Siansi ya Libiki. – N° 2

TAM1897 D 59.2Liteya epesamaki na mpokwa ya lomingo, mokolo ya 14 sanza ya mibale 1897 Ebimisamaki na ba Bulletins ya Mokolo na Mokolo ya Conférence Générale ya mokolo ya 17 sanza ya mibale 1897, Vol. 1, No. 4, nk. 59-64 mpe ya mokolo ya 18 sanza ya mibale 1897, Vol. 1, No. 5, nk. 65-66.

TAM1897 D 59.3Liloba mosusu moko to mibale ya kolimbola liboso tóbanda boyekoli ya lelo na butu: Ntembe te, bato ebele bazalaki komituna soki makambo nyonso oyo elobamaki na mpokwa eleka ekoki kondimama. Ekomonana. Nazalaki koloba mpamba te. Ya solo, nalandaki makambo nyonso na mozindo te, kasi soki bokanisi na maye nazalaki koloba ntango ekobima na mokanda, bokomona ete ezali solo. Ntango nalobaki ete fololo ya neige ekokani na mabele, mpe mabele ekokani na fololo ya neige, bongo soki libanga ya likolo ya tonne ebele ekwei na mabele, nguya ya mabele ekomi makasi koleka liboso te? mpe yango elingaki kobebisa bokokani ya fololo na mabele te? — Te; mpo ezali kaka mabele te nde ekokani na fololo wana, kasi molongo mobimba. Okanisi te ete, na boyekoli ya mobeko ya gravité, liyebisi ya siansi elobaka ete, eteni nyonso ya eloko nyonso na molɔ́ngɔ́ mobimba ebendamaka na eteni mosusu nyonso, na boye ete ezali kaka mabele te, kasi molɔ́ngɔ́ mobimba, nde ebongisami na kolanda bamposa ya bafololo; yango wana, kokwea ya météore ekobakisa te nguya ya kobenda ya molɔ́ngɔ́ mobimba.

TAM1897 D 59.4Mwa maloba ya kolimbola na ebandeli: Soki nazalaki kolobela, na liteya eleki, likambo ya “Siansi na Biblia,” to “Siansi mpe Biblia,” nalingaki kolimbola na mozindo koleka nini gravité ezali, mpe nini ezali te, kolanda likanisi ya siansi na ntina na liloba yango. Kasi nazalaki kolobela yango te; nyonso nalingaki kosala na butu ya lobi ezalaki kaka koloba likambo ya komonana ya mobeko ya gravitation, mpe théorie na yango lokola mobeko. Botaleli ebongwani banda na ntango ya Newton, na oyo etali théorie ya mobeko wana; kasi yango ebongoli mobeko yango te.

TAM1897 D 60.1Na bosolo mpenza, gravitation ezali mobeko ata moke te, kasi ezali kaka nguya ya Nzambe. Na bosolo, “mibeko ya biloko ya mokili” ezali te. Mibeko ya biloko ya mokili ezali kaka bizaleli ya Nzambe. Mobeko ya gravitation, ezali kaka ezaleli ya Nzambe; emoniseli ya nguya ya Nzambe. Kasi lokola nazalaki te kolobela ndenge ezali mpenza, nasalelaki maloba yango na ndimbola oyo bato mingi bandimaka, mpe kaka mpo na koloba ete ezali eloko oyo ebatelaka bokatikati ya molongo mobimba.

TAM1897 D 60.2Lelo na pokwa nakotánga ndimbola mosusu ya siansi. Oyo mpe euti na moko ya bato ya siansi ya lokumu mpe bayebani na mokili mobimba: “Siansi ezali boyebi ya sikisiki koleka oyo tozali na yango na likambo nyonso.” Liloba “siansi” elimboli mpenza boyebi. Ndimbola oyo tozalaki na yango na butu eleki ezali ya solo. Ezali mbuma ya kokanisa. Lisusu, ezali malamu mpe kolimbola yango lokola boyebi ya sikisiki koleka oyo tozali na yango na likambo yango.

TAM1897 D 60.3Sikawa, soki tozongi na makambo mibale oyo totalaki na liteya eleki. Boyebi ya sikisiki koleka na ntina na bokeseni ya kongenga ya minzoto, emonanaki wapi na boumeli ya mbula nkoto moko na nkama nsambo liboso ete siansi emonisa yango? — Na Biblia. Bongo, siansi ya solo ya likambo wana ezalaki wapi? — Na Biblia. — Epai wapi boyebi ya sikisiki koleka na ntina na bokatikati ya molongo ya biloko nyonso ezalaki komonana mibu nkoto mibale na nkama mitano liboso ete siansi emonisa yango? — Na Biblia. Bongo, buku nini ezalaki buku ya siansi ya solo koleka na mokili, na likambo etali siansi wana? — Biblia. Bósala makasi bókanisa ete nazali kolobela siansi mpe Biblia te. Nazali kolobela siansi ya lobiko. Mpe ata soki balobeli siansi misusu, ezali kaka na boyokani oyo ekabwanaka te na siansi oyo ya motuya. Yango nde tokoyeba, yo na ngai, na nzela ya bilembeteli nyonso oyo tokoki kosangisa na boumeli ya ngonga mibale oyo ya boyekoli, ete lobiko ezali siansi, ete ezali siansi ya likolo koleka na molongo mobimba, ete ezali oyo eleki ntina mpo na boyekoli na biso, mpe ete tozali kosala na lolenge ya siansi ntango tozali kopesa yango boyekoli na biso ya liboso mpe ya motema mobimba.

TAM1897 D 60.4Sikawa, Biblia ezali buku ya mateya ya siansi moko te longola kaka siansi ya lobiko. Ezali nde buku ya mateya oyo etali kaka likambo yango. Biblia elobelaka bansiansi misusu; kasi mateya ya siansi mosusu ezali na kati na yango te. Bansiansi misusu elobelami, lokola oyo tomonaki na 1 Bakorinti mpe na Yisaya; mpo na nini elobelami na bisika wana — mpo na kolakisa likambo ya siansi? — Te; kasi mpo na kosalela yango mpo na kolimbola malamu koleka na mayele na biso siansi ya lobiko. Mpo na nini bosolo wana ya astronomi ememami na 1 Bakorinti 15:41? Ntina ya koloba, “Monzoto moko ekeseni na monzoto mosusu na nkembo”? Elobi kaka boye, “Bongo mpe ezali mpo na lisekwisami ya bakufi. Etyami na nsɔni, esekwisami na nkembo. Elonamaka na bolembu, esekwisamaka na nguya.” Kaka ndenge monzoto moko ekeseni na mosusu na nkembo, bongo mpe lisekwisami ezali. Na boye, omoni ete ntina ya kobakisa likambo wana ya siansi, ezali mpo na kolimbola malamu likambo moko na siansi ya lobiko, mpo na kosalisa biso tómona solo moko na siansi ya lobiko malamu koleka.

TAM1897 D 60.5Mpo na nini Yisaya abakisaki na lisolo na ye liloba wana etali likambo ya gravitation? Tótala mwa mosika na kati ya mokapo, mpe tokoyeba. Nakotánga vɛrsɛ wana mpe na sima mosusu na suka ya likanisi oyo azali kolanda. “Nani amɛkaki mai na libulu ya lobɔkɔ na ye?” “Bongo, bokokanisa ngai na nani, to nakokani na ye? elobi Mosantu. Bomatisa miso na bino likolo, mpe botala nani akelaki biloko oyo, oyo abimisaka limpinga na yango na motango: abengaka yango nyonso na nkombo na nguya na ye monene, mpo ete azali na makasi; moko te ezangaka.” Yisaya 40:25, 26.

TAM1897 D 60.6Moko te akoki kobombana na miso na ye, mpe nyonso ebongisami kolanda bamposa ya fololo nyonso ya moke oyo ekolaka na elanga. Kasi mpo na nini abendisi makanisi na biso na likambo wana, mpe akotisi yango na lisolo na ye na esika oyo? — Te mpo na kolakisa likambo ya siansi; kasi mpo na kobenda makanisi ya bato nyonso na siansi ya lobiko. Alingi kolakisa nini na yango? Esengeli tókanisa makambo oyo nyonso, mpe tókanisa nani nde asalaki yango nyonso? Mpe na nsima natángi lisusu, “Mpo na nini olobi, ete, Yakobo, mpe olobi, ete, Yisraele, Nzela na ngai ebombami na miso ya Nkolo, mpe bosambisi na ngai etalelami te na Nzambe na ngai?” Yisaya 40:27.

TAM1897 D 60.7Soki Nzambe azali na bobateli monene boye mpo na fololo oyo ekolaka na nse ya makolo na biso, ebombami te mpe ebosanami te; bongo ndenge nini bokoki koloba ete bobombami na miso ya Nkolo, mpe ete bosambisi na bino eleki, mpe ete azali lisusu na likebi mpo na bino te? Na boye, bomoni ete na likambo nyonso, solo ya siansi ememami mobimba mpo na kolimbwela yo na ngai siansi ya lobiko.

TAM1897 D 61.1Likanisi mosusu: Ntango bakomi oyo bayebaki likambo oyo, ezalaki na nzela ya emoniseli. Ya solo, bazwaki makambo oyo te na nzela ya boyekoli ya siansi nyonso oyo mokili oyo ezalaki na yango. Nkolo azalaki komonisa siansi na ye ya motuya koleka, siansi ya lobiko; mpe asalelaki basiansi misusu mpo na kolimbola yango. Sikoyo, siansi nini kati na basiansi nyonso eleki motuya mpo na Nkolo? — Lobiko, ya solo mpenza. Ntango Nkolo asalelaki basiansi misusu kaka mpo na kolimbola oyo, emonani polele ete amonaka siansi oyo eleki basusu na motuya.

TAM1897 D 61.2Kasi yango nyonso te. Moto moko oyo kombo na ye etangami na Biblia ayebaki malamu mpenza siansi ya mokili mobimba — siansi nyonso ya biloko ya mokili oyo. Nalingi bómona ete moto moko azalaki oyo ayebaki malamu mpenza siansi oyo bazali kopesa yango motuya mingi na mokili lelo. Mpe nalingi bómona nini alobi na ntina na makambo wana nyonso. Tala liloba ya Nzambe:—

TAM1897 D 61.3Mpe Nzambe apesaki Salomɔ́ bwanya mpe mayele oyo eleki mingi, mpe motema monene, lokola zelo ya libongo ya mbu. Mpe bwanya ya Salomɔ́ elekaki bwanya ya bana nyonso ya ɛsti, mpe bwanya nyonso ya Ezipito. Mpo azalaki na bwanya koleka bato nyonso; koleka Etani moto ya Ezra, mpe Heman, mpe Kalkoli, mpe Darda, bana ya Maholi; mpe lokumu na ye epanzanaki na bikolo nyonso ya zingazinga. Mpe alobaki masese nkoto misato, mpe nzembo na ye ezalaki nkoto moko na mitano. Mpe alobelaki banzete, banda na nzete ya cèdre ya Liban kino na nzete ya hysope oyo ekolaka na efelo: alobelaki mpe banyama, mpe bandeke, mpe biloko oyo binyanyukaka na mabele, mpe mbisi. 1 Bakonzi 4:29-33.

TAM1897 D 61.4Alobelaki banzete banda na nzete ya cèdre ya Liban kino na nzete ya hysope oyo ebimaka na efelo. Nkombo na yango na siansi ezali nini? — Botanique. Ayebaki botanique malamu koleka moto nyonso na mokili.

TAM1897 D 61.5Alobaki mpe mpo na banyama. Liloba ya siansi nini elingaki kozala soki batiaki yango lelo? — Zoologie. Salomone ayebaki zoologie malamu koleka moto nyonso oyo azali na mokili lelo. Ateyaki yango; mpo ekomami ete alobaki mpo na biloko wana nyonso. Ateyaki ba siansi wana.

TAM1897 D 61.6“Mpe ya bandɛkɛ.” Siansi wana ezali nini?—Ornitoloji. Bongo, Salomɔn ateyaki na siansi ya botaniki, zooloji, mpe ornitoloji.

TAM1897 D 61.7Nini na sima? — “Mpe ya biloko oyo binyanyukaka na mabele.” Siansi nini wana? — Entomoloji.

TAM1897 D 61.8“Mpe ya mbisi.” Siansi nini wana? — Ichthyologie.

TAM1897 D 61.9Bato oyo batángaka eteni oyo ya Makomi Mosantu, mbala mingi bakanisaka te ete Salomɔn azalaki moto ya siansi ya makambo nyonso. Kasi soki balobaki ete Salomɔn alobelaki siansi ya banzete, ya banyama, ya bandɛkɛ, ya bafɛfɛlɛ, mpe ya mbisi, balingaki koloba ete, “Salomɔn azalaki mpenza moto ya kokamwa.” Kasi yango elingaki te kokomisa ye moto ya kokamwa ata moke koleka ndenge azali sikoyo, mpo ete Makomi elobi mpenza makambo wana nyonso.

TAM1897 D 61.10Natángi yango mpo bómona ete Salomɔn ayebaki mwa siansi, kasi kaka mwa siansi te, kasi ayebaki siansi wana nyonso malamu koleka ndenge moto mosusu nyonso ayebá moko kati na yango.

TAM1897 D 61.11Kasi atako ayebaki siansi wana nyonso malamu mpenza, mpe ateyaki na kati na yango nyonso, tala oyo alobi: “Tika toyoka suka ya likambo mobimba;” mokuse ya nyonso oyo elobamaki ezali: “Bóbanga Nzambe mpe bóbatela mibeko na ye, zambi yango nde mokumba mobimba ya moto: zambi Nzambe akomema misala nyonso na kosambisama, elongo na likambo nyonso ya kobombama, ezala malamu to mabe.”

TAM1897 D 61.12Na makanisi na ye, nini elekaki ba siansi mosusu nyonso esangani na motuya? — Libiki ya Nzambe.

TAM1897 D 61.13Ba anjelu bayebi siansi nyonso, kasi bamonaka ete kobikama eleki siansi mosusu nyonso esangani na motuya mpo na boyekoli na bango. Baprofeta mpe bamonaki ete eleki na motuya; mpe basalelaki siansi mosusu lokola nzela mpo na koyeba kobikama malamu koleka. Mpe tala moto moko oyo ayebaki siansi mosusu, mpe alobi ete siansi ya kobikama eleki yango nyonso. Sikawa nalingi bómona ete Nzambe ye moko, na ngambo na Ye, longola baoyo nyonso, amonaka mpe bongo.

TAM1897 D 61.14Tala awa: Tósilaki kotánga ete Salomɔn ateyaki siansi oyo nyonso. Tokéki kokoma nini na mateya wana mpo na boyekoli na biso? — Ata moko te. Nzambe amemelaki biso ata mokanda moko te to lapolo moko te ya mateya ya Salomone na siansi ya banzete. Amemelaki biso te, to akomisaki na mokanda te, ata liteya moko te oyo Salomone ateyaki na siansi ya banyama, to moko na moko ya ba siansi oyo mosusu. Kasi, mbala na mbala, amemelaki biso mateya kouta na Salomone, lokola mpe kouta na basusu nyonso, na ntina na siansi ya lobiko. Bongo, soki totangi ba anjelu lokola bapesaka kaka makanisi ya anjelu; totangi baprofeta lokola bapesaka kaka makanisi ya profeta, mpe Salomɔ lokola apesaka kaka makanisi ya moto ya siansi ya mokili mobimba; makanisi ya Nzambe ezali nini? — Ezali ete lobiko ezali na motuya mingi koleka mpo na yo mpe ngai, mpe ebongi koleka na boyekoli na biso, koleka ba siansi wana nyonso mosusu, boyebi oyo ye moko apesaki.

TAM1897 D 61.15Siansi oyo Salomoni ayebaki mpe ateyaki ezalaki siansi ya ndenge moko te na oyo ya Huxley, Darwin, mpe bato ya siansi mosusu ya eleko oyo. Na mayele ya bomoto, moto akoki koyekola bansiansi ya biloko ya mokili mpe komona makambo mingi ya sika. Mpe atako ntango nyonso ezalaka ya solo te, bakoki komona mwa makambo ya solo. Kasi wana ezalaki nzela ya Salomoni te. Nzambe apesaki Salomone bwanya, mpo amonaka makambo oyo nyonso na pole ya Nzambe. Alobelaki makambo oyo nyonso na bwanya ya Nzambe. Na boye, siansi oyo Salomone ateyaki ezalaki siansi ya Nzambe. Boyekoli ya banzete oyo ateyaki ezalaki ya solo, boyekoli ya banzete ya bonzambe. Boyekoli ya banyama oyo ateyaki ezalaki boyekoli ya banyama ya bonzambe. Ezalaki makanisi ya Nzambe, bosolo ya Nzambe, siansi ya Nzambe na makambo oyo nyonso. Ezalaki te siansi oyo babengi siansi na lokuta.

TAM1897 D 62.1Bon, lokola wana ezalaki siansi ya Nzambe, mpe ezalaki ya bonzambe na yango moko, mpo na nini Nkolo apesaki biso yango nyonso te? Mpo na nini apesaki mokili te buku ya Salomone na ntina ya boyekoli ya banzete, mpe na ntina ya makambo mosusu wana nyonso? — Ntina ezali; mpe yango ezali ete wana ezali te eloko mokili ezali na mposa na yango liboso ya nyonso.

TAM1897 D 62.2Moto akokaki kozala na yango nyonso, akokaki kokanga ntina na yango nyonso, lokola Salomone. Kasi, eloko nini ya malamu elingaki kosalela ye, soki azalaki na boyebi ya lobiko liboso ya nyonso te? Salomone azalaki na yango nyonso; kasi tango abalolaki motema na ye mosika na Nzambe, na boyebi ya lobiko, mpe na koyekola yango na motema na ye mobimba, boyebi na ye ya siansi misusu esalisaki ye na nini? Ezalaki na makasi boni mpo na kopekisa ye asala lisumu? Ezalaki na nguya boni mpo na kobatela ye libanda ya bomoto oyo abotamaki na yango, mpe libanda ya mabe mpe kobeba oyo ezalaki na kati na ye?

TAM1897 D 62.3Boyebi ete ntango abalolaki motema na ye longwa na siansi ya Nzambe, siansi ya lobiko, atako azalaki na ba siansi misusu nyonso, akomaki mabe ndenge moko, mabe mpenza, azindaki mobimba na losambo ya bikeko mpe na biloko nyonso ya mbindo, lokola nde ayebaki ata eloko moko te.

TAM1897 D 62.4Na boye, tokoki komona ntina oyo Nkolo abatelaki moto te mayele nyonso oyo ezali. Tózwa ndakisa ete bazalaki na yango nyonso, lokola Salomone, mpe bakokaki koteya yango lokola Salomone ateyaki. Lokola motema epesamaki na Nzambe te, mpe molimo ebikisamaki te, mayele elingaki kosalisa bango na nini? Elingaki te kopekisa bango na lolenge nyonso ya mabe mpe ya mbindo oyo ezali na motema ya moto.

TAM1897 D 62.5Ba siansi oyo ezali te eloko oyo mokili ezali na mposa na yango lelo oyo, liboso ya nyonso. Motema esengeli kopetolama, molimo esengeli kobikisama, bizaleli mobimba esengeli kotongama lisusu, makanisi esengeli kobongwana na elilingi mpenza mpe nkembo ya Nzambe, mpo ete bomoi emonisa bosembo na ye, mpo na komonisa boyebi ya Nzambe ye moko epai ya mokili mobimba. Ata soki tozali na nyonso oyo siansi ekoki kopesa, yango ekosalisa eloko moko te soki lobiko ezali te; mpo ete mwa ntango moke ekoya oyo tokotikala na eloko moko te na kati na yango. Oyo ezali likambo ya ntina tókanisa mpo na biso moko lelo, na kati ya boyekoli, botangi, mpe bolukiluki na biso nyonso.

TAM1897 D 62.6Likambo mosusu ezali: Nzambe alingi ete yo na ngai, bato nyonso, tókanisa malamu na likambo nyonso oyo etali Ye. Lelo oyo, ezali na bato oyo bazali kokanisa na makambo oyo nyonso ya siansi, kasi bakanisaka malamu te. Bakómaka mosika na mayele na bango mpe bamonaka lisusu esika moko te mpo na Nzambe. Mpe moto oyo azali na Nzambe te, kozanga bokambi ya likanisi, ya mayele ya Nzambe, akoki te kokanisa malamu na makambo mosusu oyo. Kasi mayele ezali malamu te kino ekobongwana na elilingi ya Ye oyo akelaki yango. Mayele esengeli kobongwana, kosalema ya sika. Tosengeli kozwa mayele mosusu mpenza. Likanisi nyonso esengeli komityela na botosi, na nse ya bokonzi ya Kristo.

TAM1897 D 62.7Wana nde mosala ya lobiko. Ezali ya kozongisa elilingi ya Nzambe na molimo; komema makanisi esika ekozala kaka elilingi, kongenga, ya bosembo, ya likanisi, ya Nzambe ya bomoi. Ntango yango ekosalema, mpe mosala ya Nzambe ekosila na mokili oyo, na koyebisa boyebi ya Nzambe na bato nyonso mosusu, bongo Nkolo akofungolela biso molongo mobimba mpe libela na libela. Bongo mateya nyonso wana mosusu makofungwama mpo na boyekoli na biso, mpe Nkolo akoki koloba na biso, Kende esika olingi, nakoki kotyela yo motema. Molongo monene efungwami mpo na yo. Eloko moko te ebombami liboso na yo. Nyonso ezali ya yo moko. Ezali ya yo. Kende esika olingi, fanda esika olingi, sala oyo olingi; nakoki kotyela yo motema. Kanisa likambo nyonso olingi, kɔtá na kati na yango mozindo ndenge olingi, okosala yango malamu.

TAM1897 D 62.8Sikawa, nazali koloba te ete bato basengeli kobwaka mayele mosusu nyonso kino tokokoma na mokili mosusu. Nazali kaka koloba ete mayele ya lobiko esengeli kotambwisa boyekoli ya mayele nyonso wana. Nkolo apesaki biso ndakisa te na ndenge nini tosengeli kotalela makambo oyo, mpe ndenge nini tosengeli kosalela yango? Ntina ya kotanga mpe koyekola babuku mosusu oyo ezali nini? — Mpo ete yango esalisa biso tósosola mpe tóteya malamu makambo ya siansi ya lobiko, koleka soki tozali na boyebi wana te. Yango nde lolenge basalelaka yango na Biblia. Atindaka biso tósakola nsango malamu oyo basusu bazalaki na mosala na yango, mpe na ndakisa alakisaki biso ndenge ya kosalela yango. Na nzela ya yango, Nkolo alakisaka biso ete siansi ya lobiko esengeli ezala liboso ya bansiansi nyonso mosusu oyo eyebani na molɔ́ngɔ́ mobimba.

TAM1897 D 62.9Esengeli ezala liboso ya mayele mosusu nyonso awa na mokili, mpe tango tokokoma na mokili mosusu, ekokoba kaka kozala liboso. Tango libela ekofungwama liboso na biso, mpe tokokende esika nyonso tolingi, mpe tokokanisa likambo nyonso tolingi, boye tokoboya kobatela lobiko na tango wana, mpe koloba, ‘Nasilisi kelasi na yango?’ — Te. Toyebi ete ekomami ete “ekulusu ya Klisto ekozala siansi mpe nzembo ya babikisami na boumeli ya bileko nyonso ya seko na seko.” Bongo, tango tokosilisa nzela na biso awa, tango tokozwa diplome na biso, mpe tango ekokoma mpo na feti monene ya ebandeli, mpe tokokota na bomoi ya seko ya boyekoli, na ntango wana nde tokokoka kokanga ntina malamu koleka na siansi oyo eleki bansiansi nyonso, koleka ndenge tozalaki awa na mokili.

TAM1897 D 63.1Na liteya eleki, tolobaki ete ezali te kosalela maloba “siansi” mpe “na lolenge ya siansi” mabe soki tosaleli yango mpo na lobiko. Lobiko ezali siansi, ezali na lolenge ya siansi. Mosala ya Molimo ya Nzambe likolo ya makanisi, kobongola makanisi mpe bomoi mobimba na elilingi ya Yesu Klisto, longwa na lisumu kino na bosembo — yango ezali likambo ya siansi. Yango wana, ntango ozali koyekola yango, yeba ete tozali ata moke te bato oyo bazangi siansi ntango totie yango lokola likambo ya liboso mpe ya motuya koleka na mateya nyonso, ntango nyonso. Bato oyo balingaka komonana lokola bato ya siansi nde bazangi siansi mpo bazali kobosana likambo oyo, oyo ezali motó ya siansi nyonso.

TAM1897 D 63.2Likambo mosusu emonani; mpe emonani na bikolo misato oyo ezali bandakisa na mateya ya mokili. Lisolo ya bato ya Biblia, bato ya Yuda, bato ya Nzambe ndenge ezali na Biblia, elobami polele ete ezali ndakisa mpe esika ya koyekola mpo na bango nyonso oyo balingi kosalela Nzambe. Grèce na Rome, na filozofi na bango, mikanda na bango, mpe mibeko na bango, ezali bandakisa mpo na ebele ya baoyo balobaka ete balandaka Biblia, mpe mpo na bato mosusu nyonso.

TAM1897 D 63.3Sikawa tomoni ete na kati ya bato ya Nzambe, ezalaki na moto moko oyo azalaki moto ya masese mpo na makambo nyonso, lisusu mokomi ya ntoki mpo na makambo nyonso, mpe moto ya siansi mpo na makambo nyonso. Nzembo na ye ezalaki nkoto moko na mitano, mpe masese na ye nkoto misato. Kuna bozomona moto ya mayele monene; kasi, ye oyo azalaki na boyebi mpe bwanya ya boye na makambo nyonso, amonisaki na bomoi na ye ete boyebi nyonso ya lolenge wana ezali na nguya ata moke te mpo na bolamu ya moto to mpo na moto, soki siansi ya lobiko ezali te mpo na kokamba mpe kosimba na bosembo bokatikati likolo ya nyonso.

TAM1897 D 63.4Nabendaki makanisi na bino mwa kala ete Nzambe amemeli biso ata liteya moko te ya siansi. Sikawa nabendi makanisi na bino na likambo ete amemeli biso nde buku ya bomoi ya moto wana ntango abalukaki mosika na Nzambe. Amemeli biso nde buku ya libunga monene oyo moto wana asalaki atako azalaki na boyebi wana nyonso, ntango abosanaki siansi ya lobiko. Bongo mpo na nini Nzambe amonaki ete ezalaki na ntina mingi mpo na yo mpe ngai kokoma lisolo ya bomoi ya moto wana mobimba nsima ya kotika Nzambe, koleka kopesa biso buku ya mateya nionso ya siansi oyo apesaki? Na makanisi ya bato, nini ezali na motuya mingi mpo na bato? Lisolo ya libunga, libunga monene mpenza, oyo Salomone asalaki ezali na motuya mingi mpo na bato koleka mateya nionso ya siansi oyo Salomone alobaki soki etiyamaki na buku mpo na bato ya lelo; mpo na nzela ya libunga wana, emonanaki na miso ya mokili mobimba ndenge boyebi nionso ya biloko nyonso ezali mpamba mpenza mpe eleki ata eloko te, soki ezangi boyebi ya lobiko ya Nzambe.

TAM1897 D 63.5Ndakisa mosusu ya monene emonanaka na bato ya Grèce. Bongo ya moto ya bomoto ekoki ata mokolo moko te kokoma na makanisi ya likolo, ya penepene, mpe ya kokoka koleka ndenge bongo ya bato ya Grèce ekomaki. Na yango emonisami kokoka ya makanisi ya moto kozanga Nzambe.

TAM1897 D 63.6Kasi esalisaki bango na nini? Yango nde motuna. Makomi na bango esalisaki bango na nini? Philosophie na bango esalisaki bango na nini? Art na bango esalisaki bango na nini? Lingomba na bango esalisaki bango na nini? Philosophie, philo sophia — bolingo ya mayele. Mayele wana ezalaki nini? — Ezalaki bozoba mpenza. Nzambe alobi bongo. Lingomba na bango ezalaki nini? — Ezalaki kaka masapo ya banzambe. Mayemi na bango ezalaki nini? — Nzambe alobi ezalaki losambo ya bikeko. Okanisi lisolo yango?

TAM1897 D 63.7Liloba ya Nzambe elobi te ete ntango Paulo azalaki kotambola na kati ya bikeko wana mpe amonaki mayele na bango ya misala ya maboko, asepelaki na mayele na bango. Te, elobi boye: “Molimo na ye etungisamaki na kati na ye ntango amonaki engumba mobimba epesamaki na losambo ya bikeko.” Bongo ezalaki nini? — Losambo ya bikeko.

TAM1897 D 63.8Kasi ata lelo oyo, mibali, basi, mpe bana bazali kokamata biteni ya makambo oyo ezalaki kaka losambo ya bikeko, mpe bazali kosambela yango, kobenga yango art, mpe kokopola yango. Bongo na makanisi na bango ezali kaka yango, babongisaka babuku na likambo yango, mpe bateyaka mpe bayekolaka yango na biteyelo ya mboka. Kasi nini ekoki kobima na makambo oyo nyonso? Nini ebimaki na yango epai ya Bagreki bango moko? Oyebi nini esalelaki bango. Esengeli te nazongela — mikanda, mayemi, mibeko, filozofi, biloko wana nyonso. Loma ekopaki filozofi na yango epai ya Grèce koleka ndenge yango moko ebimisaki yango, kasi mikanda na yango ezali wana. Mpe esalaki nini mpo na Baroma? — Makambo mosusu esalaki mpo na basusu, kasi, soki likoki ezali, ekomisaki bango mabe koleka ndenge basusu bazalaki. Na Grèce mobimba, ndenge namonaki, namonaki bisika nyonso ete Bagreki bazalaki na limemya ya kokoka mpo na mwasi mpo na kolatisa malamu elilingi nyonso na ye oyo bazalaki kokata. Mobali, solo, azali ntango nyonso bolumbu; kasi tango tokomi na Italie, limemya wana esilaki, mpe bango nyonso bazali kozanga bilamba ata moke. Mbala mingi bilamba yango elongwe mobimba; mpe lisusu, bokoki ya mayele ya kosala bililingi ya lelo oyo bakumisaka mingi epai ya baoyo bakendeke na Rome mpe bayekolaka kuna, ezali kaka bililingi ya basi oyo balati bilamba te, mpe yango ezali mayele ya solo te ata moke soki esili kosalema; kasi atako bongo, emonani lokola bokoki ya mayele ya kosala bililingi, mpe bakopaka yango bisika nyonso, mpe mabunga na yango mpe bakopaka yango mbala nyonso.

TAM1897 D 64.1Nalingi kotuna motuna. Nani kati na bino amoná naino makolo mibale ya moto kobanda na mabolongo kokita na nse? Ntango natelemi awa, bozito ya nzoto na ngai ezali likolo ya lokolo na ngai ya mwasi. Yango nde esimbaka bozito ya nzoto na ngai mobimba. Lokolo ya mobali etelemaka kaka na misapi na mabele. Boni, misisa ya lokolo na ngai ya mobali ekokani mpenza na oyo ya mwasi? — Te. Kasi wana nde mosala ya mayele ya kokamwa. Bokeseni ezali kaka wana. Makolo nyonso mibale ekokani mpenza, mpe tokoki komona bokeseni ata ya moke te. Na boye, tomoni ete ezali mayele ya maboko te. Makambo mingi ezali ya kolobela na likambo yango, kasi nazali kopesa liteya na ntina ya mayele ya maboko te na butu ya lelo. Nazali kolobela motuya ya lobiko, mpe bolamu ya biloko nyonso kozanga yango. Roma azalaki na bolamu nini kozanga yango? — Mabe na ye nde ezindisaki ye. Grèce azalaki na bolamu nini kozanga yango? — Mabe na ye nde ezindisaki ye.

TAM1897 D 65.1Bongo, soki likambo yango emonani polele na ndenge misato oyo na miso ya mokili mobimba, ete milende nyonso ya mayele ya moto, ata soki ekokisi ndelo nini, ekoki kosala bolamu ata moke te soki motema etali Nzambe te, Nini Nkolo akoki kosala mpo na mokili soki mateya misato oyo ya ntina mingi ya mokili eteyi bato te? Akoki kosala nini mpo na bato soki bakolanda kaka nzela wana, atako bandakisa misato oyo ya likebisi ya makasi ezali wana? Nzambe akomaki bandakisa oyo misato mpo na koteya biso bozangi nguya ya milende ya likolo koleka ya mayele ya moto, ata na biteni nyonso ya siansi, mayemi, mpe mikanda, mpo na kosala bato bolamu, kopekisa bango básala lisumu, to komema bango na bolamu ya lolenge nyonso, ntango babosani lobiko ya Nzambe mpe siansi ya lobiko, oyo apesaki na mitema ya bato.

TAM1897 D 65.2Yango wana natuni: Esengeli tólanda zoba ya Bagreki na Baroma? Esengeli tósepela na losambo na bango ya bikeko, mpe tókanisa ete ezali mayemi? Esengeli tótyela likebi lingomba na bango, nzokande ezali bobebisi monene? Ekoki te koloba ete ezali masapo ya banzambe; ezali bobebisi monene.

TAM1897 D 65.3Kasi moto mosusu akoloba ete: “Mikanda na bango ezali na motuya te?” Tótala ndenge Nzambe amonaki motuya na yango. Na tango oyo, na nzela ya lokota ya Greke, azalaki kokɔtisa boyebi ya lobiko na mokili mobimba, Nkolo azalaki na mikanda nyonso ya Greke liboso na ye, mpe ya Loma mpe, na likambo yango. Kasi, na bokonzi mobimba wana, amonaki kaka maloba misato ya mokuse oyo ezalaki na motuya ya kokamata mpe kotya na kati ya buku oyo elobeli boyebi ya lobiko. Nakopesa bino yango. Moko na yango ezali na mokapo ya zomi na nsambo ya Misala ya Bantoma. Ezwami na mokomi moko ya Greke na nkombo Aratus, mpe ezali boye. Nazali kotanga uta na vɛrsɛ ya ntuku mibale na mwambe. Polo azali koloba, mpe alobi:—

TAM1897 D 65.4“Bapɔti mosusu ya bino moko mpe balobaki, Mpo ete biso mpe tozali bana na ye.” Mokomi moko ya Greke alobaki ete moto azali mwana ya Nzambe. Nkolo azwaki yango, mpe alobaki, Yango ezali solo.

TAM1897 D 65.5Mosusu ezali na mokapo ya zomi na mitano ya mokanda ya Yambo na Bakorinti, na vɛrsɛ ya ntuku misato na misato. Eteni ya liboso ya vɛrsɛ elobi, “Bokosama te.” Oyo ezali maloba ya Nkolo. Eteni oyo etikali ezwami na mokomi moko ya Greke na nkombo ya Menandre: “Kosolola mabe ebebisaka bizaleli malamu.”

TAM1897 D 65.6Oyo mosusu ezali na Tito, mokapo ya yambo, vɛrsɛ ya zomi na mibale, mpe ewuti na Epimenides, boye: “Bato ya Crète bazali ntango nyonso bakosi, banyama ya mabe, bato ya libumu mpe ya goigoi.”

TAM1897 D 65.7Biteni wana misato ya makomi ezalaki nyonso oyo Nkolo akokaki kozwa na mokili mobimba ya mikanda ya Grɛsi, oyo ezalaki na motuya ya kotanga mpe ya kondima yango.

TAM1897 D 65.8Kasi, nazali koloba te ete oyo nde nyonso moto akoki kosalela mpo na kozwa litomba. Ezali na makambo ya istware na lokota ya Greke oyo ezali na ntina. Kasi Nzambe azali koteya biloko oyo eleki ntina mpo na bato nyonso; azali koteya mitindo ya bosembo mpe ya solo, kasi te kaka kolakisa bato ebele ya makambo. Mpe nyonso oyo akokaki kozwa na mikanda nyonso ya Grɛsi oyo ekokaki kosalelama mpo na bolamu ya solo to bosembo lokola mitindo mpo na kotambwisa moto, ezalaki kaka maloba oyo misato: “Biso mpe tozali bana na Ye;” “Masolo ya mabe ebebisaka bizaleli ya malamu;” mpe “Bato ya Crète bazali ntango nyonso bakosi.” Nani mosusu akoki kozwa koleka wana, oyo ekosalisa ye na nzela ya bosembo mpe solo, bopeto mpe bosembo ya motema?

TAM1897 D 66.1Sikawa, kobosana te. Bagreki na Baroma bazalaki bapakano ya nse te, ya kobebisama, ya bilamba ya kopasuka, to ya kozanga boyebi; bazalaki bato ya lokumu, bayekoli, mpe bayekolaki makambo ya likolo mpenza. Ndenge nini ekokaki kozala ndenge mosusu, nzokande makambo oyo bayebaki mpe balakisaki ezali nsɔngɛ oyo balakisi ya lelo bazali koluka kokoma? Julius César azalaki moko ya bato oyo balekaki mayele koleka oyo babiká — na bizaleli ya lokumu, bizaleli malamu, na boyebi ya kitoko, mpe bizaleli na ndenge nyonso. Kasi bizaleli na ye ezalaki nini? Ata ndimbola ya kokɛngɛla koleka, soki esengeli ezala ya mobimba to ya sembo, ebongi te mpo na kokoma na papíɛ.

TAM1897 D 66.2Ntango Nkolo alakisi ndenge siansi nyonso, boyebi nyonso ya mitindo nyonso ezali mpamba mpenza soki lobiko na ye ezali te, bongo nazongeli koloba, Akoki kosala nini mpo na bato soki biloko oyo atie polele na miso ya mokili mobimba eteyaki bango te ete wana ezali nzela ya kolanda te? Soki bato bakoyekola te na makambo oyo mpo na kolanda nzela ya malamu, kondima ete siansi ya Nzambe nde eleki monene, mpe ete mayele na Ye nde eleki malamu, bongo ndenge nini bato bakoki kolikia kokima mabe oyo ekweyaki likolo ya bato nyonso oyo balekaki liboso?

TAM1897 D 66.3Siyansi ya lobiko ya Nzambe ezali eloko moko oyo bato basengeli koyeba, liboso ya nyonso; mpe ete yango ekamba biso, etambwisa biso, ebongisa biso, esimba biso na bisika nyonso na makambo nyonso, mpe mpo na kotelemela makambo nyonso ya mabe. Mpe ekosala yango nyonso. Yango nde solo ya mapamboli. Natangaki na butu ya lobi, mpe natangaki lisusu:—

TAM1897 D 66.4Epai na ngai, oyo nazali moke koleka bato nyonso ya bule, ngolu oyo epesameli, ete nasakola epai ya Bapaganu bomengo ya Kristo oyo ekoki kolukisama te; mpe mpo na komonisa bato nyonso nini ezali boyokani ya sekele, oyo ebombamaki epai ya Nzambe banda ebandeli ya mokili, ye oyo akelaki biloko nyonso na nzela ya Yesu Kristo. Baefese 3:8, 9.

TAM1897 D 66.5Mistere wana ya Nzambe ezali nini? — “Klistu na kati na bino, elikya ya nkembo.” Klistu, nguya ya Nzambe mpe bwanya ya Nzambe, nsango malamu, nguya ya Nzambe mpo na lobiko — yango nde mistere ya Nzambe; yango nde siansi ya lobiko. Yango nde solo ya siansi, oyo ba siansi misusu nyonso etalelaka. Nguya wana ya Nzambe mpo na lobiko, moto nyonso asengeli kozala na yango mpo na kopekisa mabe oyo ezali na kati na ye. Mabe oyo ebotamaka na kati ya moto nyonso ekomema ye na libebi, atako siansi nyonso, mikanda nyonso, mayemi nyonso, mangomba nyonso, mpe biloko nyonso oyo mokili ekoki kopesa to ekokaki kopesa ata mokolo moko, longola sé soki asimbi nguya ya Nzambe ya lobiko, oyo eyaka na moto na nzela ya kondima na Yesu Klisto.

TAM1897 D 66.6Soki nguya wana ezali te na motema, ata mpe boyebi oyo Nzambe ateyaki — kozanga kolobela mikanda, mayemi, lingomba, mpe nyonso oyo bapagano bateyaki — ekoki te kopekisa moto asala lisumu. Soki yango ezali te, elembo nyonso ya mabe oyo ezali na kati ya moto ekomonana, atako biloko wana nyonso mosusu bizali. Yango wana ezali nguya ya Nzambe mpo na lobiko: ebikisaka moto liboso ya mabe nyonso.

TAM1897 D 66.7Mistere ya Nzambe, oyo ezali Klisto na kati na bino, elikya ya nkembo; Klisto nguya ya Nzambe, mpe mayele ya Nzambe; Klisto mpe ye oyo bakufisaki na ekulusu; yango kaka, yango likambo ya liboso na nyonso, oyo ezali likolo ya biloko nyonso, na kati ya biloko nyonso, na nzela ya biloko nyonso, sikoyo mpe libela na libela, — yango nde boyebi ya lobiko, mokonzi ya mayele nyonso; oyo etambwisaka mayele nyonso, ezali liboso ya nyonso, mpe ekambaka na boyekoli ya nyonso. Tika ezala bongo mpo na bato nyonso libela na libela.

TAM1897 D 66.8Bongo, tika ete Nkolo na Molimo na ye abenda biso makasi epai na ye; tika ete motema efungwama makasi na nguya wana, na bomoko ya sekele wana, na Molimo ya Nzambe, mpo ete atia kuna Yesu Klisto, ngolu na ye mpe bizaleli na ye ya malamu. Mpe lokola tozali kofungolela motema na biso ye ntango nyonso, mpe na ye moko kaka, lokola fololo efungolelaka moi, tozwaka na botondi na yango nyonso, bosembo na ye, nguya na ye, lobiko na ye, mawa na ye, solo na ye, esengo na ye, esepeli na ye, kimya na ye — O, mpe bomoi na ye ya seko!