Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
04 / 121897 Wata Yachachikuykuna

Qispikuy Yachay. – 1 kaq

Alonzo Trevier Jones

TAM1897 D 46.2Yachachikuy qusqa Ch’aska p’unchaw ch’isipi, Hatun Puquy killapi 12 p’unchawpi, 1897 watapi Ch’ipachisqa General Conference Daily Bulletins nisqapi, 16 p’unchaw febrero killamanta 1897 watapi, T’aqa 1, Yupay 3, p’anqakuna 46-47, hinallataq 17 p’unchaw febrero killamanta 1897 watapi, T’aqa 1, Yupay 4, p’anqakuna 49-53.

TAM1897 D 46.3LLAPANMI yachan kay pacha ancha hamut’ayniyuq kasqanta, sutinllapipas, nisqallapipas, munayninpipas. Diosqa munanmi runankuna sapa kuti pachawan kuska purinankuta. Aswanraqmi: payqa munanmi runankuna sapa kuti pachamanta ñawpaqpi kanankuta. Astawanqa payqa munanmi runankuna wiñay musuqyachiqkuna kanankuta, huk runa musuqyachiq kananpaqtaq, pachamanta ñawpaqpi kanan tiyan. Chhaynaqa, kay pacha astawan yachayniyuq kasqanrayku, nisqallapipas hukkunapipas, Diospa ruraynin, runankunaqa yachayniyuqmi kananku kay pachap mañakusqankunata hunt’anankupaq. Chaymi chay yuyaychaypa nisqan, chaytam kunan tuta qamkunata yachanapaq waqyaykichik. Apunchikmi munan qamkunapas ñuqapas chay yuyaychayta chaskiyta, yachayta, hinallataq chaypi sayarichiyta, pachantinpa ñawpaqinpi ñuqanchikpi rikuchikunankama chay yuyaychay yachaywan chiqap kasqan. Qamkunapas ñuqapas, Cristopa sutinta riqsichiq llapan runakunapas chayta ruwaspaqa, chay ruwayqa Apunchikpa ruwasqan kanqa. Kay pachapi runakunaqa chayta rikunqaku, qamkunapas ñuqapas chaypi kaspapas mana kaspapas. Imaraykuchus sichus qamkunapas ñuqapas mana chaypi kanachu chayqa, hukkunam chaypi kanqaku, paykunap rurayninwan Apunchik chay rikuchiyta ruwananpaq saqispa; qamkunapas ñuqapas mana payta chayta ruwananpaq saqispaqa, chaytaqa chinkachisunchikmi.

TAM1897 D 46.4Ichaqa qam ninki: “Qispiyqa Diospa runankunap rurayninmi”. Qispiyqa Apunchikpa sapan ruwayninmi. Kaytam kay wakin wawqikunaqa nishanku. Kaytam kay ch’isipi yachaypi yacharqanchik, hinallataq Hebreos qillqapi llapan yachaykunapipas. Chayqa Qillqapi huk lawkunapipas yachasqanchik yachaymi. Qillqataq nin, manam imatapas riqsinanchikchu, aswanqa Jesucristollata, paytaq ch’akatasqata. Qam ninki; arí, ñuqapas nillanitaqmi. Ñuqa nini Diospa runankunap ruwayninqa — kay pachapi Diospa rurayninqa — qispichiy ruraymi. Hinaspataq kayqa allinpunim ñawpaq nisqanchikwan tupan. Chayrayku qispichiyqa yachaymi.

TAM1897 D 46.5Aswanraqmi: Qispiyqa manan yachayllachu, manan huk yachayllachu; aswanpas llapan yachaykunap umallinmi, kichananmi, chawpinmi. Kay pachapi runakunap yuyayninkupi rurasqa llapan imakunamantaqa, aswan yachayniyuqmi. Chaymi, Diospa runankuna Diospa qispichiyninta Diospi kachkasqanman hina hap’iqtinku; kay pachapi qispichiypa ruraynin chiqapuni qispichiymanta yuyayninkunata rikuchispa sayaptinqa, chaypachan kay pachamanqa llapan yachaykunamanta aswan hatun yachayqa riqsichikunqa. Chaypachan Diospa runankunaqa yachaypa pachanpi yachaypa qullana kamachikunap ñawpaqinpi sayayta atinqaku, mana p’inqakuspa.

TAM1897 D 47.1Kunanqa, ñuqaqa chay chiqap kayman tukuy sunquywan qukusqam kani. Hinaspam munani qam kikiyki rikunaykita, manam qispiyqa yachay kasqallantachu; aswanpas llapan yachaykunamanta aswan hatun kasqanta. Chayqa, ñuqawan kuska, qampas chay chiqap kayman qukusqa kanki.

TAM1897 D 47.2Ñawpaqtaqa, munani allin yuyaywan hamut’anaykichikta, qamkunapuni rikunaykichikpaq, manan qispiyqa yachay kasqanta qhawarinallaykichikpaqchu, aswanpas llapan yachaykunamanta aswan hatun kasqanta.

TAM1897 D 47.3“Hamut’ay” simiqa, chiqanmanta, yachay ninanmi. Yura yachaypa hamut’ayninqa yura yachaypa yachayninmi. Ch’aska yachaypa hamut’ayninqa ch’aska yachaypa yachayninmi. Chayrayku huk hamut’aqqa hamut’ayta kayhinata sut’inchan: “yuyaymanaypa rurun”. Tukuy yachay —hamut’ay— kay pachapi ch’aska yachaymanta kaqqa, kay pachap ch’aska yachaymanta yuyaymanasqanpa rurunmi.

TAM1897 D 47.4Kunanqa qispiyqa Diosta riqsiymi: “Kaymi wiñay kawsayqa, qamta, chiqap sapallan Diosta, riqsinankupaq, hinallataq kachamusqayki Jesus Cristotapas.” Chayrayku yachaymi. Ichaqa kay yachayqa manan runap yuyayninpa ruruyninchu: aswanpas Diospa yuyayninpa ruruyninmi. Imaptinchus “mana ñawichu rikurqan, nitaq ninri uyarirqanchu, nitaq runap sunqunman haykurqanchu, Diospa payta munaqkunapaq wakichisqan imakunaqa. Ichaqa Diosqa Espiritunwanmi ñuqanchikman sut’incharqan; imaptinchus Espirituqa llapan imatam maskhan, arí, Diospa ukhu yachayninkunatapas.” Chayrayku qispiyqa, Diospa yuyaykusqan kaspaqa, manam yachayllachu, aswanpas llapan yachaykunamanta aswan hatunmi.

TAM1897 D 47.5Huktawan: Kay pachapi yachay hina riqsisqa kaqqa — pachamamamanta yachaykuna — runakunap yuyayninpa rurasqanmi. Yuyaywanmi runakunaqa yuyanku. Chay yuyaywanmi, chayqa, runakunaqa llapan kay yachaykunawan llamk’anku. Qispichiyñataqmi kikin yuyaywan llamk’an. Mayqintaq, chayqa, aswan hatun? Mayqintaq aswan hatun — llapan huk imakunawan llamk’aqchu, icha llapan huk imakunawan llamk’aq kaqwan llamk’aqchu? — Qhipa kaqmi, chiqapuni. Chhaynaqa, runakuna yuyayninkuwan llapan wak yachaykunawan llamk’aptinku, Qispichiytaq kikin yuyaywan llamk’aptin, sut’in sut’inmi, Qispichiyqa huk yachay hina yachay kasqanqa, aswanpas llapan wak yachaykunamanta aswan hatun yachay kasqanpas. Runap yuyayninpa yachananpaqqa llapan yachaykunamanta aswan hatunmi.

TAM1897 D 47.6Huktawan: Qispiyqa yuyaywanmi tupaq. Ichaqa, ¿pin qispiypi, qispiywanpas, yuyaywan tupaq? — Kikin Diosmi. Chhaynaqa, kikin Dios kay yachayta paqarichiqtin, riqsichiqtinpas; kay yachaytaq Diospa yuyaykusqanmanta paqariqtin; chayrayku qispiypa yachayninqa aswan hatun, aswan ukhu, aswan mast’arisqa yachaymi, riqsisqaqa manan runap yuyayninllapaqchu, aswanpas llapan pachapaqmi.

TAM1897 D 47.7Qillqakunamanta wakin ñawirimusun. “Ama kay pachaman rikch’akuychischu; aswanpas musuqchasqa yuyayniykichikwan hukmanyaychis.” Romanos 12:2. “Chayrayku yuyayniywanqa Diospa kamachikuynintan hunt’ani.” Romanos 7:25. “Yachanchikmi Diospa Churin hamusqanta, hinaspa yuyayta quwasqanchikta.” “Cristopa yuyaynintam hap’inchik.” Apunchikpa sapaq ñannin chayamuwanchikpaqqa yuyayninchikllantam. Payqa yuyayninchikllantam ñuqanchikwan llamk’an. Payqa yuyayninchikllantam kamachiwanchik. Qhawariy: “Yuyayniywanqa ñuqa kikiymi Diospa kamachikuyninta sirvini, aychaywanñataqmi hucha kamachikuyta.” Tukuy kamachikuykunamanta ñawpaq kaqqa kaymi: “Uyariy, Israel; Apunchik Diosqa huk Apunmi: Apu Diosniykitataq munakunki llapan sunquykiwan, llapan almaykiwan, llapan yuyayniykiwanpas.” “Aycha yuyayqa Diospa awqanmi: mana Diospa kamachikuyninman kasukunchu, manataqmi atinmanpaschu.” Aycha yuyayqa, Diospa kamachikuyninman mana kasukuqqa — mana atinpunichu — hukmanyachisqa kananmi, huk yuyaywan cambiasqa kananmi, mayqinchus sapa kutin Diospa kamachikuyninta sirvin. Chay yuyaypa hukmanyayninmi qispiyqa. Chay yuyaypa musuqyachiyninqa Diospa rurasqanmi qispichiyninpi, manataqmi pipas hukchu chayta ruwayta atinmanchu. Chayrayku llapan yachaykunamanta aswan hatunmi — runap yuyayninpa riqsisqan aswan hatun, pachap riqsisqan aswan hatun.

TAM1897 D 47.8Manachu qallarinkichik rikuyta imarayku Testimonios nisqakuna “Qispichiy Yachaymanta” rimanku?

TAM1897 D 49.1Kunanqa munani qamkuna rikunaykichista hukkunapas chaynallataq yuyasqankuta. Munani rikunaykichista mana sapallaychu kaypi kasqayta. Munani rikunaykichista kay yuyaypaq atiyniyku kasqanta — yachaypa atiynin — nisunman, yachayta hamut’aq runakunap atiynin.

TAM1897 D 49.2Kunan tuta qankunaman chiqaq rikuchiyta apamuyman chayqa, kay pachapi llapan yachaykunata llapamanta aswan allinta hamut’aqkuna, kay yachaypi llapan wak yachaykunamanta huñusqamanta aswan interesasqa kasqankuta, chaypi llapan wak yachaykunamanta huñusqamanta aswan yuyaymananapaq hina kaqta rikusqankuta willasqankuta, ¿manachu ninkichikman chayqa yachaymanta qhawarispa, imaynachus rimasqaypi mana pantasqa kasqayta? Chhaynaqa, ñuqapqa kachkanmi chay hina huñu — llapan wak yachaykunata hamut’aq huñu, hinaspataq kachkanmi chiqaq willakuy, paykuna kay yachaypi aswan sunquyuq kasqankumanta, llapan wak yachaykunamanta huñusqamantaqa.

TAM1897 D 49.31 Pedro 1:10-12 nisqapi, apostolqa qispichikuymantam rimachkan, chaypitaqmi kayhinata ñawirini:—

TAM1897 D 49.4Chay qispichikuymantam profetakuna anchatapuni tapukurqanku hinaspa mask’arqanku, paykunam qankunaman hamuq khuyakuymanta willarqanku; mask’aspa imatachus, icha imayna pachachus paykunapi kaq Cristoq Espiritun willayta munarqan, ñawpaqmanta Cristoq ñak’ariyninkunamanta hinaspa qatiqnin hatun kayninmanta willaspa. Paykunamanmi sut’inchasqa karqan, mana paykunapaqchu, aswanpas ñuqanchikpaqmi chay imakunata willasqankuta, chaykunatam kunan hanaq pachamanta kachamusqa Ch’uya Espiritowan evangelio willasuqniykichik runakuna willasunkichik; chay imakunatataqmi ANGELKUNA QHAWAYTA MUNANKU.

TAM1897 D 49.5¿Ima kaqkunatataq angelkuna qhawariyta munanku? — Diospa qispichiyninmi, hanaq pachamanta kachamusqa Santo Espirituwan willasqa kaptin. Kaypiqa griego simipi “munay” ninanqa “sunquta churay” ninanmi. Hinaspataq, griego simipi “qhawarinapaq” nisqaqa kaytam nin: “imamanpas k’umuykuy qhawanapaq; umanwan ñawpaqman k’umuykuspa qhaway; kurkuwan k’umuykuspa ukhunchay; allinta qhawapayay, yachay munaspa maskhay — imatapas reqsiy munaq runamanta rimaspa.” Chay hinam angelkunaqa qispiy yachaymanta kanku.

TAM1897 D 49.6Kunanqa, ¿ángelkunaqa yachankuchu huk yachaykunata —biología, geología, ictiología, astronomía— llapan huk yachaykunata? Yachankichismi yachasqankuta. Llapan runam yachan ángelkunaqa tukuy huk yachaykunata allin-allinta yachasqankuta. Llapan runam yachan mana imanasqa nina kasqanta llapan ángelkunaqa tukuy huk yachaykunata mana tukukuq allin-allinta yachasqankuta, mayqin runapas mayqin yachayllatapas yachasqanmanta utaq hayk’aqpas yachasqanmantaqa. Ichaqa ángelkunaqa qispichiy yachaypim aswan sunquchakunku llapan huk yachaykunamantaqa. Paykunaqa, llapan runakunamanta aswan achkata yachaqkuna, kay yachayllapim aswan sunquchakunku. O, allinmi, ñawpaqtaqa noqawanmi rimanakurqankichik, sichus chay hina atiyniyuqta rikuchiyman chayqa, kay yuyayman sayaspa allinlla kasqanchikta ninaykichikpaq. Chhaynaqa, hamuychik, allinllam kachkanchik. Aswan allin masikunap chawpinpim kachkanchik — arí, aswan allin yachay masikunap chawpinpi. Kay yachaymantaqa kanmi tukuchikuq atiy, yachaypa atiynin.

TAM1897 D 49.7Kunanqa, manan “ciencia” simiwan pukllanichu kunan tutaqa. Ñuqaqa “ciencia” hinallataq “científico” simikunataqa qispiymanta rimaspan, chiqap simi hina, chaninpaq hap’ichkani. Diospa qispiyninqa chiqapuni yachay t’aqwiriy hina imaymanam, manan llullakuspa chaynata sutichasqachu, aswanpas chiqapuni, ancha hatun yachay t’aqwiriy hinam. Chayrayku ama yuyaychikchu “ciencia” utaq “científico” simiwan pukllasqayta. Chiqap simi hinatan chaytaqa servichikuni, imaraykuchus kaypiqa chaninmi.

TAM1897 D 49.8Ichaqa manan chayllachu: manan angelkuna kayta qhawariyta munallankuchu, imatapas reqsiyta munaqkuna hina; aswanpas imatapas reqsinkun. Kayta qhawarispa yachaqaspa yachanku. Efesios 3:8-11 nisqata qhawariychis, chaypin kay yuyayqa kay hinata nin:—

TAM1897 D 50.1Ñuqamanqa, llapan ch’uya runakunamanta aswan pisi kaqmanta aswan pisi kaqman, kay sumaq grasia quwasqa kachkan, paganoskunaman Cristopa mana t’aqwiy atina qhapaq kayninta willanaypaq; hinallataq llapan rikunankupaq (runakuna nisqa simitaqa saqini, yapamusqa kasqanrayku) ima kasqanta chay pakasqa yachaypa huñunakuynin, mayqinchus pachap qallariyninmantapacha Diospi pakasqa kachkan, paymi llapan imata Jesus Cristowan kamasqa: kaypaqmi [Qhawariy, kunanqa Cristop mana t’aqwiy atina qhapaq kayninta willanay tiyan, llapankuna rikunankupaq imachus Diospi pakasqa pakasqa yachaypa huñunakuynin kasqanta, chaytaqmi kaypaq, kay yuyaywan] kunanqa hanaq pachapi kamachikuqkunaman atiyniyuqkunamanpas iglesiawan Diospa imaymana yachaynin riqsisqa kananpaq, Señorniyku Jesucristo nisqapi wiñaypaq yuyaykusqanman hina.

TAM1897 D 50.2Imataq kay runakunata rikuchinapaq “munayninqa”? — Hanaq pachapi kaq umalliqkunaman atiyniyuqkunamanpas Diospa imaymana yachayninta reqsichinapaqmi. Angelkuna, umalliqkuna, atiyniyuqkunapas anchatam munanku kay qispichiy evangelio nisqata qhawariyta, hanaq pachamanta kachamusqa Santo Espirituwan willakuptin. Paykunaqa qhawarinkum yachaqankum. Paykuna yachaqaspaqa, Diospa yachayninkunamanta musuq willakuykunata yachanku — Diospa imaymana yachayninkunata — Apunchik Jesucristopi wiñaypaq munasqanman hina. Huk qillqakunamanta yachankichikmi kay Diospa pakasqa yachaynin, kay wiñaypaq munasqanqa, evangelio nisqapi sut’inchasqa kasqanta. Yachankin hanaq pachapi kamachikuqkuna atiyniyuqkunapas mana huk hinapi wiñaypaqchu kasqankuta — manan wiñaymanta wiñaypaqchu kanku. Paykunaqa huk pachamanta wiñaykama kanku, qam hina nuqa hina. Gabrielqa wiñaypaqmi kawsananpaqqa kamasqa kasqan pachamantallan. Manan wiñaymanta wiñaypaqchu.

TAM1897 D 50.3Ichaqa Diosqa wiñaymanta wiñaykamam. Kunanqa, wiñaymanta wiñaykama huk yuyay karqa, kachkanpas — Paypa wiñay yuyayninmi, Apunchik Jesucristopi yuyaykusqan. Hayk’a unaytataq angelkunaman chay wiñay yuyaypa ukhunman chayanankupaq, chay yachayta tukukunankupaq? — Wiñaypaqmi. Chayqa sut’illam. Chaymanta, chay yuyaykusqa willakuypi sut’inchakuptin, Diospa pakasqa yachayninwan riqsichikuptin, mayqinchus nin: “Cristom qankunapi kachkan, k’anchaypa suyakuynin”, sut’inmi angelkuna chayta yachaqasqanku. Chayta qhawarispankutaq, chaypi rikunkun Diospa imaymana yachayninta sut’inchakuqta, wiñaypaq yuyaykusqanman hina. Chayta qhawariyta munanku. Chaytataq ruwanku, chaynapitaq yachanku.

TAM1897 D 50.4Chhaynaqa, paykuna llapan yachaykunata aswan allinta hamut’aspa, mayqin runapas huk yachayllata hamut’asqanmantaqa, kay yachaypi aswan sunquchakuspa llapan wak yachaykunamantaqa, kaymanta yachaspa; ¿manachu chayqa chiqap kaq, qamwan nuqawan mana iskayrayaspa sunquchakunanchikpaq? Chhaynaqa, ¿manachu kaypas llapan wak yachaykunamanta huñusqamantaqa aswan allin yuyaymanananchikpaq, aswan hatun yuyayninchikwan yuyaymanananchikpaq? Manachu kayman sunquykuta churayta atinchik, llapan almaykuta qoyta, mana yachaypa ñanninta saqispa? ¡Ah, atinchikmi, atinchikmi! Chayta ruwasunchik.

TAM1897 D 50.5Kunanqa, ama pantaychu. Manan huk yachaykunata k’aminichu. Manam nishanichu llapan wak yachaykunata qunqananchikta, ch’usaq lliphipiykunata hina qhawarinanchikta, mana imapaqpas allin kasqanta. Manam; nishanim kayqa llapankumanta aswan hatun kasqanta; hinaspapas imatapas paykunapi yachasqanchikqa kay aswan hatun kaqman kasukuspa yachakunan tiyan. Nillanipuni llapan wakinkunaqa, aswan pisillapas, kay hukllaman qhipapi kanan kasqanta, yachaysapa kayta munaspaqa.

TAM1897 D 50.6¡Yuyaykuy! Huk yachaykunawan llamk’anapaq kikin yuyayninchikta hap’iykuychik. ¿Nuqachu, icha mayqin runapas, hunt’asqa yachaysapa kanman aswan allin, aswan hatun yuyayninta huk yachayman churaykuspa, aswan hatun atiyniyuqpa nisqanwan astawan hatun kaq huknin makillanpi kasqanta yachachkaspa? ¿Chaychu yachaysapa kay kanman? — Manam. Chhaynaqa, kunankama rikunchik kayqa huk yachay kasqanta; aswan hatun yachay kasqantapas. Chhaynaqa, mayqin runapas mana aswan allin yuyaykusqanta, aswan allin hamut’ayninta, llapan kallpantapas, ñawpaqtaqa kay yachayman churaptinqa, hinaspa chaywan llapan wak yachaykunata pusachiptinqa, kikinpa kayninpi, mana yachayniyuqchu.

TAM1897 D 50.7Manataqmi yachaysapachu. Imataq kay yachayqa? — Qispichiy. Ancha allin. Wiñay kawsaytaqmi. Yuyaykusun tukuy kawsayniyta, tukuy kallpayta huk yachaykunaman churaykusqayta, kayta qunqaspa utaq aswan pisiqpaq hapispa, ¿chayta tarisaqchu? — Manam. Chhaynaqa, ¿hayk’a watatataq huk yachaykunata yachaqanaypaq kapuwanman? — Aswan askha watakunapiqa pisi watakunallatam. Chayqa, kay yachaykunapi llamk’asqayqa wiñaypaqmi tukukunqa, manañam hayk’aqpas chaykunata yachaqanaypaq atiyniy kanqachu.

TAM1897 D 50.8Ichaqa sichus ñawpaqta kayta hap’iptiy, hinaspa wakinkunata qhipaman churaptiy kayta allinta takyachinaykama, ¿chayraqchu wakinkunata yachaqanaypaq tiempo kanqa? — Arí. ¿Hayk’a unaypaqtaq? — Wiñaypaq. Ah, ¿manachu chayqa yachaysapa ñan? ¿Manachu chayqa sapallan yachaysapa ruway? ¿Manachu chayqa sapallan yachaywan hamut’asqa allin ruway? — Arí, chhaynam. Chhaynaqa, hamuy, yachaywan hamut’asqa kasunchik, allin takyasqata, astawanraq hatun yachaywan.

TAM1897 D 50.9Kunanqa aswan karuman qhawarisunchik. Chay ñawpaq qhawarisqanchik t’aqapi angelkunamanta, profetakunawanmi qallarirqan, kay hinata: “Chay qispiymantaqa profetakunaqa allinta maskharqanku hinaspa t’aqwirqanku, paykunaqa qankunaman hamuq khuyapayaymanta willarqanku”, ñawpaqmantaña Cristop ñak’ariyninkunamanta, chaymanta qatiqnin hatun k’anchayninmantawan willaspa.

TAM1897 D 51.1Kunanqa, profetakunapmi qillqasqa apamusqa karqan, kaypi tarinchik hina, kay qispiy yachay, kay Diospa qispiymanta yuyaykusqanpa rurun. Kay yachaypa qillqan, kay qispiy yachay, profetakunawanmi hamurqan. ¿Huk yachaykunamantapas imatapas yacharqankuchu? — Arí.

TAM1897 D 51.2Kaytaqa achka kitikunapim tarinchikman — kunan tuta qhawarinapaq pachanchikmanta aswan achkata. Ichaqa iskay kimsa yuyaychayllatam qhawarisunchik, kaykunamanta yachayninku kasqanta yuyayninchikman churanapaq.

TAM1897 D 51.3Corinto llaqtaman qillqasqa ñawpaq kaq qillqap chunka pichqayuq ñiqin uma rakinpiqa, yachaypa tarisqanmanta waranqa qanchis pachak wata ñawpaqta hina, huk yachay willakuymi kachkan. Chay tukuy watakunapim chaypi karqan, ichaqa chay yachaypa tarisqan kaqninpi yachaqkunaqa manam yuyaymanaspaqa chaytaqa yacharqankuchu. Chayqa ch’aska yachaymanta huk chiqaq willakuymi. Pipas Bibliapi chay nisqata iñiqqa, yacharqanmi chaytaqa wiñaypaq, manaña “astronomía” simita uyarirqanchu chaypas; ichaqa runap yachayninqa manam chayta yacharqanchu, hinaspam unay pacha qhipamanña tarirqan.

TAM1897 D 51.4Huk yuyaymanaytaq: Chay Biblia qillqaq chay hamut’ay willakuyta qillqaptin, chaytaqa waranqa qanchis pachak wata qhipaman hamut’aqkuna chiqap kasqanta tarirqanku, ¿manachu chay pachamanta pacha chiqap hamut’ay willakuy karqa, imaynan tarisqanku qhipaman karqa hinalla? — Arí, chiqapuni. Chhaynaqa, ¿manachu chay hina karqa qillqaqpa qillqasqan pachapi? — Chiqapuni. Chay qillqaqa 1 Corintios 15:41-pin kashan:—

TAM1897 D 51.5Intip huk k’anchayninmi kan, Killaptaq huk, Ch’askakunaptaq huk. Ch’askakunapas k’anchayninpi huknin hukmantam hukniray kanku.

TAM1897 D 51.6Chayqa manan pachak wata ñawpaqtaqa yachasqachu karqan, imaraykuchus chay unay pachapi huk runa, pay kikin ancha yachaysapa ch’aska qhawaq kasqanta yuyakuq, masinkunapas chhaynata qhawarisqan, chay nisqataqa mana chanin kasqanmanta, Bibliata qillqaqkunaq mana yachasqanmanta rikuchiy kasqanmantawanmi k’amirqan; imaraykuchus payqa (chayqa, Bibliata qillqaqmi) yuyarqan huk ch’askaqa huk ch’askamantaqa hatun kayninpi, k’anchayninpi hukniray kasqanta, manataq karu kayninpichu. Chay k’amiqpa chaymanta nisqanmi chayqa. Paypa yuyayninqa karqa, chaynataq astronomía yachaypa sutinpipas rimarqa, huk quyllur hukmanta aswan k’anchaq, aswan sumaq ñuqanchikpaq kasqanpa sapan rasonninqa, huknin hukmanta aswan qayllapi kasqanmi, chayrayku aswan k’anchayninta chaskisqanchik. Ichaqa kunan p’unchaw llapan ciencia yachaykunapi yachakun cheqaq kasqanta, quyllurkunapura, hatun kayninkupi, sumaq kayninkupi, llimp’inkunapipas, kay pachapi t’ikakunapi hina chikan t’aqanakuy kasqanta. Chhaynaqa, sichus kay pachapi llapan t’ikakunata ñawpaqninchikpi huk hatun pampapi sayasqata rikuyta atisunman, llapan k’anchayninkuwan, imaymana llimp’inkunawan ima, hinaspa hanaq pacha quyllurkunata kaykunata hina sut’ita rikuyta atisunman chayqa, huknintaqa huknin hina imaymana llimp’iyuqta sumaqllatawanmi rikusunman. Kayqa kunanqa yachakunmi, ichaqa manan yachakurqanchu chay qillqa Corintioskunaman qillqasqa kachkaptin.

TAM1897 D 51.7Kunanqa tapukuni, ¿manachu chayqa karqa huk yachaypa nisqan, manachu karqa yachaypi huk cheqaqpa nisqan, Pablu chayta qillqaspa Corintoman kachasqan p’unchawpi, kunanpihina cheqaq kasqanpi? Cienciapa chay chiqaq kasqanta tarisqanqa manan chiqaqmanchu tukuchirqan, nitaqmi chiqaq kayninpa llasayninta huk ch’iqtallatapas yapaykurqanchu. Paykunap tarisqanqa rikuchillanmi karqan imapas chiqaq kaqta tarisqankuta, ichaqa manaraq yachasqankuta, Bibliata mana iñisqankurayku. Sichus Bibliapi chayta ñawirispa, iñispa chaskisqaku chayqa, chay ciencia yachaytaqa yachanmankuñan karqan manaraq mayqin cientificopas tarichkaptin.

TAM1897 D 51.8Huk yachaymi kan: Sir Isaac Newton huk p’unchaw huk mansana sach’ap sikinpi tiyasharqa. Paypa qayllanpi huk k’allmamanta huk mansana urmarqa. Achka kutitañam ñawpaqtaqa mansanakuna sach’akunamanta urmarqaña. Payqa ñawpaqtaqa rikurqañam mansanakuna sach’akunamanta urmasqanta. Ichaqa chay p’unchawqa yuyaymanaspa kasharqa, hinaspam yuyaymanayta qallarirqa. Imanasqataq chay mansana urmarqan? Pachap imallapas kallpanmi payta q’epirqan payman aysananpaq. Pachaqa mansanamanta aswan hatun kaspa, sach’amanta kacharikusqan pachapi payman aysanman karqan. Payqa nirqan: “Chay mansanata hap’ispay, atisqayman hina hanaqman wikch’uqtiniqa, pachamanmi yapamanta urmanqa”. Chhaynaqa, sichus pachap aysaynin kay huch’uy karullaman apamurqa, chayqa, atisqayman hina hanaqman wikch’uspay kutimunqa chayqa, chayqa sut’inchanmi pachap aysayninqa pachamanta chay karukama chayasqanta, chay imatapas hap’ispa kutichimusqanta. Sichus huk milla hanaqman wikch’uyman, hinaspa kutimunman chayqa, sut’in kanman chay kallpa huk milla karuman chayasqan, chay imata kutichimunanpaq. Chaymanta, nirqan, Sichus chay chiqaq kaqtinqa, chay kallpaqa killakama chayananmi. Killakama chayanmanchus, icha manachus? Riykus qhawamusaq. Wasinman rirqan, chaypi tiyaykurqan, killap muyuriyninmanta yachay tupuykunata hap’irqan, hinaspa achka yupaykunata ruwarqan. Ichaqa manam tupurqanchu. Kutin kutita ruwarqan, ichaqa manam tupurqanchu; manam atirqanchu chay kallpa killakama chayananta.

TAM1897 D 52.1Chaytaqa yaqa chunka watapaqmi saqirparirqan, allin yuyarispayqa, manaraq yapamanta qhawarispa. Huk p’unchawmi killaq muyuriyninmanta musuq yupaychay lluqsirqan, ñawpaq yupaykunapi wakin pantaykunata allichaspa. Chay lluqsimuqtintaq, Newton nirqan: “Yachaymanchá chayqa munasqayta quwanqa”, nispa. Yupaykunata hurquspa, llamk’ayman haykurqan, hinaspa suni yupaykunata rurarqan, qamwan ñuqawan ancha musphaywan qhawarinanchikpaq, chiqapmi. Ichaqa tukuytaqa iskay kimsa yupayllawanña puchuqta tarirqan, hinaspataq chay tupananpaqña kasqanta rikurqan. Chay ancha musphana kaqwanmi ancha sunqun hunt’asqa karqan, chaymi yupayninkunata manaña tukuyta atirqanchu. Qillqananqa makinmanta urmarqan, hinaspataq huk amigonman mañakunan karqan paypaq yupaykunata tukunanpaq. Amigonpas chaynata ruwarqan, Sir Isaac Newtonñataq huk yachaypa chiqap kaqninta rikuchirqan, aswanpas, huk mosoq yachayta. Chayqa “gravitación” sutichasqam. Chaymantapachataqmi wiñaypaq yuyarisqa kachkan.

TAM1897 D 52.2Chayqa chiqapuni hatun ruway karqan. Ichaqa chayqa Bibliapiqa karqanña, Sir Isaac Newton pachapi tarinanta iskay waranqa pichqa pachak wata ñawpaqta. Aysayqa pachantinpa tupachikuyninllam. Chay yachay kamachikuymi, yachaqkunaq nisqanman hina, pachantinpa tupachikuynin waqaychasqa kanampaq. Chayqa nin, pachantinpi sapa kurkuqa llapan wak kurkukunapi atiyninta churan, paykunawantaq tupachikun. Manan sapa kurkullachu, aswanpas pachantinpi sapa imaymana kurkuchaypas, pachantinpi llapan wak imaymana kurkuchaykunatan aysan hinaspa paykunapi atiyninta churan.

TAM1897 D 52.3Kay pachapiqa, chayqa kay ch’isi kawsaymanta Biblia yachaypi rimasqanchikman kaqlla chiqaqmi. Tarirqanchikmi mana pipas nitaq imapas llamiykuyta atisqaykita, chay mana llapan pachapi yachakuspa. Huk huch’uy p’isquqa manam urmanchu Yayayki mana yachaptinqa, chay p’isqupa urmasqanpas llapan pachapim musyakun. Kayqa chaywan kaqlla chiqaqmi.

TAM1897 D 52.4Chaypipas kanmi huk samaypaq chiqaq kay, kay iskaywan tupaq.

TAM1897 D 52.5¿Maymanmi espirituykimanta ayqisaq? ¿Maymanñataqmi qampa ñawpaqiykimanta ayqisaq? Sichus hanaq pachaman wicharisaq chayqa, qamqa chaypim kanki; sichus supaypa wasinpi puñunayta ruwakusaq chayqa, qhawariy, qamqa chaypim kanki. Sichus paqarinpa rap’rankunata hap’ispa mama quchapa ancha karu patankunapi tiyakusaq chayqa, chaypipas makiyki pusawanqa, paña makiykitaq hap’iwanqa. Salmo 139:7-10.

TAM1897 D 52.6Qamwan ñuqawan allin yuyayta yuyaykuptinchik, ¿huk lawpichu chayta reparan? Mana allin yuyayta yuyayku. ¿Imataq mana allin yuyayri? — Hucha. Chhaynaqa, ¿maypitaq hucha qallarin? — Yuyaypi. ¿Huchayqa, ñuqamanta hawaqa, kay pachapi huk lawpichu reparasqa kachkan? Pitaq chayta musyan? — Diosmi, Espiritunwan. Chhaynaqa, ¿kay pachanchikpi kanchu mana musyasqa, mana sientisqa espiritual kaq? ¿Icha allinpaq utaq mana allinpaq yuyay mana sientisqa kanchu? ¿Manachu chayqa ciencia hina aysanakuyta rikunkichu? Sir Isaac Newtonqa pachapi huk cheqaq kayta tarirqan, chaytaq pachapi wak cheqaq kaykunawan tupan.

TAM1897 D 52.7Newtonpa tarisqan kamachikuyqa, nisqayman hina, pachap tupachikuynin waqaychasqa kananpaqmi. Kunanqa ñawirisaq qillqata, chaymi rikuchin kayqa Newton manaraq tarichkaspa iskay waranqa pichqa pachak wata ñawpaqtaña yachasqa kasqanta. Isaías 40:12:—

TAM1897 D 52.8Pitaq unu quchata makinpa ch’usaqninpi tupurqan, hanaq pachata makinpa kichkinwan tupurqan, pachap allpanta huk tupuyllapi hap’irqan, urqukunap llasayninta huk kantarapi tupurqan, muqukunatataq huk t’aqwana pampapi?

TAM1897 D 52.9Orqokunapas muqukunapas sayarichisqa kaptinqa, huknin hukwan tupachisqam karqanku. ¿Dioschu chayta allicharqan tupachiynin waqaychasqa kananpaq? ¿Imataq chay kamachikuypa yachay sutin, imakunap tupachiynin waqaychasqa kananpaq? — Aysay. Chhaynaqa, ¿imatataq Isaías rimarqan? — Aysaymantam. Arí, chaytam rurarqan.

TAM1897 D 52.10Huk yachaqmi chay kaqta rikuchin ‘snowdrop’ sutiyuq huch’uy t’ikawan. Yuyaykuy iskay rikch’aq t’ikakunamanta, muhumanta kikinmanta miranqaku. Hukninqa sayasqa t’ikam, huknintaq warkhusqa t’ika. T’ikakunapiqa rikurqankim chawpi kaqpa muyuriqninpi huch’uy k’aspichakunata sayasqata. Kunanqa, muhumanta mirakuq sayasqa t’ikapiqa, chawpi k’aspiqa muyuriqnin kaqkunamanta sapa kutinmi aswan taksalla kan. Sichus k’umuykuq t’ika kaptinqa, chawpi k’aspiqa muyuriqnin kaqkunamanta aswan hatunmi. Chaypa imarayku kasqanqa kaymi: muyuriqnin kaqkunapi kaq t’ika-hak’u — polen — nisqaqa chawpi kaqmanmi urmanan, mana chayqa manam t’ikaqa miranmanchu.

TAM1897 D 52.11Kunanqa, huk sayasqa muhumanta mirakuq t’ikapiqa, chay chawpi k’aspiqa hukkunamanta aswan taksallam kanan, chaynapim hukkunap polennin payman urmanqa. Sichus aswan hatun kanman chayqa, qhawarinkim, chay polenqa uraymanmi urmanman, manam paymanchu, chaymi mana muhuqa paqarinmanchu. Sichus huk wich’uq t’ika kanman, hinaspa kay k’aspi hukkunamanta aswan taksalla kanman chayqa, chay polenqa karumanmi urmanqa, hinallataqmi mana muhuqa paqarinmanchu. Chhaynaqa, muhumanta wiñaq sapa sayasqa t’ikapiqa, chawpi k’aspiqa muyuriqnin kaqkunamanta aswan taksallam. Sapa warkhuq t’ikapi, muhumanta wiñaq kaqpiqa, chawpin kaqqa aswan sunim.

TAM1897 D 53.1Rit’i t’ikaqa muhumantam miran. Sayasqa t’ika kaspapas, chawpi k’aspichanqa muyuriqnin kaqkunamantaqa aswan sunim. Imaynataq chay kanman? Hukmanta willarisqayki, aswan sut’ita hamut’anaykipaq: Rit’i t’ikaqa, chiqapqa, sayasqa t’ikam, hinaspam muhumanta kikinmanta miran. Chayqa, chawpi k’aspichanqa wakinkunamanta aswan taksallam kanan karqa. Ichaqa aswan sunim. Chhaynaqa, imaynataq muhumanta kikinmanta miranman? Apu Taytaqa chaypaqmi allichan. Paymi kamachin, sayasqa t’ika kachkaspapas, k’umuykunanta, warkukunantawan. Chayraykun chawpi tullunqa wakinkunamanta aswan suni, kaypiqa, sayasqa t’ika kaspanpas. Wiñanmi, hinallataqmi sayan, t’ikarinankama, poqosqaña mirananpaqña kachkaptin. Chaypachan umanta warkukun, hinaspataq, polvonnin kikin tiyanaman urmaykuptin, huch’uy t’ikaqa kaqmanta sayarin.

TAM1897 D 53.2Kunanqa, chayqa kikinmanta sumaqmi; ichaqa kaypin rikhurin pacha aysay kamachiypa rikuchiynin. Kay yachaqmi niwan, t’ikata urmachiq, umanta k’umuchiqqa pachap aysaynin kasqanta. Chayqa chiqapmi. Imataq huk mansanata urmachin? — Llasayninmi. Ichaqa llasayqa pacha aysayllam — latín gravus simimanta hamuq, llasay niyta muniq. Imataq chay sayasqa t’ikata umanta k’umuchin? — Pachap llasayninmi. Ichaqa, ¿imanaqtintaq pachap llasaynin mana chay t’ikata ñawpaqta umanta k’umuchin? — Ah, Dios chay huch’uy t’ikata kamasqan pachapiqa, pachata tupachirqan, arí, pachantintapas tupachirqan, chay t’ikapa necesitasqanman hina. Dios chay llamp’u sunqu huch’uy rit’i t’ikata kamaspaqa, pachantinta huk tupana patapi hap’irqan, hinaspa chay huch’uy t’ikapa necesitasqanman hina allicharqan! Sichus Dios chay huch’uy t’ikamanta yuyaykurqan chayqa, ¿manachu aswanraq qankunamanta yuyaykunqa, huch’uy iñiyniyuqkuna?

TAM1897 D 53.3Kunanqa kay yachaqmi niwan, sichus kay pacha — hinallataq pachantinpas — kunan llasayninmanta huk libra, icha huk onzallapas aswan llasa kanman karqa chayqa, rit’i t’ikataqa manaraq pachan chayamuchkaptin k’umuchinman karqa; imaraykuchus aswan llasa kaspaqa, aswan atiyniyuqmi paypi kanman karqa. Chay hina kaqtinqa, ñawpaq kaq rit’i t’ikaqa qhipa kaqmi kanman karqa. Ichaqa chay huch’uy rit’i t’ika kawsananpaq, runakunatapas pachap tukukuyninkama kusichinanpaq, Diosqa pachakunata chay t’ikapa necesitasqanman hinalla churarqan, chaynapi necesitasqan pacha chayamuqtin, llasayninqa allinlla kanman k’umuchinanpaq. Chaymanta warkhukuspa, mirananpaq, saphinkunamanta huk kallpa hamun, tallunpas aswan sinchiyan, hinaspataq t’ikaqa llasayta atipan, ñawpaq hina sayarin.

TAM1897 D 53.4Pitaq makinpa ch’usaqninpi yakukunata tupurqan, hanaq pachata makinpa mast’ariyninwan tupurqan, pachap allp’anpa hak’unta huk tupullawan hap’irqan, urqukunap llasayninta huk balanzapi tupurqan, muqukunatapas huk balanzapitaq?

TAM1897 D 53.5Pitaq pachap tupachikuyninta churarqan? — Diosmi. Isaíasmi chayta nirqan, yaqa iskay waranqa pichqa pachak wata ñawpaqta, Sir Isaac Newton manaraq tarichkaspa. Manachu karqan yachaypa chiqapnin, Isaías qillqaptin? — Arí. Manachu chay tukuy pachakunapi qillqasqapi karqan? — Arí. ¿Manachu tukuy pachapi yachaypa chiqapnin karqan? — Arí, karqanmi. ¿Newton tarisqan pachapi astawanraqchu yachaypa chiqapnin karqan? — Manam; yachaqkunaqa ñawpaqta mana yachasqankuta yacharqanku, ichaqa chayqa Bibliapi tukuy pachapiñam kachkarqan.

TAM1897 D 53.6Kaykunamanta yuyaymanaychis. Diosmi chayta munan. Payqa munanmi qamwan ñuqawan rikunaykuta, qispichiyqa, Paypa quwasqanchis Simiqa, chaymanmi aswan hatun yuyayninchikwan waqyawanchis, mana huk huch’uylla, k’ikllu, waqtanpi kaq yachaychu kasqanta; aswanpas kay pachap hayk’aqpas yachanman aswan hatun kaq kasqanta. Kay pachap yachaynin hayk’aqpas yachanman aswan hatun kaqmi. Kay pachap hayk’aqpas yachanman aswan ñawpaq yachaymi.

TAM1897 D 53.7Ichaqa manan yachaysapa kanapaqchu yachaqasun. Qispichisqa kanapaqmi yachaqasun; qispichisqa kaytaqmi yachaysapa kayqa.

Note

Back