya siansi mosusu báyeba yango.

TAM1897 D 51.8Science mosusu ezali: Mokolo moko Sir Isaac Newton azalaki kofanda na nse ya nzete ya pomme. Pomme moko ekweaki uta na etape pene na ye. Mbala ebele, ba pomme ekweaki na banzete liboso. Amonaki ba pomme ekwea na banzete liboso. Kasi mokolo wana azalaki na makanisi mozindo, mpe abandaki kokanisa. Mpo na nini pomme wana ekweaki? Esengeli kozala mpo ete mabele ezalaki na nguya moko likolo na yango mpo na kobenda yango epai na yango. Lokola mabele eleki pomme monene, ekobenda yango epai na yango ntango ekolongwa na nzete. Alobaki, Soki nakamata pomme wana, mpe nabwaki yango likolo mpenza ndenge nakoki, ekokwea lisusu na mabele. Bongo soki ezalaki nguya ya mabele nde ememaki yango na mosika moke boye, ntango nakobwaka yango likolo makasi ndenge nakoki mpe ezongi lisusu, wana ezali elembeteli ete nguya ya mabele ekokaki kokoma mosika wana longwa na mabele, mpe ekangaki eloko wana mpe ezongisaki yango. Soki nakoki kobwaka yango na bolai ya mile moko, mpe ezongi, wana ekozala polele ete nguya wana ekomaki na mosika ya mile moko mpo na kozongisa eloko wana. Bongo, alobaki, Soki yango ezali solo, nguya wana esengeli ekoma tii na sanza. Namituni soki ekoki kokoma tii na sanza? Nakokende kotala. Akendeki na ndako na ye mpe afandaki kuna, azwaki bakalkile ya astronomi na ntina na nzela ya sanza na esika na yango, mpe asalaki bakalkile ebele ya mituya. Kasi eyokanaki te. Amekaki mbala na mbala, kasi eyokanaki te; akokaki te komona ndenge bopusi wana ekoki kokoma tii na sanza.

TAM1897 D 52.1Atikaki likambo yango pembeni pene na mibu zomi, soki nakanisi malamu, liboso ya kozongela yango lisusu. Mokolo moko, bakomisaki calcul ya sika ya nzela ya sanza, mpo na kobongisa mabunga oyo ezalaki na ba calcul ya kala. Tango yango ebimaki, Newton alobaki, “Namituni soki oyo ekopesa ngai oyo nazali na yango mposa.” Azwaki mituya yango, abandaki mosala, mpe asalaki molongo molai ya mituya oyo yo na ngai tokokamwa na yango, solo. Kasi na suka, akomaki kaka na mituya mibale to misato liboso ya suka, mpe amonaki ete ekokani. Asepelaki makasi na likambo wana ya kokamwa, na boye ete akokaki lisusu kosilisa mituya na ye te. Stilo ekweaki na loboko na ye, mpe esengelaki asenga moninga na ye asilisela ye. Moninga na ye asalaki bongo, mpe Sir Isaac Newton amonisaki likambo ya siansi, to mpe siansi ya sika. Babengaka yango gravitation. Mpe banda wana, akomi moto oyo nkombo na ye ekobosanama te.

TAM1897 D 52.2Yango ezalaki mpenza likambo monene. Kasi yango ezalaki na Biblia mbula nkóto mibale na nkama mitano liboso ete Sir Isaac Newton amona yango na kati ya biloko ya mokili. Gravitation ezali kaka ndenge oyo molɔ́ngɔ́ mobimba ezali kokɛngɛla bokatikati na yango. Ezali mobeko wana, ndenge bato ya siansi balobaka, oyo esalaka ete bokatikati ya molɔ́ngɔ́ mobimba ebonga. Yango elingi koloba, eloko nyonso na molɔ́ngɔ́ mobimba ezali na bopusi likolo ya eloko mosusu nyonso, mpe ekangisami na yango na bokatikati. Kaka te eloko mokomoko, kasi mpe eteni nyonso ya eloko ya nzoto na molɔ́ngɔ́ mobimba, ebendaka mpe ezalaka na bopusi likolo ya eteni mosusu nyonso ya eloko ya nzoto na molɔ́ngɔ́ mobimba.

TAM1897 D 52.3Na mokili ya biloko oyo emonanaka, yango ezali kaka likambo oyo ekokani na oyo toyekolaki na kelasi ya Biblia lelo na nsima ya midi, na likambo etali bomoi. Tomonaki ete okoki kosimba moto to eloko moko te kozanga ete yango eyebana na molongo mobimba. Ndeke moko ekweaka te soki Tata na yo ayebi te, mpe kokwea ya ndeke wana eyokamaka na molongo mobimba. Oyo ezali kaka likambo oyo ekokani na yango.

TAM1897 D 52.4Likambo ya molimo mpe ezali kuna, oyo ekokani na yango mibale.

TAM1897 D 52.5Nakokende wapi mosika na molimo na yo? To nakimaka wapi mosika na liboso na yo? Soki namati likolo, ozali kuna; soki nasali mbeto na lifelo, tala, ozali kuna. Soki nakamati mapapu ya ntongo mpe nafandi na nsuka ya mbu; ata kuna loboko na yo ekokamba ngai, mpe loboko na yo ya mobali ekosimba ngai. Nzembo 139:7-10.

TAM1897 D 52.6Tango yo na ngai tokanisi likanisi ya sembo, eyebanaka na esika mosusu? Tokanisi likanisi ya mabe. Likanisi ya mabe ezali nini? — Lisumu. Bongo, lisumu ebandaka wapi? — Na likanisi. Lisumu na ngai eyebanaka na esika mosusu na molongo mobimba longola kaka ngai moko? Nani ayebaka yango? — Nzambe, na nzela ya Molimo na Ye. Bongo, ezali na likambo ya molimo na molongo na biso oyo emonanaka te? Eyokamaka te? To likanisi moko ya malamu to ya mabe oyo eyokamaka te? Bongo omoni te gravitation lokola siansi? Sir Isaac Newton amonaki bosolo moko na molongo oyo eyokani na bosolo mosusu ya molongo.

TAM1897 D 52.7Mobeko oyo Newton amonaki ezali, ndenge nalobaki, oyo esalisaka ete bokatikati ya molɔ́ngɔ́ mobimba ebatelama. Sikawa nakotánga liloba ya Nzambe oyo emonisi ete likambo oyo eyebanaki mbula nkóto mibale na nkama mitano liboso Newton amona yango. Yisaya 40:12:—

TAM1897 D 52.8Nani amɛkaki mai na kati ya lobɔkɔ na ye, mpe amɛkaki likoló na etando ya lobɔkɔ na ye oyo efungwami, mpe akangaki putulu ya mabele na emekelo, mpe amɛkaki bozito ya bangomba na emekelo, mpe bangomba-ngomba na emekelo?

TAM1897 D 52.9Ntango bangomba mpe bitundu etongamaki, ekokanaki moko na mosusu. Nzambe abongisaki yango bongo mpo ete bokokani na yango ebatelama? Nkombo ya siansi ya mobeko oyo ebatelaka bokokani ya biloko ezali nini? — Gravitation. Bongo, Yisaya alobelaki nini? — Gravitation. Ya solo, alobelaki yango.

TAM1897 D 52.10Moto ya siansi alimboli likambo yango na ndakisa ya fololo moke oyo babengaka snowdrop. Kanisá mitindo mibale ya bafololo oyo ebotaka na nzela ya mbuma. Moko ezali fololo ya kotɛlɛma, mosusu ezali fololo ya kogumbama. Omona na bafololo bitunga mike etɛlɛmi zingazinga ya etunga moko ya katikati. Sikawa, na fololo oyo etɛlɛmaka oyo ebotaka na nzela ya mbuma, nzete ya kati ezalaka ntango nyonso mokuse koleka oyo ezingi yango. Soki ezali fololo oyo ekweyaka, nzete ya kati ezalaka molai koleka oyo ezingi yango. Ntina na yango ezali ete putulu ya fololo — pollen — oyo ezali likolo ya oyo ezingi yango esengeli kokwea likolo ya oyo ya kati, soki te, kobotama ya fololo ekoki kosalema te.

TAM1897 D 52.11Sikawa, na fololo ya kotɛlɛma oyo ebotaka na nzela ya mbuma, nzete ya kati esengeli ezala mokuse koleka oyo ya zingazinga, mpo ete putulu ya fololo ya oyo ya zingazinga ekweya likolo na yango. Soki ezalaki molai, omoni ete putulu ekokweya na nse, mpe ekokanga yango te, mpe na boye mbuma ekoki kosalema te. Soki ezali fololo ya kogumbama, mpe nzete oyo ya kati ezali mokuse koleka oyo ya zingazinga, putulu ekokweya mosika mpe lisusu mbuma ekoki kosalema te. Na yango, na fololo nyonso ya kotɛlɛma oyo ebotamaka na mbuma, nzete ya katikati esengeli ezala mokuse koleka oyo ezingi yango. Na fololo nyonso ya kokweya oyo ebotamaka na mbuma, oyo ya katikati ezalaka molai.

TAM1897 D 53.1Fololo snowdrop ebotaka na nzela ya mbuma. Mpe atako ezali fololo ya kotɛlɛma, nzete na yango ya katikati eleki milayi koleka oyo ezingi yango. Ndenge nini boye ekoki kozala? Nakoloba yango lisusu mpo oyeba malamu: Fololo snowdrop ezali fololo ya kotɛlɛma, mpe ebotaka na nzela ya mbuma. Nzete na yango ya katikati, na yango, esengelaki ezala mokuse koleka misusu. Kasi eleki milayi. Bongo, ndenge nini ekoki kobota na nzela ya mbuma? Nkolo abongisaki yango. Abongisi yango boye ete, atako ezali fololo ya kotelema, ekokaka kogumbama mpe kokwea. Yango wana, nzete na yango ya katikati esalemi molai koleka misusu, na likambo oyo, fololo ya kotelema. Ekola mpe etelema semba kino efungwami mpe ekoli malamu mpe ebongi mpo na kobota. Kaka na ntango wana, ekitisaka motó na yango, mpe tango putulu ya fololo ekweyi na esika na yango, fololo moke etombwami lisusu mpe etelemi.

TAM1897 D 53.2Sikawa, yango moko ezali kitoko; kasi tala ndenge elilingi ya mobeko ya gravitation ekoti na likambo oyo. Savant oyo ayebisi ngai ete eloko oyo esalaka ete fololo ekweya, egumbisa motó na yango, ezali nguya ya mabele ya kobenda. Yango ezali solo. Nini esalaka ete pomme ekweya? — Bozito. Kasi bozito ezali kaka gravitation — ewuti na liloba ya Latin gravus, oyo elimboli bozito. Nini esalaka ete fololo wana etɛlɛmi egumbisa motó na yango? — Bozito ya mabele. Kasi mpo na nini bozito ya mabele esalaka te ete fololo wana ekweisa motó na yango liboso ya ntango? — Ah, ntango Nzambe akelaki fololo wana ya moke, abongisaki mabele, ɛɛ, abongisaki molɔ́ngɔ́ mobimba, mpo na bamposa na yango. Ntango Nzambe akelaki fololo wana ya nyɛi ya moke, asimbaki molɔ́ngɔ́ mobimba na ekeleli, mpe abongisaki yango mpo na bamposa ya fololo wana ya moke mpenza! Mpe soki Nzambe akanisaki fololo wana ya moke, boye te akomibanzabanza mingi koleka mpo na bino, bino bato ya kondima ya moke?

TAM1897 D 53.3Sikawa, moto ya siansi oyo alobi na ngai ete soki mabele — mpe solo, molongo mobimba — ezalaki livre moko, to ata once moko koleka ndenge ezali, elingaki kosala ete fulele ya neige ekweya liboso ya ntango ebongi; mpo, lokola elingaki kozala na kilo koleka, elingaki kozala na bopusi monene likolo na yango. Mpe na likambo yango, fulele ya neige ya liboso elingaki kozala ya suka. Kasi mpo ete fololo wana ya moke ya neige ekoka bomoi mpe epesa esengo na bato kino na suka ya mokili, Nzambe abongisaki molongo mobimba kaka mpenza kolanda bamposa ya fololo wana, na boye ete tango ngonga na yango ya mpenza ya mposa ekoki, bozito ezalaka kaka ekoki mpo na kokweisa yango. Na nsima, ntango egumbami, mpo ete ekoka kobota, makasi mosusu ezali kowuta na misisa, mpe nzete na yango ekomaka makasi moke, mpe fololo elongaka nguya ya bozito, mpe etelemaka lokola liboso.

TAM1897 D 53.4Nani amɛkaki mai na kati ya lobɔkɔ na ye, mpe amɛkaki likoló na etando ya lobɔkɔ na ye oyo efungwami, mpe amɛkaki mputulu ya mabele na emekelo, mpe amɛkaki bozito ya bangomba na emekelo, mpe bangomba mike na emekelo?

TAM1897 D 53.5Nani atɛlɛmisaki bokatikati ya molɔ́ngɔ́ mobimba? — Nzambe. Yisaya alobaki yango pene na mibu nkóto mibale na nkama mitano liboso ete Sir Isaac Newton amɔna yango. Ezalaki te likambo ya siansi ntango Yisaya akomaki yango? — Iyo. Ekomamaki te na mikanda na boumeli ya bileko wana nyonso? — Iyo. Ezalaki solo ya siansi te banda kala? — Iyo, ezalaki. Ekomaki solo ya siansi koleka ntango Newton amonaki yango? — Te; bato ya siansi bayekolaki likambo oyo bayebaki te liboso, kasi ezalaki kaka kuna na Biblia banda kala.

TAM1897 D 53.6Bókanisa na makambo oyo. Nzambe alingi bongo. Alingi ete yo na ngai tómona ete lobiko, Liloba oyo apesaki biso, mpe oyo abengi makanisi na biso ya likolo, ezali likambo ya pembeni ya moke mpe ya ndelo moke te; kasi ezali eloko eleki monene oyo mokili ekoki koyeba. Ezali eloko eleki monene oyo siansi ya mokili ekoki koyeba. Ezali siansi ya liboso oyo mokili ekoki koyeba.

TAM1897 D 53.7Kasi tosengeli koyekola yango te mpo na kozala bato ya siansi. Tosengeli koyekola yango mpo na kobikisama; mpe kobikisama ezali likambo ya siansi.