Qispichiy Yachay. – Iskay ñiqin.
TAM1897 D 59.2Domingo ch’isipi, 14 p’unchaw febrero killapi, 1897 watapi qusqa yachachiy Ch’ipachisqa General Conference Daily Bulletins nisqapi, 17 p’unchaw febrero killamanta 1897 watapi, T’aqa 1, Yupay 4, p’anqakuna 59-64, hinallataq 18 p’unchaw febrero killamanta 1897 watapi, T’aqa 1, Yupay 5, p’anqakuna 65-66.
TAM1897 D 59.3Huk iskay simiwan sut’inchay, kunan tuta yachaqayta manaraq qallarichkaspa: Mana iskaychakuspa, achka runakuna tapukuchkankuñachá, qayna ch’isi nisqanchik tukuy imapas allin takyasqa kanqachus manachus. Arí, kanqa. Manam yanqachu rimarqani. Chiqapmi, manam tukuy imatapas t’aqwirispachu rimarqani, ichaqa qillqapiña tarispaykichik nisqayta yuyarispaqa, chiqap kasqanta rikunkichikmi. Rit’i-t’ikaqa pachamamawan tupachisqa kasqanta, pachamamaqa rit’i-t’ikawan tupachisqa kasqanta nisqaypi, chayqa, sichus achka tonelada llasaq ch’aska urmaq pachaqman urmanman chayqa, ¿manañachu pachap aysayninqa ñawpaqmanta aswan sinchi kanman? ¿Manachu chayqa t’ikap pachamamawan tupachisqa kayninta waqllichinman? — Manam; imaraykuchus manam pachamamallachu chay t’ikawan tupachisqa kachkan, aswanpas tukuy pacham. Yuyarinkichu, aysay kamachiyta yachaqaspa, hamut’aypa nisqanqa kay kasqanta: Tukuy pachapi sapa imaymana kaq t’aqaqa llapan wakin t’aqakunawanmi aysanakunku, chaymi manan kay pachallachu, aswanpas tukuy pachantinmi t’ikakunap necesitasqanman hina tupachisqa kashan; chayrayku ch’askaq urmayninqa manan tukuy pachantinpa aysayninta yapaymanchu.
TAM1897 D 59.4Qallarinapaq pisi simillapi sut’inchay: Ñawpaq yachachikuypi “Bibliapi Ciencia” utaq “Cienciawan Biblia” nisqa yachaymanta rimashayman karqa chayqa, aswan hunt’asqatam rimarimayman karqa ima aysay kasqanmanta, imataq mana kasqanmantapas, chay simipa ciencia yuyayninman hina. Ichaqa manan chaymantachu rimachkarqani; chay tutaqa munasqayqa karqan aysay kamachikuypa tarisqa kasqanmanta, hinallataq kamachikuy hina yachayninmanta willayllam. Newtonpa pachanmantapachaqa chay kamachikuypa yachayninmantaqa hukniray yuyaykuna kan, ichaqa chayqa manan kamachikuytaqa hukmanyachinchu.
TAM1897 D 60.1Cheqaq cheqaqpiqa, aysayqa manan kamachikuychu, aswanpas Diospa atiyninllanmi. Manan cheqaqpipas “pachap kamachikuyninkunaqa” kanchu. Pachap kamachikuyninkunaqa Diospa yachasqan ruwayninkunallam. Llapallan chay aysay kamachikuy nisqaqa Diospa yachasqan ruwayninmi; Diospa atiyninpa rikuchikuynin. Ichaqa, imayna chiqap kasqanmanta mana rimasqayrayku, chay simikunataqa runap riqsisqan hina llamk’achirqani, hinaspataq kay pachap tupuynin chaynata takyachisqa kasqanta willanallaypaq.
TAM1897 D 60.2Kunan tutaqa yachaypa huk sut’inchayninta ñawirisaq. Kaypas pachantinpi aswan riqsisqa yachaqkunamanta hukninmantam hurqusqa kachkan: “Yachayqa ima kaqmantapas aswan chiqan yachaymi, ñuqanchikpa kapuwasqanchikmanta.” “Yachay” simiqa chiqapmantaqa yachay ninanmi. Qayna tuta uyarisqanchik sut’inchayqa chiqapmi. Yuyaymanaypa rurunmi. Hinallataq allinmi sut’inchanapaq kay hina nispa: kay yachaymanta aswan chiqan yachayninchik hina.
TAM1897 D 60.3Kunanqa ñawpaq yachachikuypi rimasqanchik iskay yuyayman kutirispa. Chunka qanchisniyuq pachak wata ciencia manaraq tarichkaspa, quyllurkunap k’anchayninkupi sapaq kaymanta, ¿maypitaq aswan chiqan yachay tarisqa karqa? — Bibliapi. Chhaynaqa, ¿maypitaq chay yachaymanta chiqaq ciencia tarisqa karqa? — Bibliapi. — Maypitaq pachantinpa tupachiyninmanta aswan chiqan yachayqa tarisqa karqa, iskay waranqa pichqa pachak wata manaraq tarisqa kachkaspa? — Bibliapi. Chhaynaqa, imataq pachapi aswan yachayniyuq qillqa karqa, chay yachaymanta? — Biblia. Yuyariychikraq, mana yachaymantawan Bibliamantachu rimachkani. Qispichiy yachaymantam rimachkani. Hinaspapas huk yachaykunamanta rimakun chaypas, kay hatun yachaywan mana t’aqanalla t’inkisqa kasqanraykullam. Chaymi qamkunapas ñuqapas yachasun tukuy tarisqanchik rikuchiykunawan kay iskay pacha yachaqaypi, qispiyqa yachay kasqanta, tukuy pachapi aswan hatun yachay kasqanta, yachaqayninchikpaq aswan allin kasqanta, hinallataq yachaywan ruwasqanchikta, chayman tukuy sunquwan aswan ñawpaq kaq yachaqayninchikta quspa.
TAM1897 D 60.4Kunanqa, Bibliaqa manan ima yachaymantapas qillqasqachu, qispichiy yachaymanta hawaqa. Chay yachaymantan huk sapaq qillqasqa kashan. Bibliaqa huk yachaykunamantan riman; ichaqa manan kanchu Bibliapi huk yachaykunamanta qillqasqakunaqa. Huk yachaykunamantan rimakun, Corintiospi Isaíaspiwan rikusqanchik hina; ¿imanasqataq chaykunamanta kay qillqakunapi rimakun — huk yachaymanta yuyayta willanapaqchu? — Manam; aswanpas qispiy yachayta hamut’ayninchikman aswan allinta rikuchinapaqmi. Imapaqtaq chay ch’aska yachay cheqaq kay 1 Corintios 15:41 nisqaman apamusqa? Imapaqtaq “Huk ch’askaqa huk ch’askamanta k’anchayninpi sapaqmi” nin? Chaymantam nillantaq: “Chaynallataqmi wañusqakunap kawsariyninpas. P’inqaypim tarpusqa, k’anchaypitaqmi sayarichisqa. Pisikaypi sat’isqa, atiypi sayarichisqa.” Imaynan huk quyllur hukmanta hatun kayninpi sapaqchakun, chaynallataqmi wañusqakunaq kawsarimuyninpas. Chayhinapin rikunki, chay yachaymanta willakuyta apamusqankuqa, qispichiy yachaymanta huk yuyayta sut’inchanapaqmi, qispichiy yachaypi huk cheqaq kayta aswan allinta rikunanchispaq yanapanapaq.
TAM1897 D 60.5Imanasqataq Isaíasqa rimayninta chay pachaq aysayninmanta willakuywan yapaykurqan? Kay capitulota pisillata aswan ukhunkama qhawarisun, chaypitaq rikunchik. Chay simita ñawirisaq, chaymanta huktawan, paypa qatishasqan yuyaypa tukukuyninpi. “¿Pitaq yakuqta maki k’uyunpi tupurqan?” “Pitaq ñuqawan kikinchanqakuq? icha kaqllachu kasaq? nin Ch’uya kaq. Hanaq pachaman ñawiykichikta huqariychik, hinaspa qhawaychik pi kaykunata kamarisqanta, paymi ejercitonkuta yupasqata hurqumun, llapankutam sutinwan waqyan atiyninpa hatun kayninrayku, payqa kallpasapa kasqanrayku; manam hukpas chinkanqachu.” Isaías 40:25, 26.
TAM1897 D 60.6Manam mayqinpas qhawariyninmanta ayqinchu, llapankutaqmi tupusqa kachkan chakrapi wiñaq sapa huch’uy t’ikapa necesitasqanman hina. Ichaqa, ¿imanaqtintaq chayman yuyayninchikta pusawanchik, kaypi rimayninkunaman chayta apamuspa? — Manam yachaypa chiqap kayninta willanapaqchu; aswanpas llapan runakunap yuyayninta qispichiy yachayman pusanapaqmi. Imapaqtaq chayta nin? Tukuy kaykunata yuyaymanananchikmi, hinallataq yuyaymanananchikmi imas tukuy kaykunata ruwasqanmanta? Chaymantataq astawan ñawinchani: “¿Imanaqtintaq niwaq, Jacob, nispayki, Israeltaq rimawaq, Ñanniyqa Diosniymanta pakasqam kachkan, taripayniypas Diosniymanta qunqasqañam?” Isaías 40:27.
TAM1897 D 60.7Diosqa chakinchikpi wiñaq t’ikata chaynata qhawariwaptinqa, manan pakasqachu nitaq qunqasqachu kachkan; chhaynaqa, ¿imaynatan qamkunaqa ninkichik Señorpaq pakasqa kasqaykichikta, taripayniykichikpas qunqasqaña kasqanta, payñataq manaña qamkunamanta llakikusqanta? Chaynapin rikunkichik sapa kutinpuni, chay yachaypa chiqap kayninqa hunt’asqata apamusqa kasqanta, qammanpas nuqamanpas qispichiy yachayta sut’inchananpaq.
TAM1897 D 61.1Huk yuyaytawan: Kay qillqaqkuna kayta hap’iqtinkuqa, rikuchikuyninwanmi karqan. Chiqapmi, manam kay pachapi ima yachay mask’aymantapas kaykunataqa chaskirqankuchu. Apu Yayammi aswan chaniyuq yachayninta, qispiy yachayta, rikuchichkarqa; chayta sut’inchananpaqtaqmi wak yachaykunata waqyarqa. Chhaynaqa, llapan yachaykunamanta, mayqintaq Apu Yayapaq aswan chaniyuq? — Qispiy, chiqapuni. Apu Yayam wak yachaykunata kayta rikuchinallanpaq llamk’achiptinqa, sut’illam kachkan payqa kay yachayta wakinkunamanta aswan chaniyuqpaq qhawarisqan.
TAM1897 D 61.2Ichaqa manan chayllachu. Bibliapi sutin willasqa huk runaqa tukuy pachapi yachaykunata allintapuni yachasqa — kay pachapi tukuy sallqa yachaykunata. Munani qamkuna rikunaykichista, kunan pachapi ancha chaninchasqa yachaykunapi huk runa allintapuni yachasqa kasqanta. Hinaspapas munani qamkuna rikunaykichista imatachus pay chay tukuymanta nin chayta. Kaymi Qillqa:—
TAM1897 D 61.3Diosqa Salomonman ancha hatun yachayta, hamut’aytapas, hatun sunqu kaytapas qurqan, mama qucha patapi aqu hina. Hinaspataq Salomonpa yachayninqa inti lluqsimuy lawmanta llapan runakunap yachayninmanta, Egipto suyup llapan yachayninmantapas aswan hatun karqan. Payqa llapan runakunamanta aswan yachaysapa karqan; Maholpa churinkuna, Ezrahita Ethanmanta, Hemanmanta, Chalcolmanta, Dardamantawanpas aswan yachaysapa. Sutinpas muyuriqninpi llapan suyukunapi riqsisqa karqan. Payqa kimsa waranqa k’ata simikunata rimarqan; takinkunataq waranqa pichqa karqan. Payqa Libanopi kaq cedromanta, pirqamanta lluqsimuq hisopokama, yurakunamanta rimarqan; hinallataq uywakunamanta, pisqukunamanta, q’uyakunamanta, challwakunamantawan rimarqan. 1 Reyes 4:29-33.
TAM1897 D 61.4Payqa rimarqan Líbano llaqtapi kaq cedro sach’amanta perqamanta lluqsimuq hisopo sach’akama. ¿Imataq chay ciencia nisqapi sutichakun? — Botánica. Payqa botánica nisqata aswan allintam hamut’arqan kay pachapi pipas runamantaqa.
TAM1897 D 61.5Hinallataq uywakunamantapas rimarqan. Kunan p’unchaw chaypi churaykusqa kanman chayqa, ¿ima yachaypa sutin kanman? — Zoología. Salomonqa zoologíata kunan pachapi kawsaq mayqin runamantapas aswan allintam hamut’arqan. Payqa yachachirqanmi; imaraykuchus ninmi payqa llapan kaykunamanta rimarqan nispa. Kay yachaykunatam yachachirqan.
TAM1897 D 61.6“Hinallataq phawaqkunamanta.” Ima yachaymi chayqa?—Ornitología. Chhaynaqa Salomonqa yachachirqan yura yachayta, uywa yachayta, phawaqkuna yachaytapas.
TAM1897 D 61.7¿Ima qatiqnin? — “Hinaspa qhichirikuqkunamanta.” ¿Ima yachaymi chay? — Entomología.
TAM1897 D 61.8“Challwakunamantapas.” ¿Ima yachaytaq chay? — Challwakunamanta yachay.
TAM1897 D 61.9Kay Qillqasqamanta ñawiriq runakunaqa, manam sapa kutichu Salomonmanta tukuy yachaykunamanta yachaq kasqanta yuyanku. Ichaqa sichus nisqa kanman karqa Salomonpa yura yachaymanta, uywa yachaymanta, p’isqu yachaymanta, kurukuna yachaymanta, challwa yachaymantawan rimasqanmanta chayqa, paykunaqa ninkumanmi karqa: “¡May sumaq runam Salomonqa karqa!” nispa. Ichaqa chayqa manam kunanmantaqa huk ch’iqtallapas aswan sumaqchu kanman; imaraykuchus kayqa tukuy chaykunatam nin.
TAM1897 D 61.10Kaytaqa ñawinchani qamkuna rikunaykichispaq Salomonqa yachaykunamanta imallatapas yachasqanta, manan imallatachu, aswanpas llapan kay yachaykunamanta mayqin runapas mayqin yachaymantapas hayk’aqpas yachasqanmanta aswan askhata yachasqanta.
TAM1897 D 61.11Chaywanpas, llapan kay yachaykunata ancha allinta hamut’aspan, hinaspa llapankuta yachachispaña, kaytan nin: “Uyariy llapan imap tukukuyninta;” llapan nisqap huñusqanqa kaymi: “Diosmanta mancharikuy, kamachikuyninkunatataq hunt’ay, imaraykuchus chayqa runap llapan ruwananmi: Diosqa llapan ruwasqata taripayman apamunqa, pakallapi ruwasqatapas, allin kaqtinpas mana allin kaqtinpas.”
TAM1897 D 61.12Paypa yuyayninpiqa, ¿ima aswan chaniyuq karqa llapan wak yachaykunamanta huñusqamanta? — Diospa qispichiyninmi.
TAM1897 D 61.13Angelkunaqa llapan yachaykunata hamut’anku, chaywanpas paykunaqa qispiyta aswan allin yachanankupaq hina qhawarinku, llapan wak yachaykunata huñusqamantaqa. Profetakunapas chaynallataqmi qhawarirqanku; hinaspataq wak yachaykunataqa qispiyta aswan allinta hamut’anankupaq yanapakuy hina llamk’achirqanku. Kunanqa kay runamanta qhawarisun, payqa wak yachaykunata hamut’aqmi karqan, hinaspataq ninmi qispiy yachayqa llapanta yallin nispa. Kunanqa munani qamkuna rikunaykichista, Dios kikinpas, pay kikinmanta, llapan kaykunamanta t’aqasqa, chaynallataq qhawarisqanta.
TAM1897 D 61.14Qhawariy: Ñam ñawirqanchik Salomonqa llapan kay yachaykunata yachachisqanta. Chay yachachikuykunamanta, ¿hayk’atataq qillqarqanchik ñuqanchikpa yachananchikpaq? — Manam ni hukllatapas. Diosqa manam apachimurqanchu Salomonpa yura yachaymanta ima qillqasqatapas nitaq willakuytapas. Manam apachimurqanchu, nitaq qillqachirqachu, Salomonpa uywa yachaymanta, nitaq kay wak yachaykunamanta ima yachachisqantapas. Ichaqa, kutin kutita, Salomonmanta, hinallataq wakinkunamantapas, qispichiy yachaymanta yachachikuykunata apachimuwarqanchis. Chhaynaqa, angelkunata yupaspanchik huk angelpa yuyayllanta qusqankuta; profetakunata yupaspanchik huk profetapa yuyayllanta qusqankuta, hinallataq Salomonpas huk tukuy yachaqpa yuyayllanta qusqanta; ¿Imataq Diospa yuyayninri? — Paypa yuyayninqa kaymi: qampaq noqapaqpas qispiyqa aswan chaniyuqmi, aswan yachanapaq hinam, llapan kay wak yachaykunamantaqa, kay yachaykunataqa pay kikinmi quwarqanchik.
TAM1897 D 61.15Kay yachaytaqa, Salomonpa hamut’asqan hinaspa yachachisqanqa, manan kay pacha Huxley, Darwin, hukkunapas yachaqkunap yachaynin hinachu karqan. Sallqa yuyaywan runaqa sallqa yachaykunata ukhunchayta atin, hinaspa achka musuq imakunata tarin. Mana sapa kutichu chiqap kaptinpas, wakin chiqap kaqkunataqa tarinkumanmi. Ichaqa Salomonpa ñanninqa manan chay hinachu karqan. Diosqa Salomonman yachayta qurqan, chaywanmi payqa Diospa k’anchayninwan tukuy kaykunata hamut’arqan. Tukuy kaykunamantaqa Diospa yachayninwanmi rimarqan. Chayrayku Salomonpa yachachisqan yachayqa Diospa yachayninmi karqan. Yachachisqan yura yachayqa chiqap, apu yura yachaymi karqan. Yachachisqan uywa yachayqa apu uywa yachaymi karqan. Tukuy kaykunapiqa Diospa qhawariyninmi, Diospa chiqapninmi, Diospa yachayninmi karqan. Manam llullakuspa yachay sutichasqachu karqan.
TAM1897 D 62.1Chhaynaqa, chayqa Diospa yachaynin kaspa, kikinmanta apu kay kaspa, ¿imanaqtintaq Apunchik mana llapantachu ñuqanchikman quwarqanchik? ¿Imanaqtintaq mana Salomonpa yura yachaymanta, chay huk yachaykunamantawan qillqasqanta kay pachaman quwarqanchu? — Chaypaqmi huk imarayku kan; chaytaqmi mana kay pachap ñawpaqtaqa chaykunata munasqan.
TAM1897 D 62.2Huk runaqa chay llapantachá hap’inman karqa, chay llapantachá hamutanman karqa, Salomon hina. Ichaqa, ¿ima allintataq payman ruwanman karqa, sichus ñawpaqta qispichiy yachayta mana hap’inmanchu karqa? Salomonqa llapantachá hap’irqa; ichaqa sunqunta Diosmanta, qispichiy yachaymanta, chayta tukuy sunqunwan yachaqaymanta hukmanyachiptinqa, ¿ima allintataq wak yachayninkuna payman ruwarqa? Hayk’atataq hark’ayta atirqan huchamanta? Hayk’a atiytaq karqan payta hark’ananpaq kikinpa millay kayninmanta, ukhunpi kaq supaypa rurayninkunamantawan ismusqanmantapas?
TAM1897 D 62.3Yachankin, pay sunqunta Dyuspa yachayninmanta, qispichiy yachaymanta t’ikrasqanpiqa, wakin llapan yachaykunata yachaspapas, mana allin runa hinalla, millay runa hinalla kasqanta, waka yupaychaypi chaynataq tukuy millay ruwaykunapi hunt’asqata chinkasqa, imaynan mana imatapas A-B-C-ninta yachanchu hinata.
TAM1897 D 62.4Chayhinatam rikunchik imarayku Apunchik mana runaman llapan yachaykunata waqaychasqanta. Yuyaykusun llapanta hap’isqankuta, Salomon hina, hinaspa Salomon hina yachachiyta atisqankuta. Sunqunku mana Dyusman qukusqa kaptin, almanku mana qispichisqa kaptin, ¿ima allintataq yachayqa paykunapaq ruwanman karqa? Manam hark’ayta atinmanchu karqa ima laya saqra kaymantapas nitaq ismusqa kaymantapas, mayqinkunachus runap sunqunpi kachkan.
TAM1897 D 62.5Kay yachaykunaqa manan kay pachap kunan p’unchaw necesitasqanpunichu, ñawpaqtaqa. Sunquqa ch’uyanchasqan kanan, almanqa qispichisqan kanan, llapan kaynin musuqmanta ruwasqa kanan, yuyayninpas Diospa kikin rikch’ayninman k’anchayninmanpas tikrasqa kanan, chhaynapi kawsaynin paypa chanin kayninta rikuchinanpaq, llapan runakunaman sapallan Diospa yachayninta sut’inchananpaq. Tukuy yachaykunap quwasqanchiktaña kapuwaspanchikpas, qispichiy mana kaptinqa mana imapaqpas valenqachu; imaraykuchus pisi tiempomantaqa manañam chaykunamanta imapas kapuwasunchu. Kayqa kunan p’unchaw ñuqanchikpaq yuyaymananapaqmi, tukuy yachaqasqanchikpi, ñawinchasqanchikpi, maskhasqanchikpipas.
TAM1897 D 62.6Huk imapas kanmi: Diosqa munanmi qamta, nuqata, llapan runakunata, paypa ruraynin kaq llapan imaymanamanta allinta yuyaymanananchikta. Kunan p’unchawqa kanmi runakuna llapan kay hamut’ay yachaykunamanta yuyaymanashaq, ichaqa manam allintachu yuyaymananku. Ancha ñawparinkum, chaymi Diospaqqa manaña maypipas kachkanchu. Hinaspataq Diosninnaq runaqa, Diospa yuyayninpa pusayninnaq, manam atinchu kay huk yachaykunamanta allinta yuyaymanayta. Ichaqa yuyayqa manam allinchu kanqa, payta kamariqpa rikch’ayninman musuqyachisqa kanankama. Yuyayqa hukmanyachisqa, musuqyachisqa kananmi. Huk tukuy musuq yuyayniyuqmi kananchik. Sapa yuyaymi Cristoman kasukuyman, kamachikuyman apasqa kanan.
TAM1897 D 62.7Chayqa qispichiypa ruwayninmi. Diospa rikch’ayninta almapi kutichimunanmi; yuyayta chayman apamunanmi, chaypi kawsachkaq Diospa chanin kayninpa, yuyayninpa llipipiyninlla, rikch’ayninlla kananpaq. Chay ruwakuspa, Diospa ruwaynin kay pachapi tukukuptin, Diosmanta yachayta llapan runakunaman riqsichispa, chaypachan Apunchikqa pachakunata wiñay kawsaytapas ñuqanchikpaq kicharinqa. Chaypachan kay llapan wak yachaykunaqa yachananchispaq kichasqa kanqa, hinaspataq Apunchisqa niwasunman: Maytapas riychis, qamkunapi atinikunim, nispa. Tukuy hatun pacha qamkunapaq kichasqam kachkan. Manam imapas qamkunamanta pakasqachu kachkan. Lliwmi qamkunap kikin. Qamkunapmi. May munasqaykichispas riychis, may munasqaykichispas qhipakuychis, may munasqaykichispas ruwaychis; qamkunapi atinikunim. May munasqaykichis yachaymantapas yuyaykuychis, may munasqaykichispas ukhunchaychis, allintam ruwankichis.
TAM1897 D 62.8Kunanqa, manam nishanichu runakuna tukuy wak yachaykunata qunqapunanmanta, wak pachaman chayananchikkama. Aswanpas nillanipuni, qispichiy yachaymi llapankuta yachanapaq ñawpaqpi rinan. ¿Manachu Apunchik huk rikuchinata quwarqanchik, imayna kaykunaman yuyayta churananchikmanta, imapaqtaq paykunawan servichikunanchikmanta? ¿Imapaqtaq kay wak yachana qillqakunata ñawinchana hinaspa yachana? — Kaykunaqa Qispichiy Yachaypa imankunatapas aswan allinta hamut’ananchispaq hinallataq yachachinanchispaq yanapawananchispaqmi, mana chay yachayniyuq kaspanchismantaqa. Chay hinatam Bibliapiqa llamk’achikun. Payqa kachamuwanchismi chay willakuyta willananchispaq, mayqinwanmi wakinkuna llamk’arqanku, hinaspataq rikuchispa yachachiwarqanchis imaynata llamk’achinanchista. Kaywanmi Apunchik rikuchiwanchis Qispichiy Yachayqa tukuy pachapi reqsisqa wak yachaykunamanta ñawpaqman rinan kasqanta.
TAM1897 D 62.9Kay pachapiqa llapan wak yachaykunamanta ñawpaqman rinanmi, chay wak pachaman chayaspanchikpas ñawpaqmanraqmi rinqa. Wiñay kawsay ñawpaqninchikpi kichasqa kachkaptin, munasqanchikman maymanpas rispa, munasqanchikmanta ima yuyaymanpas yuyaymanaspa, ¿chaypachachu qispichikuymanta qhipanchakusunman, hinaspa nisunman, ‘¿Chaymantaqa yachayniyta tukurunimña?’? — Manam. Yachanchikmi qillqasqa kasqanta: “Cristop cruzninqa qispichisqakunap yachayninpas takinpas kanqa wiñaypa mana tukukuq pachankunapi”. Chayqa, kaypi yachaynaykuta tukuspa, yachay wasimanta lluqsispa, hatun qallariy pacha chayamuptin, hinaspa mana tukukuq yachayman haykuptinchik, chaypacham aswan allinta hamut’asun kay llapan yachaykunamanta aswan hatun kaqta, kay pachapi kasqanchikmantaqa.
TAM1897 D 63.1Ñawpaq yachachikuypi nirqayku, “yachay” (“science”) hinallataq “yachaymanta” (“scientific”) simikunata qispikuyman churayqa manan pantasqachu kasqanta. Qispikuyqa yachaymi, yachaymantam. Diospa Espiritunpa yuyaypi llamk’aynin, yuyayta tukuy kawsaytapas Jesus Cristopa rikch’ayninman tikraspa, huchamanta chanin kayman — chayqa yachaymantam. Chayrayku, chayta yachaqaspaqa, yuyariychik mana imapipas mana yachay ñanpi kasqanchikta, sapa yachaypa umallanman, tukuy imamanpas tukuy pachapi chayta churaspaqa. Kay yachaq kayta munaqkunaqa mana yachay ñanpichu kanku, kay llapan yachaykunamanta umalla kaqta qunqaspa.
TAM1897 D 63.2Huk kaqtawanmi rikuchikun; chaytaq rikuchikun pachantinpi yachaypi qhawachiy kaq kimsa llaqtakunapi. Bibliapi kaq runakunamanta, Judio runakunamanta, Diospa runankunamanta qillqasqaqa, sut’inchasqankuman hina, qhawachiy hinallataq yachanapaq pukyum, Diosman serviyta munaq llapanpaq. Grecia, Roma llaqtakunapas, yuyaymanayninkuwan, qillqasqankunawan, kamachikuyninkunawan ima, qhawachiy kanku Biblia qatiyta niq askha runakunapaq, hinallataq llapan wakinkunapaqpas.
TAM1897 D 63.3Kunanqa rikurqanchikña Diospa runankuna ukhupi huk runa kasqanta, llapanpaq k’ata simi ruwaq, llapanpaq harawiq, hinallataq llapanpaq hamawt’a. Paypa takinkunaqa waranqa pichqa, yachay siminkunataq kimsa waranqa karqan. Chaypim huk hatun yuyayniyuq runata rikunkichik; chaywanpas, llapan kaykunapi chayna hamut’ayniyuq, chayna yachayniyuq kaq runaqa, kawsayninpi rikuchirqan llapan chay hina yachayqa mana imapaqpas allin kasqanta runapaq, mana qispiy yachay chaypi kaptin kamachinanpaq, hinaspa chaninpi llapanta sayachinanpaq.
TAM1897 D 63.4Ñawpaqtaraqmi yuyaychaykichik karqa Dios mana chay yachay yachachikuymanta imatapas ñuqanchikman apamusqanmanta. Kunanqa yuyaychaykichik payqa apamusqanmanta huk qillqata chay runap kawsayninmanta, Diosmanta t’ikrakusqan pachamanta. Payqa apamurqam ñuqanchikman huk qillqata chay runap hatun pantasqanmanta, llapan kay yachaywanpas, qispichiy yachayta qunqapuqtin. Imaraykutaq, chayqa, Diosqa qampaq noqapaqpas aswan chaniyuqta qhawarirqan chay runap Diosmanta t’ikrakusqan qhipamanta kawsayninta qillqayta, paypa qusqan llapan yachachikuymanta huk qillqata apamuwananchismantaqa? Runaq yuyayninpi, mayqentaq runakunapaq aswan chaniyuq? Salomonpa ruwasqan hatun pantaymanta qillqaqa, runakunapaq aswan chaniyuqmi, Salomonpa hayk’aqpas rimasqan llapan yachachikuymantaqa, kunan p’unchaw runakunapaq huk liwrupi churasqa kaptinpas; imaraykuchus chay pantaypiqa llapan pachaman rikuchisqa karqan, Diospa qispichiyninmanta yachay mana kapuqtin, llapan imakunamanta yachayqa imayna ch’usaqlla, mana imapas kasqanmanta aswan pisipas kasqan.
TAM1897 D 63.5Huk hatun rikuchiytaqa Griegokunapim rikukun. Runaq kikin yuyayninqa manam hayk’aqpas Griego runaq yuyaynin hina aswan hanaqman, aswan qayllaman, nitaq aswan hunt’asqamanpas chayayta atinmanchu. Chaypim rikuchikun runaq yuyayninpa hunt’asqa kaynin, Dyus mana kapuqtin.
TAM1897 D 63.6Ichaqa, ¿imatan paykunapaq ruwarqan? Chaymi tapukuyqa. ¿Imatan qillqankuna paykunapaq ruwarqan? ¿Imatan yachay k’uchikuyninku paykunapaq ruwarqan? ¿Imatan kapchiyninku paykunapaq ruwarqan? ¿Imatan iñiyninku paykunapaq ruwarqan? Yachay k’uchikuy, philo sophia — yachayta munakuy. ¿Ima chay yachay karqan? — Chayqa upa kaypunim karqan. Chaytan Dios nin. ¿Imataq iñiyninku karqan? — Willakuykunallam karqan. ¿Imataq kapchiyninku karqan? — Dios nin waka yupaychay kasqanta. ¿Yuyarinkichu qillqasqata?
TAM1897 D 63.7Diospa Siminqa manam ninchu, Pablo chay wank’ukunap chawpinta purispa kapchiyninta rikuspa admirakusqanta. Manam, kaytam nin: “Paypa sunqunmi kuyurirqan llaqta llapanta wank’u yupaychayman qusqanta rikuspa.” Chhaynaqa, ¿imataq karqan? — Wank’u yupaychaymi.
TAM1897 D 63.8Ichaqa kunan p’unchawkamapas qharikuna, warmikuna, wawakunapas chay waka yupaychayllamanta puchuqkunata hap’ispa yupaychanku, sumaq ruray nispa sutichanku, qatipaykunku. Yuyayninku chaypi takyan, chaymanta liwrukunata wakichinku, hinaspa suyupa yachay wasinkunapi yachachinku yachaqankupas. Ichaqa, ¿ima allintataq kay llapanmanta paqarinman? ¿Imataq chaymanta Griegokunapura paqarirqan? Yachankin imatachus paykunapaq rurasqanta. Manam yapamanta rimanaychu — qillqasqakuna, kapchiy, kamachikuy, yuyaymanay, llapan kaykuna. Romaqa yuyaymanayninta Grecia llaqtamanta astawan qatirqan, kikinmanta paqarimusqanmantaqa, ichaqa qillqasqankunaqa kachkanmi. ¿Imatan Romano runakunapaq ruwarqan? — Huk kaqkunapaq hina imakunatan ruwarqan, ichaqa, atikuqtinqa, paykunataqa hukkunamanta aswan millaymanmi tukuchirqan. Tukuy Grecia suyupi, qhawarisqayman hina, maypipas rikurqani Griego runakuna warmita ancha yupaychasqankuta, chaymi tallasqanku sapa warmi rikch’ayta allinta p’achachasqaku. Qhari runaqa, yachasqanchis hina, sapa kutinmi q’alalla kachkan; ichaqa Italia suyuman chayaspanchis chay yupaychayqa chinkapun, hinaspataq llapankupas mana imayna p’achasqapas kanku. Aswan kutinqa p’achakunaqa chinkapunmi; chaymantapas, kunan p’unchaw Roma llaqtaman riqkuna chaypi arte yachaqayta munaqkunap yupaychasqan artepa hunt’asqa kayninqa, q’alalla warmi rikch’aykunallam, chaytaq ruwasqa kaptinqa manam artechu; chaywanpas artepa hunt’asqa kayninmanmi chayan, hinaspa maypipas qatichasqam, pantayninkunapas sapa kutim qatichasqa.
TAM1897 D 64.1Huk tapuyta tapuyta munani. Qankunamanta, ¿pitaq hayk’aqpas runap iskay chakinta qunqurkunamanta urayman rikurqankichik? Kaypi sayasqaypi, kurkuypa llasayninqa lluq’i chakiypim kachkan. Chaymi kurkuypa llasayninta hunt’asqata tupachin. Paña chakiqa ruk’anankunawan pampapi samarin. ¿Paña chakiypa aychankunaqa lluq’i chakiypa kaqman hinachu kanqa? — Manam. Ichaqa chaymi ancha sumaq kapchiyqa. Chayllam hukniray kayninqa. Iskay chakikunaqa kikillanmi kanku, manataqmi huk ch’uya chukcha sayay t’aqakuytapas tarisunmanchu. Chaymi rikunchik mana kapchiy kasqanta. Chaymantaqa achkata rimakunman, ichaqa kunan tutaqa manan arte nisqamanta yachachinichu. Qispiypa chaniyninmanta rimachkani, hinallataq mana chaywan imayna allin kasqanmanta. ¿Imataq Romapa allin kaynin karqa mana chaywan? — Huchankunan chinkachirqa. ¿Imataq Greciap allin kaynin karqa mana chaywan? — Huchankunan chinkachirqa.
TAM1897 D 65.1Chhaynaqa, kay kimsa kutipi pachantinpa ñawpaqinpi sut’inchasqa kachkaptin, runap yuyayninpa tukuy kallpan, tukuy yachaypi, kapchiypi, qillqaypipas, mana imapaqpas allin kasqanmanta, sunqu Diosmanta t’ikrakuspaqa ima allinmanpas chayanapaq, ¿ima ruwayta atinmanmi Apunchik pachantinpaq, sichus kay kimsa pachantinpa yachachikuyninkuna runakunata mana yachachinqachu? ¿Ima ruwayta atinmanmi runakunapaq, sichus paykuna chay ñanta qatinkuman, kay kimsa sinchi yuyaychay rikuchiykunata mana kasukuspa? Diosqa kay kimsa sucedesqakunatan qillqasqa, yachachiwananchispaq: yuyaypa aswan hatun kallpachakuyninpas, yachaykunapi, kapchiykunapi, qillqasqakunapipas, mana atiyniyuq kasqanta runakunapaq ima allintapas ruwananpaq, huchamanta hark’ananpaq, ima allin kaqmanpas pusananpaq, runakuna Diospa qispichiyninta chay qispichiy yachaytapas qunqaptinku, mayqintachus payqa runakunap sunqunkuman qusqa.
TAM1897 D 65.2Chayrayku tapukuni: ¿Griego Romanokunap upa kaynintachu qatichwan? ¿Wak’a yupaychayninkuwan sunquchasqa kaspa k’achayninpaqchu hap’ichwan? ¿Iñiyninkupi sunquchanchikchu, llapanpi millay kashaqtin? Manam “willakuykunallam” niyqa hunt’anchu; millaymi.
TAM1897 D 65.3Ichaqa pipas ninqa: ¿Manachu paykunap qillqankuna ancha chaniyuq karqan? Qhawarisunchik imatachus Dios chaninpaq qhawarisqanta. Griego simiwan qispichiy yachayta tukuy pachaman riqsichichkaptin, Apunchikqa ñawpaqinpi tukuy griego qillqakunata hap’irqan, hinallataq romano qillqakunatapas. Chaywanpas, chay tukuy pachapiqa kimsa huch’uy rimayllatam tarirqan, kay qispichiy yachaymanta qillqasqaman churanapaq hina allin kaqta. Qamkunamanmi qosqaykichik. Hukninqa Hechos nisqap chunka qanchisniyuq capitulonpim kachkan. Chayqa Aratus sutiyuq griego qillqaqpa qillqasqanmantam apamusqa, kay hinam. Iskay chunka pusaqniyuq versiculomantam ñawinchani. Pablom rimachkan, hinaspam nin:—
TAM1897 D 65.4“Qankunap wakin harawiqniykichikpas ninku: ‘Ñuqanchikpas paypa mirayninmi kanchik’”. Huk Griego qillqaq nirqan runaqa Diospa miraynin kasqanta. Apunchikqa chayta hapispa nirqan: “Chayqa chiqapmi”.
TAM1897 D 65.5Hukninñataqmi kachkan ñawpaq Corintiospa chunka pichqayuq capitulonpi, kimsa chunka kimsayuq versiculonpipas. Versiculopa ñawpaq rakinmi nin: “Ama llullachikuychischu”. Kaykunaqa Apunchikpa siminkunan. Versiculopa puchuqninñataqmi Menander sutiyuq griego qillqaqmanta hurqusqa: “Mana allin rimanakuykunaqa allin kawsaytan waqllichin”.
TAM1897 D 65.6Hukninqa Tito qillqap ñawpaq kapitulunpi, chunka iskayniyuq versiculunpim kachkan, chaytaq Epimenidespa nisqanmi, kay hinam nin: “Cretamanta runakunaqa wiñaymi llullakuna, millay uywakuna, qilla wiksakuna kanku.”
TAM1897 D 65.7Chay kimsa qillqasqakunallam karqan Apupa tarisqan llapan Griego simipi qillqasqakunamanta, chaskispa sutinpi churanapaq hina allin kaqkuna.
TAM1897 D 65.8Chhaynaqa, manan nisaqchu kayllataq runakuna allin kananpaq servichikunankupaq kasqanta. Griego simipiqa kawsaymanta willakuykuna kanmi, chaykunaqa chaniyuqmi. Ichaqa Diosqa llapan runakunapaq aswan chaniyuq kaqkunatan yachachishan; payqa allin kaqpa chiqaqpa kamachiyninkunatan yachachishan, manan kay pachaman imaymana willakuykunata rikuchillaspachu. Chaymantapas, llapan Griego qillqasqankunapi, chiqaq kaypaq utaq chanin kaypaq, runata pusaq kamachiykunapaq hina allin kaqkunamanta tarisqanqa, kay kimsa rimaykunallam karqan: “Ñuqanchikpas Paypa wawankunam kanchik;” “Mana allin rimanakuykunaqa allin kawsaykunatam waqllichin;” hinallataq “Cretes runakunaqa wiñaymi llullakunku.” ¿Pitaq chaymanta aswan allinta tarinman, chanin kaypi, chiqaq kaypi, ch’uya kaypi, hunt’a sunqu kaypipas allin kananpaq?
TAM1897 D 66.1Kunanqa ama qunqaychu. Griegokunapas Romanokunapas manan p’inqasqa, qhillichasqa, thanta p’achayuq, mana yachayniyuq pagankunachu karqanku; aswanpas allin ayllumanta, sumaq kawsayniyuq, ancha yachachisqa runakunan karqanku. Imaynatan huk hinachu kanman karqan, paykunap yachasqankupas yachachisqankupas kunan pacha yachachiqkunap munapayasqan aswan hanaq ñiqi hina kachkaptinqa? Julio Césarqa hayk’aqpas kawsasqa runakunamanta aswan allin ruwaqmi karqan — sumaq kawsaypi, allin rimaykunapi, sumaq rikuy yachaypi, hinallataq tukuy allin ruwaykunapipas. Ichaqa, ¿imaynataq runa kaynin karqa? Aswan allin qhawarisqa willakuyninpas, hunt’asqa utaq chanin kananpaqqa, mana ch’ipachinapaq hinachu kanman.
TAM1897 D 66.2Apunchik qispichiynin mana kaqtin llapan yachaykuna, tukuy imaymana yachaykuna yanqa kasqanta rikuchiptinqa, chayqa, kutinmanta nisaqmi, ¿imatataq runakunapaq ruwanman, sichus kay pachaman rikuchisqan imakuna mana yachachinchu chay mana ñan kasqanta? Runakuna kaykunawan mana yachachikunkuchu allin ñanta hap’inankupaq, Diospa yachaynin aswan hatun kasqanta, paypa yachasqanpas aswan allin kasqanta riqsikunankupaq chayqa, ¿hinaqa imaynatan runakuna suyayta atinman ñawpaq kaqkunaman chayaq llakimanta ayqiyta?
TAM1897 D 66.3Diospa qispichiyninmanta yachayqa runakunap ñawpaqta yachananpaq huk kaqllanmi; chaytaq pusawanchik, ñan-chawpichawanchik, allin takyaqta sayachiwanchik, tukuy imapi, tukuy mana allinkunapa contranpipas hap’iwaspa. Chaytaq tukuy kaykunata ruwanqa. Chayqa saminchasqa chiqaqmi. Qayna tuta ñawirirqani, kutinñataq ñawirini:—
TAM1897 D 66.4Ñuqamanqa, llapan santukunamanta aswan pisi kaqmanpas, kay grasia quwasqa kachkan, Cristop mana t’aqwiy atina qhapaq kayninta pagano runakunaman willanaypaq; hinallataq llapan runakunaman rikuchinaypaq imayna chay pakasqa yachaypa huñunakuynin kasqanta, mayqinchus pachap qallariyninmantapacha Diospi pakasqa karqan, paymi llapan imakunata Jesus Cristowan kamarirqan. Efesios 3:8, 9.
TAM1897 D 66.5¿Imataq chay Diospa pakasqa yachaynin? — “Cristom qankunapi, k’anchaypa suyakuynin.” Cristoqa Diospa atiyninmi, Diospa yachayninmi, Allin Willakuymi, Diospa atiyninmi qispichinapaq — chaymi Diospa pakasqa yachayninqa; chaymi qispichiy yachayqa. Chaymi yachaypa chiqapninqa, mayqinpa muyuriqninpitaq llapan wak yachaykuna muyurin. Sapa runapam chay Diospa qispichinapaq atiynin kanan, pay ukhupi kaq mana allinmanta hark’akunanpaq. Sapa runapi paqariq mana allin kaqqa chinkaymanmi apanqa, llapan yachay, llapan qillqasqakuna, llapan kapchiy, llapan iñiy, kay pachap tukuy imaymanankunapas kaptinpas, sichus mana runaqa Jesucristopi iñiyninwan hamuq Diospa qispichinapaq atiyninta hap’inchu chayqa.
TAM1897 D 66.6Chay atiy sonqopi mana kaptinqa, Diospa yachachisqan yachaypas — manaraq qillqasqakunamanta, kapchiykunamanta, iñiykunamanta, hinallataq mana iñiqkunap yachachisqan tukuy imakunamantapas rimarispa — runata huchachakunamanta hark’aytaqa mana atinchu. Chay mana kaptinqa, runapi kaq tukuy ima mana allinpa puchuqninpas rikhurinqa, kay tukuy huk kaqkuna kachkaptinpas. Chayraykun qispichinapaq Diospa atiyninqa: runata tukuy mana allinkunamanta qispichin.
TAM1897 D 66.7Diospa pakasqa yachaynin, paymi Cristo qankunapi, k’anchaypa suyakuynin; Cristo Diospa atiynin, hinallataq Diospa yachaynin; Cristo, paytaq ch’akatasqa; chay sapallan, llapanpi llapan, llapan hawanpi, llapan ukhupi, llapanwan, kunan pachamanta wiñaypaq wiñaykama, — chaymi qispichiypa yachaynin, llapan yachaykunamanta aswan hatun; chaymi llapan yachaykunata pusaq, llapanmanta ñawpaq kaq, hinallataq llapan yachaykunata yachanapaq pusariq. Chhayna kachun llapanwan wiñaypaq.
TAM1897 D 66.8Chayqa, Apunchikqa Espiritunwanmi payman aysawachunchik; sunqunchikpas chay atiyman, chay pakasqa yachaypa huñunakuyninman, Diospa Espiritunmanpas kicharikuchun, chaypi Jesus Cristota, gracianta, allin kaynintapas tarpunampaq. Hinaspataq sunquykuta payman wiñay kichasqata hap’ispa, manataq paymanta hukmanchu, imaynan t’ika intiman, chaynallataqmi chaskiyku hunt’asqa kayninpi paypa chanin kayninta, atiyninta, qispichiyninta, khuyakuyninta, chiqap kayninta, kusikuyninta, ancha kusikuyninta, thak kayninta — ¡Ay, wiñay kawsaynintapas!