Vavilon va Misrdan
TAM1897 Q1 45.8Xutba 1897 yil 15 mart, dushanba oqshomida berilgan General Conference Bulletin, 1897 yil, birinchi chorak, 2-jild, 1-son, 45-54-betlarda chop etilgan.
TAM1897 Q1 45.9Kecha kechqurun darsimizda Yahuda tarixining shunday nuqtasiga keldikki, Assuriyadan kelgan qiyinchiliklar yurtni toshqin kabi qoplayotgan edi. Ular bundan qutulishni istashdi va Rabbiy ularni qutqarishi uchun butun qalbi bilan uni izlashga chaqirardi. Ular o’zlarini qutqarish uchun ittifoq, hamkorlik va Misr bilan ittifoq tuzishga harakat qilishardi.
TAM1897 Q1 45.10Shunday qilib, bu vaziyat Hizqiyoh hayotidagi bir nuqtagacha davom etdi, u yerda Misrdan keladigan barcha yordam butunlay uzilib qoldi — bu uning xohishi bilan emas, balki shunday bo’lib qolgani uchun. Asuriya qiroli esa Quddus bilan O’rta yer dengizi o’rtasidagi hududdan aylanib o’tib, Misr va Quddus armiyalari o’rtasiga joylashdi, shunda Yahudiya va Misr kuchlari birlashishining oldini olish uchun. Shunda u ularning har birini alohida mag’lub eta olardi.
TAM1897 Q1 45.11Senaxerib birinchi marta Quddusga hujum qilganida ham xuddi shunday qilgan, va Xezekiya shunchalik xato qilganki, Muqaddas Kitobda yozilishicha, u Assuriya podshohi oldiga chiqib: “Men xato qildim; mendan qayt; sen menga qo’yadigan soliqni to’layman”, — deb aytgan. Va Asuriya qiroli unga o’ttiz talant oltin va uch yuz talant kumush yuklatdi, va Hizekiya bu soliqni to’lash uchun Allohning uyini talon-toroj qilishga majbur bo’ldi.
TAM1897 Q1 45.12Bu muammoning sababi Ekron aholisi Asuriya xalqi qarshisida isyon qilgani edi; lekin Ekron shohi Asuriya hukmdoriga sodiq bo’lib, xalqning isyoniga qo’shilmadi. Keyin xalq uni kuch bilan asir qilib Quddusga olib keldi va uni saqlash uchun Xizqiyohga topshirdi. Xizqiyoh esa uni qabul qildi. U Assuriya shohiga qarshi ularning isyoniga shunchalik hamdard ediki, shu darajada unga qo’shilishga tayyor edi.
TAM1897 Q1 45.13Assuriya shohi kelib, Ekronni egalladi. So’ngra u Quddusga yo’l olib, Ekron shohini olib qaytib, uni yana Ekron taxtiga o’tqazmoqchi bo’ldi. Hizqiya shaharni mustahkamlab, devorlar va zarur bo’lgan barcha mudofaa inshootlarini qurdi; lekin bu choralar foyda bermadi, ularni qutqara olmadi; chunki Alloh ularni shu yo’l bilan qutqara olmas edi. Men Sennaxeribning o’sha kampaniya haqidagi hisobotini hamda Bibliyadagi bayonni o’qiyman. Ushbu ikki bayon “Empires of the Bible” kitobining 322-betida va undan keyingi uch betda bir-biriga aralashgan holda keltirilgan. Men 15-paragrafdan o’qishni boshlayman. Sennaxerib Ekron aholisining isyon qilganini va ularning shohini qo’lga olib, mahbus qilganini aytadi. U shunday deydi:—
TAM1897 Q1 46.1Ekronning bosh ruhoniylari, nobilari va xalqi, ularning shohi Padiahni (Assur e’tiqodi va ibodatini saqlagan) temir zanjirlarga solgan; va Yahuda shohi Hizqiyoga topshirgan; va ilohga qarshi dushmanona munosabatda bo’lgan; bu odamlar endi yuraklarida dahshatga tushishdi.
TAM1897 Q1 46.2Va u shaharga egalik qildi va shunday deydi: “Yahudiya shohi Hizqiya mening bo’yinturug’imga bo’ysunmadi.” Keyin Muqaddas Kitobda shunday deyiladi: “Shuning uchun Assuriya shohi Senaxerib Yahudiyadagi barcha devorli shaharlarga hujum qilib, ularni egalladi.” Keyin Senaxerib shunday deydi:—
TAM1897 Q1 46.3O’sha shaharlardan qirq oltitasi mustahkam qal’alar bo’lib, hududidagi sanog’i yo’q shaharlar ham harbiy mashinalar bilan qamalib, bosib olinib, talon-toroj qilinib, o’lja sifatida sanab qo’yildi.... Ularning ichidan kichik-katta, erkak-ayol, otlar, biyalar, eshaklar, tuyalar, ho’kizlar va qo’ylar sanog’i yo’q ikki yuz ming yuz ellik kishi bilan birga tortib olinib, o’lja sifatida tarqatildi.
TAM1897 Q1 46.4Keyin Muqaddas Kitob shunday deydi:—
TAM1897 Q1 46.5Hezekiya Senakerib kelganini va u Quddusga qarshi urushishga niyat qilganini ko’rib, shahardan tashqaridagi buloqlarning suvlarini to’sib qo’yish bo’yicha o’z amirlari va jasur yigitlari bilan maslahatlashdi; ular esa unga yordam berishdi. Shunday qilib, ko’p xalq to’plandi va ular shahardan tashqaridagi barcha buloqlarni hamda yurt o’rtasidan oqib o’tgan soyni to’sib qo’ydilar, shunday deb: “Assuriya podshohlari kelib, ko’p suvni topmasinlar”. U o’zini mustahkamlab, barcha buzilgan devorni qayta tikladi, uni minoralargacha ko’tarib, tashqaridan yana bir devor qurdirdi va Davud shahridagi Millo’ni ta’mirlab, ko’plab nayza va qalqonlar yasadi.
TAM1897 Q1 46.6Endi Sennaxerib shunday deydi:—
TAM1897 Q1 46.7Men uni [Hizqiyani] o’z shohlik shahri Quddus ichida, qafasdagi qushdek, yopiq holda ushladim; unga qarshi qamal minoralarini barpo etdim (chunki u shaharning katta darvozasining mudofaa devorlarini yangilashni buyurgan edi).
TAM1897 Q1 46.8Endi Muqaddas Kitob shunday deydi:—
TAM1897 Q1 46.9Va u xalq ustiga urush sardorlarini tayinladi, ularni shaharning darvoza maydoniga to’plab, ularga tasalli berib shunday dedi: “Kuchli va jasur bo’linglar, Asuriya shohi va uning yonidagi butun qo’shindan qo’rqmanglar va tushkunlikka tushmanglar; chunki biz bilan bo’lganlar uning bilan bo’lganlardan ko’proqdir; uning bilan bo’lganlar — faqat jismoniy qo’l; lekin biz bilan Rabb Xudoyimiz bor, u bizga yordam beradi va bizning janglarimizni olib boradi. Va xalq Yahuda shohi Hizqiyaning so’zlariga tayanib, tasalli topdi.
TAM1897 Q1 46.10Bu gaplar to’g’ri bo’lsa-da, agar u bu ishda begunoh bo’lganida; lekin Ekron shohi Padiya, o’sha paytda Quddus zindonida bo’lgani uchun, Rabbiy shaharni himoya qilishda Hezekiyaning tutgan yo’lini ma’qullay olmadi. Natijada Sennaxerib shunday deydi:—
TAM1897 Q1 46.11Hizqiya o’zi mening ulug’vorligimning tanqididan keladigan uyatdan vahimaga tushdi; shuningdek Urbi, uning o’z askarlari va u podshohlik shahri Quddusga kiritgan boshqa askarlar ham vahimaga tushdi.
TAM1897 Q1 46.12So’ngra Muqaddas Kitobda shunday deyiladi:—
TAM1897 Q1 46.13Va Assuriya shohi Yahuda shohi Hizqiyaga uch yuz talant kumush va o’ttiz talant oltin belgiladi. Va Hizqiya unga Rabbiyning ma’badida hamda shoh saroyi xazinalarida topilgan barcha kumushni berdi. O’sha paytda Hizqiya Rabbiyning ibodatxonasi eshiklari va Yahuda shohi Hizqiya tomonidan qoplab qo’yilgan ustunlardagi oltinni kesib olib, Assuriya qiroliga berdi.
TAM1897 Q1 46.14Va bu haqda Sanherib shunday deydi:—
TAM1897 Q1 46.15Har yili to’lanadigan avvalgi soliqqa men o’zimning hukmdorlik ittifoq solig’ini ham qo’shdim va uni uning zimmasiga yukladim.... Quddus, uning qirollik shahri, mustahkamlanishi uchun to’plagan hunarmandlar, askarlar va quruvchilar endi soliqni tashib keldilar. Oltin 30 talant, kumush 800 talant; to’qilgan mato, qirmizi, kashtali; katta o’lchamli qimmatbaho toshlar; fil suyagidan yasalgan divanlar, fil suyagidan yasalgan ko’chma taxtlar, buyvol terilari, dan yog’ochi, ku yog’ochi, har xil katta xazina; hamda uning qizlari, saroy eunukhlari, erkak musiqachilari va ayol musiqachilari – bularning barchasini men podshohlik shahrim Naxinovaga, ortimdan jo’natdim. Va xiroj to’lash hamda hurmat bajo keltirish uchun u elchisini yubordi. Men talon-toroj qilgan shaharlarini uning saltanatidan ajratib, Ashdod shohi Mitinti, Ekron shohi Padiah va Gaza shohi Zilli-Belga berdim. Men uning saltanatini kamaytirdim.
TAM1897 Q1 46.16Bu Muqaddas Yozuvlardagi o’sha oyatning to’liq hikoyasi bo’lib, unda Hezekiya Assuriya podshohiga elchi yuborib: “Men xato qildim; mendan qaytib ket; sen menga qo’yadigan narsani men ko’taraman”, degani aytiladi.
TAM1897 Q1 46.17Bir oz vaqt o’tgach, Hizqiya Misrga elchilar yubordi va Misr Hizqiya bilan ittifoq tuzib, qo’shin jo’natdi. Senaxerib bu haqda eshitib, o’z armiyasini Misr bilan Quddus o’rtasiga joylashtirdi. Keyin u avval Quddusga Hizqiyaga taslim bo’lishni chaqiruvchi maktub yubordi: Misrdan qaytgunicha kutishlarini, shunda u kelib, ularni o’z yurtlariga o’xshash, ularniki kabi yaxshi bo’lgan bir yerga asirga olib ketishini aytdi. Lekin Hizqiya ularga umuman javob bermaslikni buyurdi, va u kishi Lakishga qaytib, shohning Libnahga ketganini ko’rib, u yerda unga xabar berdi.
TAM1897 Q1 46.18Shunda Sennaxarib Misr armiyalari kelayotganini eshitib, yana Quddusga xat yubordi, unda u nima qila olishini va Rabbiy nima qila olmasligini bayon qildi; va Xizqiya Rabbiyga tayanmasligi kerakligini, chunki Rabbiy ularni uning qo’lidan qutqara olmasligini; hamda Misr podshohi bilan ishini tugatgach, u yuqoriga ko’tarilishini va Quddus oqibatlarini boshdan kechirishga majbur bo’lishini yozdi.
TAM1897 Q1 46.19Bu paytgacha Hizqiya Rabbga ishonishni o’rgangan edi; chunki uning ishonadigan boshqa hech kim yo’q edi. Oxir-oqibat u majburan Rabbga tayanishga majbur bo’ldi. Shuning uchun u ibodatxonaga chiqib, Sennaxeribning maktubini Rabb huzuriga qo’ydi va dedi: “Mana, endi hech narsa qila olmaymiz.” Ey Rabbim, biz uchun o’zing kafillik qil. Va Rabb shunday qildi. O’sha kecha Sennaxeribning qo’shinlari halok bo’ldi va u Ninavaga qaytib ketdi. Shunday qilib, oxir-oqibat, bu barcha qiyin damlar, ularga tushgan balolar va ularni Misrdan ham, boshqa joydan ham hech qanday yordam topolmaydigan darajada to’liq siqib qo’ygan azob-uqubatlar ularni aynan Rabb xohlagan joyga — u ularni qutqara oladigan joyga — olib keldi.
TAM1897 Q1 47.1Agar ular har doim o’sha paytdagi kabi faqat Rabbiyga tayanishganida, Rabbiy ham har doim o’sha paytda qilganini qilgan bo’lardi. Ular hech qachon Asuriya tasarrufiga tushmas, Misr bilan hech qanday aloqasi bo’lmas edi. Ular hech qachon talon-taroj qilinib, asirga olinmas edi. Ular doimo Rabbiy xalqi va uning shohligi bo’lib, yolg’iz yashab, xalqlar qatoriga kiritilmas edilar.
TAM1897 Q1 47.2Men Yahudiya tarixini batafsil ko’rib chiqishga hojat yo’q. Bu o’n qabila tarixining takroridir. Kecha kechqurun ko’rib chiqqan tariximizni takrorlash bo’lardi, to Rabbiy oxirgi qirol Sedekiyaga payg’ambarini yuborgan joyga yetgunimizcha, u shunday dedi: “Diademani olib tashlang, tojni yeching; bu endi avvalgidek bo’lmaydi: pastni ko’tar, balandni pastga tushir.” Men ag’daraman, ag’daraman, ag’daraman; va u yana bo’lmaydi, uning haqi bor kishi kelgunicha; va men uni unga beraman.”
TAM1897 Q1 47.3Bundan biroz o’tmay, butun xalq asirga olinib, Babilonga olib ketildi — faqat mamlakatdagi eng kambag’allari, hech narsaga ega bo’lmaganlari bundan mustasno. Ular mamlakatda qoldirildi, uni xohlagancha egallashlari uchun. Shunday qilib, o’sha paytda kambag’al va hech narsaga ega bo’lmaslik bir ne’mat edi; va bu hozir yer yuzida yashayotgan barcha odamlarning tushunishi uchun yozilgan. Hozir boy bo’lish va katta mulklarga ega bo’lish baraka emas. Va tez orada kambag’al va hech narsaga ega bo’lmaganlar bu dunyoda eng yaxshi ahvolda bo’ladigan kunlar keladi. Quddus o’sha kunda vayron bo’lganda ham shunday bo’lgan, ularni Babilga asirga olib ketishgan yoki o’ldirishgan.
TAM1897 Q1 47.4O’sha paytda hech narsasi bo’lmaganlar butun yurt bo’ylab har joyda uy-joyga ega bo’lishlari mumkin edi; chunki butun yer ularga tegishli edi. Qolgan barchasi asirga olingan edi. Va yana shunday bo’ladi. Dunyoning mol-mulkiga yopishib olganlar, boy bo’lishni istaganlar, boyliklari tufayli asirga olinadi va butun dunyo bilan birga halok bo’ladi. Keyin bu dunyoning ne’matlarida kambag’al bo’lganlar va hech narsaga ega bo’lmaganlar, chunki ular hamma narsani Allohning ishi yo’liga bag’ishlaganlari uchun, — ular Rabbiyning yurtida yashaydilar, yer yuzidagi barcha yurtlarda yashovchilar asirga olinganida va butun yer vayron bo’lganda.
TAM1897 Q1 47.5Isroilning imondan yuz o’girishi va ularning vayron bo’lishi haqidagi bu hikoya bejizga yozilmagan. Xosiya va kecha kechqurun tilga olingan payg’ambarlar bashoratlari bejizga yozilmagan. Ishayo kitobining sakkizinchi bobi ham bejizga yozilmagan. Bu so’zlar biz uchun yozilgan, va biz ularga o’z davrimizda amal qilishimiz kerak.
TAM1897 Q1 47.6Endi biz Yahudaning oxirgi kunlariga yetib keldik. Yeremiya va Yehezqiyol kitoblarini o’qing. Ular bugungi kunda Yettinchi kun adventistlari uchun xuddi Vahiy kitobi kabi hozirgi haqiqatdir. Yeremiya va Yehezqiyol kitoblari dunyoning oxiri kelgan biz uchun yozilgan, chunki bu kitoblar Yahudaning oxiri kelgan kunlarda yozilgan; Quddus vayron qilinishi va unga hamroh bo’lgan davrlar esa dunyo xalqlariga dunyoning oxiri va uning vayronagarchiligi yaqinlashgan davrlarni ko’rsatish, shuningdek, unga hamroh bo’ladigan voqealar va unga ergashadigan qiyinchiliklar haqida ogohlantirish uchun yozilgan.
TAM1897 Q1 47.7Isroil Rabbiyning qarshiligiga qaramay, o’ziga podshoh tanladi. Ular ajralgach, o’n qabila “Bizda podshoh yo’q” deb aytishga majbur bo’ldi; Rabbiy esa: “Men sizning podshohingiz bo’laman”, dedi. Ular yana: “Yo’q; bizga podshoh bo’lishi shart”, deb javob berishdi. Shunda ular yana bir podshohni tanlashdi va bu oxirgi bo’ldi. Shundan keyin ular na podshoh, na podshohlikka ega bo’ldilar; balki asirga olinib, abadiy yo’qoldilar, chunki ular Rabbiyni o’z podshohi sifatida qabul qilishni istamagan edilar.
TAM1897 Q1 47.8Yahuda biroz muddat davom etdi, keyin esa biz bir lahza oldin o’qiganimizdek — “Diademani olib tashlang, tojni yechib oling”, Yahuda endi podshohga ega bo’la olmaydi. U “Bizda podshoh yo’q” deb aytishga majbur bo’ladi. U Babilonga asirlikka ketishi kerak. Xalq va qabilalar o’z haqiqiy Shohi, hukmronlik va boshqaruv huquqiga ega bo’lgan Shoh kelgunicha yana shohsiz qoldi; va hatto o’shanda ham ular Saul davrida Allohni rad etgan ruh bilan shunchalik to’la va qat’iy ediki, ular Rabbiyning ularni boshqarishini xohlamadilar; uni rad etib, bu dunyoning shohini tanladilar — “Bizning shohimiz faqat Sezar.”
TAM1897 Q1 47.9Bu hammasi bitta hikoya. Ular Allohni rad etganda, buni Uning qarshiligiga qaramay qilishdi va Saul ismli shohni tanlashdi. Rabbiy bu bilan ularning shohi Iso Masihni rad etishlarini va Sezar hamda Barabbasni tanlashlarini ko’rdi. Iso Masihni rad etishlari va Sezarni tanlashlari — bu Allohni rad etishlari va Saulni tanlashlarining aniq mantiqi edi. Ular Allohni rad etib, Saulni tanlaganlarida, Rabbiy ularning Iso Masihni rad etib, Sezarni tanlashlarini bilardi. Va oxirgi qadam birinchi qadamda o’z ifodasini topgan edi.
TAM1897 Q1 47.10Shuning uchun Rabb shunday dedi: “Samuel, ular seni rad etmayapti, balki men ular ustidan hukmronlik qilmasligim uchun meni rad etmoqda; va bu Yettinchi kun adventistlari uchun ham ma’no anglatadi. Alloh o’z xalqining Hukmdori bo’lishni, o’z xalqining Qiroli bo’lishni xohlaydi. U shunday bo’ladimi? Uning qirolligi yetarlimi? Uning hukmronligi xalqiga yetarlimi? Endi ham savol shu, o’sha paytdagidek. O’sha paytda bu ularga yetarli bo’lmagan; chunki ular unga butun qalb bilan bo’ysunishni istashmagan. Ular formalizmga berilib, dunyoga shunchalik o’xshab qolishdiki, dunyoning butbozligiga berildilar. Ular boshqa xalqlar kabi podshohga ega bo’lishlari kerak edi. Va bugungi kunda ham xuddi shu voqea takrorlanmoqda. Agar Alloh Yettinchi kun Adventistlari uchun yetarli hukmdor bo’lmasa, bu ularning unga butun qalbi bilan ishonmasligidan. Bu shundaki, ular shunchalik pag’onlarga o’xshashdiki, o’zlarini o’zlaridan himoya qilish va o’zlarini boshqarish uchun pag’on hukumatiga va pag’on qudratiga muhtoj bo’lib qolishdi. Ey, bugungi Yettinchi kun Adventistlari, Rabbimizning bugungi so’zini tinglang: Men senga Shoh bo’laman.
TAM1897 Q1 48.1Yahuda, bir lahza oldin aytganimdek, Vavilonga asirga olib ketildi, va eng kambag’allardan bir nechtasi yurtda qoldi. U yerda qolishlari kerak edi. Ammo ular ixtiyoriy ravishda Misrga ketishdi. Yana Rabbiyning qarshiligiga qaramay, ular Misrga ketishdi. Shunday qilib, Rabbiyning barcha xalqi butparastlar orasida, Babil va Misrda tarqatildi. Shuning uchun o’sha vaqtdan boshlab Muqaddas Kitoblar uning xalqini Babil va Misrdan olib chiqilishi haqida gapiradi; va hozir ham shunday.
TAM1897 Q1 48.2Bugun so’z shunday: “Ey xalqim, uning gunohlarida sherik bo’lmasligingiz va uning azoblariga duchor bo’lmasligingiz uchun undan chiqing.” Bu – Vavilon. Va Vahiy kitobining o’n birinchi bobida “ruhiy jihatdan Misr deb ataladigan” narsa haqida so’z boradi; va yovuz hayvon, uning tasviri, uning belgisi hamda uning ismi raqamiga g’alaba qozonganlar “Musoning qo’shig’ini kuylashadi” — unga o’xshash narsa emas — balki “Xudoning xizmatchisi Musoning qo’shig’i”. Musoning qo’shig’i nima edi? — Misrdan qutqarilish qo’shig’i. Shunday qilib, yovvoyi hayvon, uning tasviri, uning belgisi va uning ismi raqamiga g’alaba qozonganlar Musoning qo’shig’ini kuylashadi, chunki ular Misrdan qutqarilgan. Chunki bugun va dunyo oxirigacha: “Men o’g’limni Misrdan chaqirdim.” Bugun ham Babilon va Misr mavjud. Bugun ham Babilon va Misrda Allohning xalqi bor. Va bugun Rabbiy: “Mening xalqim, undan chiqing;” va “Men o’g’limni Misrdan chaqirdim” deya chaqiradi.
TAM1897 Q1 48.3Yana bir bor qarang: Nimrod qayerda edi? — U Babilda edi va Babil saltanatiga hukmronlik qilardi. Ibrohim qayerda edi? — U Nimrod tomonidan barpo etilgan saltanat hukmronligidagi yurtda edi. Ammo Alloh uni o’sha yurtdan chaqirdi. O’sha yurt ma’naviy hamda jismonan Babil edi. Va bundan ham ortig’i: Nimrod Kusning o’g’li edi, Kus esa Xamning o’g’li edi, Misr esa Xamning yurti edi. Shunday qilib, Nimrodda ham Misr, ham Vavilon bor edi. Va Alloh Ibrohimni chaqirganda, u uni ham Misrdan, ham Vavilondan chaqirdi. Va “agar siz Masihniki bo’lsangiz, demak, siz Ibrohim urug’isiz va va’daga ko’ra vorislarsiz.” Va siz ham Misrdan, ham Vavilondan chaqirilgansiz.
TAM1897 Q1 48.4Keling, hammamiz Muqaddas Kitobni o’rganishga, uni aytganicha o’qishga va undagi ruhiy ma’nolarni tushunishga kirishaylik. Shunda Muqaddas Kitobning birinchi oyatidan oxirigacha har birimiz uchun jonli va porloq bo’lib qoladi.
TAM1897 Q1 48.5Keyin biz Isroilni Misrda topdik va Rabb ularni yana Misrdan chaqirdi. So’ngra ular Rabbni inkor etdilar va buning yakuni shundaki, ular Babilonga asirlikka ketdilar va yana Misrga bordilar. Iso kelganda, ular uni inkor etdilar va Sezarni tanladilar. Keyin xristian cherkovi paydo bo’ldi va cherkovning dinni tark etishi yana bir Babilonni yaratdi, va Alloh odamlarni o’sha Babilondan chaqirdi. Islohot davrida u ularni o’sha Vavildan chiqishga chaqirdi. Keyin protestantizm, isloh qilingan xristianlik paydo bo’ldi, u ham dinni tark etdi va hozir yovuz hayvonga o’xshash obraz yaratmoqda, bu esa yana Vavilni – ona va qizlarini dunyo hukumatlari bilan birlashtirib – qayta keltirmoqda. Va hanuzgacha Alloh chaqiradi: “Vavilning ichidan chiqing, xalqim.”
TAM1897 Q1 48.6Nasroniy cherkovida dinni tark etishga olib kelgan falsafa; nasroniy maktablariga kiritilib, dinni tark etishga sabab bo’lgan yolg’on, pag’on ta’limot Misrdan kelgan. O’sha misrlik falsafa nasroniy maktablarini buzdi, dinni tark etishga sabab bo’ldi va bugungi kunda ham Vavilon, ham Misr bo’lgan Rim cherkovini barpo etdi. Shunday qilib, bugungi tirik hozirgi haqiqatda Rabbimiz o’z xalqini ham Vavilondan, ham Misrdan chaqirmoqda.
TAM1897 Q1 48.7Ammo Rabbimiz hamma narsani xohlaydi. U hamma narsaga hukmron bo’lishni xohlaydi. U o’z shohligini hamma joyda o’rnatishni xohlaydi. U buni cherkovda xohlaydi; u buni maktabda xohlaydi; u buni nashriyot muassasalarida xohlaydi; u buni ismi tilga olingan har joyda xohlaydi. Siz unga shunday bo’lishiga yo’l qo’yasizmi?
TAM1897 Q1 48.8Agar shunday bo’lsa, har biringiz o’zingiz uchun Rabbiyga yuragingizda to’liq joy berishdan boshlashingiz kerak. O’sha Shoh o’z Qirolligida, Ruh Qirolligida hukmron bo’lsin. Bu Shohlik va hukmronlik shunchalik to’la va mutlaq bo’lishi kerakki, siz Allohdan boshqa hech bir shohni, hech bir hukmdorni, Allohning qonunidan boshqa hech bir qonunni tanimaysiz.
TAM1897 Q1 48.9Shunda, va faqat shunda, biz Misr va Vavildan qutqarilamiz. Va shunda, Misr va Vavildan shunday qutqarilgach, chinakam aytish mumkin bo’ladi, va Rabbiy butun koinotga shunday deydi: “Mana, ular Xudoning amrlarini va Iso e’tiqodini saqlaydilar” — na eng zo’r harakat qilganlar, balki bu butun koinot oldida Allohning guvohnomasi bo’lib, yer yuzidagi Allohning amrlarini va Iso e’tiqodini saqlaydigan bir xalqni ko’rsatadi. O’sha vaqt yaqinlashib qoldi, va Alloh bu amalga oshishi uchun, hamda “Mana, ularni boshqarishimga yo’l qo’yadigan, boshqa hech qanday hukmdor, boshqa hech qanday qonun, Allohning hukumatidan boshqa hech qanday hukumatga muhtoj bo’lmagan xalq” deb guvohlik berishi uchun, Bobildan va Misrdan bir xalqni chaqirmoqda.
TAM1897 Q1 48.10Endi shunga yana bir bor nazar soling. Alloh odamni barcha amrlarning birinchisi bilan yaratdi, bu amr esa unda yashab turardi: “Rabb Xudoyingni butun qalbing, butun jon-jahding, butun aql-zakovating va butun kuch-qudrating bilan sev.” Inson boshqa yo’lni tanladi, boshqasining gapiga quloq soldi va shu bilan hamma narsani yo’qotdi. Alloh uni yana oyoqqa turg’izdi va unga yana butun qalbi, jon-u, aql va kuchi bilan Allohni sevish imtiyozini berdi. Qisqa vaqt ichida uning avlodlari Allohdan shunchalik uzoqlashdiki, Rabb ularning hayotida umuman joy topolmadi va ularni yer yuzidan to’fon bilan yuvib ketishga to’g’ri keldi. Faqat sakkiz nafar kishi hayotlarida Rabbning bo’lishiga tayyor edi.
TAM1897 Q1 49.1Rabb yer yuzida o’z ishlarini yana sakkiz kishi bilan boshladi. Ular uchun barcha amrlardan birinchisi shunday edi: “Butun yuraging bilan, butun jon-jahding bilan, butun aql-zakovating bilan va butun kuch-qudrating bilan Xudoying Rabbni sev.” Ammo ular bundan chetga chiqib, boshqa xudolarni e’tirof etdilar va butbozlikdan monarxiyaga o’tdilar. Bir davlat tashkil etildi — dunyodagi birinchi davlat. Bu dinni tark etishning mevasi edi.
TAM1897 Q1 49.2O’sha yovuz davlatdan Alloh yana o’z xalqini chaqirdi va yangi insonlar avlodini boshladi. Alloh Ibrohimni o’sha yurtdan, qarindoshlaridan va otasining uyidan, unga ko’rsatadigan yurtga chaqirdi. Va u yerda oyog’ini qo’yadigan joy ham bermadi; lekin hali farzandi bo’lmasdan turib, uni unga va uning avlodiga berishini va’da qildi. Shunday qilib, Alloh uni yashab turgan o’sha yurtidan chaqirdi va dunyoda unga hech qanday vatan bermadi. Shuning uchun Allohning do’sti, Allohning cherkovi bo’lgan Ibrohim bu dunyoda vatansiz qoldi va “agar siz Masihniki bo’lsangiz, demak, siz Ibrohim avlodlarisiz va va’daga ko’ra merosxo’rsiz.”
TAM1897 Q1 49.3Biz otamiz Ibrohimning, hali sunnat qilinmagan paytdagi imon izlaridan yurishimiz kerak. Siz bu dunyoda vatansizmisiz? Rabbiy sizni o’z yurtingizdan chiqarib, ko’rsatadigan yurtga chaqiradi. Bu osmoniy yurtdir. Siz uni qabul qilasizmi?
TAM1897 Q1 49.4Ibrohim avlodlari Misrga bordi va Alloh ularni o’sha mamlakatdan ajratib oldi. Muso o’sha davrning buyuk namunasi edi. U taxt vorisi edi. Ammo u undan yuz o’girib, Allohga ergashdi; Allohga ergashish uchun u undan yuz o’girishga majbur bo’ldi.
TAM1897 Q1 49.5Alloh o’z xalqini qutqardi va ularga dedi: “Xalq yolg’iz yashaydi va millatlar qatorida hisobga olinmaydi.” Ammo ular Allohdan yuz o’girib, atrofidagi butparastlar kabi o’zlariga podshoh va davlat barpo etdilar; va buning oqibati qanday bo’ldi? Bu ularga hech qanday yaxshilik keltirdimi? Rabbiy ularni tark etmadi; lekin bu ish ularga biror foyda keltirdimi? Bu doimiy ravishda pastga, pastga, pastga qarab ketish bo’ldi, ular bo’linib ketguncha, keyin ikkalasi ham yo’q bo’lib ketdi; va o’sha kundan buyon ular “xalqlar orasida sargardonlar” bo’lib kelishmoqda. Ular xalqlar qatoriga kiritilmagan, garchi ular harakat qilgan bo’lsalar ham.
TAM1897 Q1 49.6Shunday qilib, Iso kelganda, u yana ruhiy bir oilani tikladi. Ammo yana dindan qaytish paydo bo’ldi va cherkov butbozlik hamda xurofotga berilib, yana davlat — cherkov va davlatni — barpo etdi. Bu papalik edi; va uning oxiri nima bo’ladi? — Siz bilasizki, u “halokatga ketadi.” So’ngra Xudo xristian protestantizmida yana ruhiy bir oilani tikladi. Ammo u ham dinni tark etdi, fahishalar onasiga qo’shildi va yirtqich hayvonning tasvirini o’rnatdi — yer yuzida Xudoning shohligi ekanini da’vo qiluvchi bir davlat; va bularning barchasidan nima bo’ladi? — Siz bilasizki, u abadiy halokat bilan yo’q qilinadi.
TAM1897 Q1 49.7Nimrod saltanati nima bo’ldi?—U vayron bo’ldi. Misr saltanati nima bo’ldi?—U vayron bo’ldi. Asuriya saltanati nima bo’ldi?—U vayron bo’ldi. O’n qabila saltanati nima bo’ldi?—U vayron bo’ldi. Yahuda saltanati nima bo’ldi?—U vayron bo’ldi. Vavilon saltanati nima bo’ldi?—U vayron bo’ldi. Midiya-Parsiya podsholigi nima bo’ldi?—U vayron bo’ldi. Gretsiya podsholigi nima bo’ldi?—U vayron bo’ldi. Rim podsholigi nima bo’ldi?—U vayron bo’ldi. O’rnini egallagan o’n podsholik nima bo’ldi?—Ular vayron bo’ladi. Rim vayronalarida o’zini barpo etgan papalik nima bo’ldi?—U vayron bo’lishi kerak. AQShda uning qiyofasida barpo etilgan qirollik nima bo’ladi?—U ham vayron bo’ladi.
TAM1897 Q1 49.8Rabbiy bizga shuni ko’rsatmoqchi-ki, u xalqining bu narsalar bilan bog’lanishini istamaydi. Axir undagi saboq shu emasmi? U xalqining mehrini yo’q bo’ladigan narsalarga bog’lashini xohlaydimi? Odamdan tortib hozirgacha Alloh odamlarni o’z hukmronligini qabul qilishga, u ularning qiroli bo’lishiga chaqirib kelmoqda; xalq o’z yurtidan, qarindosh-urug’idan, otasining uyidan chiqib, yolg’iz yashasin va millatlar qatoriga kiritilmasin. U hech qachon o’zicha ish tutishiga ruxsat beradigan xalqni topa oladimi?
TAM1897 Q1 49.9(Ovozlar) Ha.
TAM1897 Q1 49.10Ha; biz bilamizki, u bunday xalqqa ega bo’ladi, chunki Allohning so’zi shuni aytadi. Lekin hozir o’zini uning xalqi deb da’vo qilayotganlar orasidan u o’sha xalqni topadimi? Mana shu savol. Siz shulardan biri bo’lasizmi? Siz shulardan biri bo’lasizmi?— Siz “Ha” deysiz. Unda siz o’z yurtingizdan, qarindoshlaringizdan va otangizning uyidan chiqib ketasizmi? Yolg’iz yashaysizmi va millatlar qatoriga kiritilmasligingizni xohlaysizmi? Allohni o’z podshohingiz qilasizmi va boshqa hech kimni podshoh deb bilmayapsizmi? Allohning hukumatini o’z hukumat deb qabul qilasizmi va boshqa hech qanday hukumatga ehtiyoj sezmayapsizmi?
TAM1897 Q1 49.11Bu boshqa hech qanday hukumatga qarshi chiqishingizni anglatmaydi; chunki sizda eng yaxshi, mukammal hukumat bor, shuning uchun boshqa hech qanday hukumatga ehtiyojingiz yo’q. Agar bu hukumat hayotingizda bo’lsa, yer yuzidagi hech qanday hukumat sizni boshqarishi shart bo’lmaydi va ular siz bilan hech qanday muammoga duch kelmaydi. Rabbimiz so’rayotgani shunchaki shu. Hayotingizda unga o’rin berasizmi?
TAM1897 Q1 50.1Uchinchi farishtaning xabarida aynan shunday deyilgan: Xudo shu orqali va shu yo’l bilan nasroniylikni abadiy poydevorga asoslashni maqsad qilgan. Shunday qilib, uchinchi farishtaning xabarida bo’lgani kabi, Xudo nasroniylikni abadiy asosga qo’yadi; bu yer yuzidagi hech narsa bilan bog’lanmagan nasroniylik bo’ladi. U faqat Xudoga; faqat Uning abadiy so’ziga; Uning abadiy Ruhining yoritishi bilan; abadiyat kunlaridan buyon kelib chiqqan Zot tomonidan o’rgatilgan holda; va shu tariqa abadiy Xudoga yetaklanadi, U hukmronlik qiladi va ostida esa abadiy qo’llar bo’ladi.
TAM1897 Q1 50.2Men bilaman, siz ham bilasizki, ba’zi birodarlar buni to’g’ri deb hisoblamaydilar. Ikki yil oldin bu xutba qilindi va BULLETINda chop etildi. Ko’pchilik tomonidan qabul qilinmadi. Ba’zilari esa hanuz qabul qilmayapti. Bu butunlay noto’g’ri deb hisoblanadi. Ammo yaqinda bo’lib o’tgan Umumiy Konferensiyada bizga ikki guvohlik o’qib eshittirildi — aynan shu konferensiya uchun yozilgan, ulardan biri, men bilganimcha, BULLETIN № 4-da chop etilgan; ikkinchisi hali chop etilmagan, lekin, menimcha, tez orada chop etiladi — ular Yettinchi kun adventistlarini siyosiy ishlarga aralashganlikda tanbeh beradi. Mana bu yerda men uning mazmunini ko’rsatadigan bir parchani o’qib beraman:—
TAM1897 Q1 50.3Egamiz Iso o’z xalqidan xafa bo’lgan. U Sардар bo’lib, ular uning bayrog’i ostida saflanishi kerak. Ularning siyosiy partiyalar tomonini olishga vaqt, donolik yoki kuchi yo’q. Insonlar pastdan kuchli faollik bilan silkitilmoqda, va Xudoning o’g’il-qizlari bu siyosiy kurashga o’z ta’sirini bermasliklari kerak. Ammo biz hozir uchinchi farishta xabari, dunyoga berilgan oxirgi rahm-shafqat xabari ostida ekanligimizga ishonadigan, bir xil imondagi birodarlar siyosiy partiyalarning nishonlarini taqib, qarama-qarshi fikrlarni e’lon qilib, bo’lingan qarashlarini bayon qilayotganlarida, xalqimizga qanday ruh hukmron bo’ladi?
TAM1897 Q1 50.4Endi men bu savolni taklif shaklida beraman: Agar hukumat va cherkov mavzusida ikki yil oldin targ’ib qilingan narsa barcha Yettinchi kun adventistlari tomonidan qabul qilinib, unga rioya qilinganida, bu guvohlik uchun joy qolarmidi? — Aniqki, yo’q. Demak, bu saboqlar Xudoning xalqini bunday pozitsiyaga chaqirib, noto’g’ri narsaga chaqirdimi, holbuki u holda U ularni ayblashga imkon topmas edi? Men aynan shu nuqtani nazarda tutyapman. Ya’ni, Xudoning so’zidan haqiqat chizig’i taqdim etilganda, agar uning xalqi uni Xudo va dunyo oldida qabul qilsa, bu ularni shunday mavqega qo’yadiki, o’sha haqiqat chizig’iga oid masalalarda Rabbiy ularning aybini topa olmas edi; bunday haqiqatni qabul qilish xavfsiz emasmi? Qanday qilib u noto’g’ri bo’lishi mumkin?
TAM1897 Q1 50.5Ammo bu faqat bitta guvohlikdir. Ikkinchi guvohlikda ham xuddi shunday tanbehlar, xalqining so’nggi saylov kampaniyasining siyosiy munozaralariga aralashgani uchun, sahifalab berilgan; shunday qilib, ketma-ket ikki guvohlikda Rabbiy xalqiga aynan shu narsani qilganlari uchun tanbeh yuborishga majbur bo’lgan, agar ular kampaniya boshlanishidan o’n sakkiz oy oldin berilgan xabarni qabul qilganida, aynan shu narsadan qutqarilgan bo’lardilar. Unda, ularning qarama-qarshi yo’lni tanlashlari uchun hech qanday sabab bo’lmasidan o’n sakkiz oy oldin Rabbimiz nega xalqiga o’sha xabarni jo’natdi? U chalkashlik va muhokama davri kelganda xalqining tayyor bo’lishini, to’g’ri yo’lni bilishini, chalkashganlar bilan adashib qolmasligini va shuning uchun u tanbeh berishga majbur bo’lgan ishlarga aralashmasliklarini istamaganmidi?
TAM1897 Q1 50.6Men endi hech kimdan shunchaki u yerda borligi uchun bunga rozi bo’lishni so’ramayapman. Men ularni uni qabul qilib, o’rganib, duo qilib, diqqat bilan ko’rib chiqishga va haqiqat ekanini anglab, Xudoning xalqini bunday masalalarda U ularni tanbeh qilishga yoki tuzatishga majbur bo’lishi ehtimolidan qutqarish uchun qabul qilishga chaqiraman. Ammo men bilamanki, hali ham buni mutlaqo noto’g’ri deb hisoblaydigan birodarlar bor; ular aytadiki, bu bizning xalqimizni keskin pozitsiya egallashga chaqirgan va bu o’zi keskin pozitsiya bo’lgan. Dunyoni chalg’itadigan barcha bu chalkash narsalardan to’liq xoli bo’lishlari uchun Xudoning xalqini U xohlagan joyda turishga undaydigan pozitsiya qanday qilib keskin bo’lishi mumkin?
TAM1897 Q1 50.7Bu yil ham xuddi shu fikrlash tarzi boshqa yo’l bilan paydo bo’ldi. Ikki yil oldin tilga olingan Muqaddas Kitob oyatlari bu yilgi darslarga umuman kiritilmagan. O’shanda bu Injil edi; hozir ham Injil; chunki bu butun Muqaddas Kitobga singib yotgan oddiy Injil bo’lib, Muqaddas Kitobning istalgan joyiga tegsangiz ham, u aynan shuni aytadi.
TAM1897 Q1 50.8Yana bir narsani hisobga olishimiz kerak. Agar biz siyosiy ishlar va siyosiy munozaralarda qatnashsak, turli shaxslar turli tomonlarni egallaydi, qarama-qarshi siyosiy partiyalarni qo’llab-quvvatlaydi, ziddiyatli fikrlarni e’lon qiladi va o’zining bo’lingan qarashlarini bayon etadi, shu bilan birga birodar ekanliklarini da’vo qiladi. Siyosiy faoliyatning oxirgi bosqichi nima? — Albatta, urush. Unda boshida nima bor? — Oxirida bo’lgan narsa: urush. Bu ruh, boshidan oxirigacha shunday. Masihda bir bo’lgan birodarlar dushmanlik ruhida ularni bo’linishga olib keladigan har qanday ish bilan shug’ullanishlari mumkinmi? Shunday qila oladimi? — Yo’q; Masihda bir bo’lib qolishsa, bunday qila olmaydilar. Ular birlikni, Ruhning birligini izlashlari, “Ruhning birligini tinchlik rishtasi bilan saqlashga” intilishlari kerak.
TAM1897 Q1 50.9Ba’zilari uning mantiqini qabul qilib, oxir-oqibat hatto xristianlarga, istalgan xristianlarga, Yettinchi kun adventistlariga yoki boshqalarga urushishga ruxsat beriladi, deb hisoblashga tayyor bo’lishdi. Albatta, bir-birimiz bilan emas, balki vatan uchun kurashish va fuqarolik hukumatini saqlash maqsadida urushga qatnashish. Lekin xristianning vatani qayerda? Xristianning hukumatini qayerda topish mumkin? Aytib bera olasizmi?
TAM1897 Q1 50.10(Ovozlar) “Bu dunyodan emas.”
TAM1897 Q1 50.11U bu mamlakatga va bu dunyoga tegishli emas. Bizning shohligimiz va vatanimiz bu dunyoga tegishli emas. Lekin nasroniylar vatanlari uchun jismoniy urush qurollari bilan kurasha oladimi? O’sha mamlakat Shohi vatan uchun kurashish maqsadida qo’l ko’tarish o’rniga o’zini xochga mixlatishga, o’ldirilishga va ko’zdan yashirin dafn etilishga yo’l qo’ydi. Unday bo’lsa, boshida shu darajaga olib boradigan mantiq haqiqat bo’lishi mumkinmi?
TAM1897 Q1 51.1Ammo bu hammasi emas. Agar biz, Yettinchi kun adventistlari, ushbu tamoyillarni targ’ib qilsak va ularga sodiq qolsak, AQSh hukumati, Michigan shtati va boshqa bir nechta shtatlarga nisbatan adolatli bo’lish uchun muhim bir qadam tashlashimiz zarur, shunda biz to’g’ri yorug’likda ko’rinamiz.
TAM1897 Q1 51.2Men buni yana aytaman, shunda nimani nazarda tutayotganimni tushunasiz. Agar biz xristianlar jang qilishi, vatan va hukumatni himoya qilish uchun o’ng qo’lini ko’tarishi mumkin degan tamoyilni qabul qiladigan bo’lsak, unda bizning konfessiyamiz, o’ziga nisbatan adolatli bo’lishi va xususan AQSh hukumati hamda bir nechta shtatlarga nisbatan adolatli bo’lishi uchun, buni ommaviy e’lon qilishi, shuningdek ilgari konfessiya tomonidan tutilgan yo’ldan voz kechishi va uni bekor qilishi kerak.
TAM1897 Q1 51.3Menda 1865 yilda chop etilgan ikkita kichik hujjat bor, lekin undagi voqealar 1864 yilda sodir bo’lgan. Ularning biriga “Qurol ko’tarish masalasiga oid Yettinchi kun adventistlarining qarashlari, bir nechta shtat gubernatorlari va [ya’ni, AQSh] bosh marsali oldida taqdim etilgan, ro’yxatga olish qonuni bo’lagi bilan” nomi berilgan.
TAM1897 Q1 51.4O’sha paytda Yettinchi kun adventistlari Bosh konferensiya qo’mitasi orqali AQSh hukumati, Illinois, Michigan, Pensilvaniya, Viskonsin shtatlari va yana bir-ikki shtat hukumatlariga shuni bildirgan ediki, Yettinchi kun adventistlari xristianlar sifatida va xristian bo’lganliklari sababli xristianlar hech qanday sharoitda qurol ko’tarishi yoki urushishi mumkinligini tan olmaydilar. Ikkinchi hujjat esa Yettinchi kun adventistlarining yozuvlari va nashrlaridan olingan parchalar bo’lib, hukumatga mazkur konfessiyadan kelgan bu iltimosni haqiqiy deb qabul qilishni asoslashga xizmat qiladi.
TAM1897 Q1 51.5Endi agar bu qaror bekor qilinsa va biz xristianlar har qanday sharoitda, hukumat uchun yoki nima bo’lishidan qat’i nazar, jang qilishi mumkin degan nuqtai nazarni qabul qiladigan bo’lsak, unda biz AQSh hukumatiga qarzdormiz: denominatsiyani vakillik qiluvchi Bosh Konferensiya Qo’mitasi AQSh hukumatiga borib, biz fikrlarimizni o’zgartirganimizni aytsin; va bu shtatlarning gubernatorlariga borib, fikrlarimizni o’zgartirganimizni aytishimiz kerak; shunda yozuvlar ushbu mavzu bo’yicha yangi va qayta ko’rib chiqilgan qarashlarimizga muvofiq qoladi.
TAM1897 Q1 51.6Endi men biror narsa shunchaki bajarilgani uchun unga rioya qilishimiz kerak, deb umuman o’ylamayman. Ammo agar bajarilgan ish to’g’ri bo’lsa, unda unga rioya qiling. Va men hozir aytmoqchiman: agar biz bu boradagi qarashlarimizni o’zgartirsak, bu hukumatlarga xabar berishimiz kerak, shunda ular bizni haqiqiy holatimizdan boshqacha deb o’ylamasliklari uchun. Bu hukumatlarga nisbatan adolatli; chunki biz konfessiya sifatida rasmiy ravishda qarama-qarshi pozitsiyani egallaganimizni qayd etgan edik.
TAM1897 Q1 51.7Ikki yil oldin, o’sha darslar berilganida, men bu hujjatlarning mavjudligini bilmas edim. Ularning mavjudligini 1897-yil boshlarigacha bilmas edim. Kimdir ularni menga konvertda jo’natdi, va men shunchani bilaman. Ular 1865-yilda “Steam Press of the Seventh-day Adventist Publishing Association, Battle Creek, Mich.” tomonidan chop etilgan. General Conference qo’mitasi a’zolarining ism-familiyalari AQSh hukumatiga taqdim etilgan hujjatlarda imzolangan, shtat konferensiyalari qo’mitasi a’zolarining ism-familiyalari esa shtat gubernatorlariga taqdim etilgan hujjatlarda imzolangan.
TAM1897 Q1 51.8Endi men sizlarga o’sha paytda Yettinchi kun adventistlarining hujjatlari, nashrlari va varaqalaridan AQSh hukumatiga hamda shtat gubernatorlariga dalil sifatida chop etilgan ba’zi parchalarni o’qib beraman. Bu parchalar konfessiya Bosh konferensiya qo’mitasi egallagan pozitsiya ularning asosiy tushunchasi ekanligini, safarbarlikdan qochish yoki urush tufayli mamlakatga kelayotgan oqibatlardan qutulish uchun maxsus o’ylab topilgan pozitsiya emasligini ko’rsatadi. Bu masala hukumatlarga dalil sifatida taqdim etilgan edi: bu Yettinchi kun adventistlari uchun tamoyil ekanligini va ular bunga xristianlik ekanligi bois rioya qilayotganliklarini ko’rsatish uchun.
TAM1897 Q1 51.9Men undan bir nechta parchalarni o’qib beraman va siz ham men o’qigan zahoti nimani ko’rganimni ko’rasiz — agar bu hujjat ikki yil oldin shu Tabernaklda oldimda bo’lganida, men undagi tamoyillarni BULLETINda chop etilgan darslarda qilganimdan aniqroq o’rgata olmas edim. Mana 1853 yilda pastor Jeyms Uayt tomonidan Signs of the Timesda yozilgan bir parcha:—
TAM1897 Q1 51.10O’zini Masihniki deb e’tirof etuvchi cherkov haqiqiy erining qo’lidan ajralib, endi qonunning kuchli qo’liga tayanyapti. U dunyoning buzilgan hukumatlaridan himoya va oziqlanish izlaydi va u eski onaning fahishalik qilayotgan qizlari bilan to’g’ri ifodalanadi, chunki u Katolik cherkovining ramzidir. Ayol eriga sodiq bo’lganidek, cherkov ham Masihga sodiq bo’lishi, qonun qo’lidan himoya izlash o’rniga faqat Sevgilisining qudratli qo’liga tayangan bo’lishi kerak. Cherkov dunyo bilan noqonuniy nikohda turibdi. Buni fuqarolik hukumatining turli bo’limlarida ko’rish mumkin. Hatto urush bo’limida ham o’zini Iso Masihning xodimi deb e’tirof etuvchi kishi jangda muvaffaqiyat uchun qilayotgan ibodatlari bilan tinchlik Xudosini masxara qilayotganini ko’rish mumkin.
TAM1897 Q1 51.11Yana, 1854 yil 9 maydagi “Review and Herald” nashridan iqtibos:—
TAM1897 Q1 52.1Bu narsalar yaqin bo’lsin yoki bo’lmasin [bu Rabbimizning kelishi haqida], haqiqat shuki; urush ruhiyati tarqalmoqda, nafrat va aldamchilik ruhiyati. Biz uning ifloslantiruvchi ta’siridan qo’rqamiz,— bu urush va qon to’kilishi g’oyalari bilan tanishlikning axloqsizlantiruvchi ta’siri, bu sog’lom bo’lmagan hayajon, achchiq partiyaviy ruh, yomonlikdir va yomonlikning tarqalishiga sabab bo’ladi.
TAM1897 Q1 52.2Bu sabablar Masih shogirdlari uchun xavf tug’dirmaydi, deb aytmaslik kerak. Xavf bor; chunki “nohaqlik ko’payganda, ko’pchilikning muhabbati soviydi.” Insonni inson bilan bog’lab turadigan, alohida va izolyatsiyalangan manfaatni taqiqlovchi sirli va tushunib bo’lmaydigan hamdardliklar shundayki, biz atrof-muhitning hukmron kayfiyatini ongsiz ravishda qabul qilib olamiz va ongimiz buzilib, beqaror bo’lib qolguncha buni sezmaymiz; va shunday qilib, sog’lom bo’lmagan holatda yomonlikni qabul qilishga va uni ongimizga singdirishga tayyor bo’lamiz. Axloqiy ofat hatto o’latdan ham ko’ra ko’proq vayronkor.
TAM1897 Q1 52.31856 yil 31 iyuldagi Review and Herald nashridan yana bir parcha:—
TAM1897 Q1 52.4Iso shunday degan: “Menga ergash”. Aziz birodar, aziz opa-singil, sizning imon mezoningiz nima? Bu Muqaddas Kitob emasmi? Siz: “Ha”, deysiz. Unda aynan shu yerga kelamiz, Isoga ergashayotganimizni yoki yo’qligini bilish uchun. Men hayotingiz yo’lida sizdan oldinda yurib, siz bilan mantiqan bahslashaman; va bu yo’l – hayotimizdagi har bir amaliyotimizdir. Avvalo keng ko’lamda nazar tashlaymiz va so’raymiz: Siz dunyo kabi harakat qilyapsizmi? Ammo siz so’raysiz: “Nima demoqchisiz?” Men tushuntirishga harakat qilaman. Siz dunyoning tamoyillari va qonunlarida uning tomonini olasizmi? Agar shunday bo’lsa, sizning yo’lingiz Iso yurgan yo’l emas. Iso shunday dedi: “Ular (shogirdlar) dunyodan emas, xuddi Men dunyodan emasman.” Siz Iso Masihni Qaysarning sud zalida qachon ko’rgansiz? — Hech qachon, faqat so’yishga olib borilayotgan qo’zi kabi olib ketilganda.
TAM1897 Q1 52.5Ammo biz yaxshi qonunlarga muhtojmiz va ularni tuzish hamda ijro etish uchun yaxshi odamlarni topish – bizning burchimizdir.
TAM1897 Q1 52.6Haqiqatan ham biz yaxshi qonunlarni xohlaymiz; va Iso bizni ularsiz unga ergashishga qoldirmagan. U shunday deydi: “Siz eshitayotgan so’z meniki emas, balki meni yuborgan Ota so’zidir.” Yuhanno 14:24.
TAM1897 Q1 52.7Zaburchi shunday deydi: “Rabbiyning qonuni mukammal, ruhni yangilaydi.” Zabur 19:7. Pavlus esa shunday deydi: “Butun Muqaddas Yozuv Xudoning ilhomi bilan yozilgan bo’lib, ta’lim, tanbeh, tuzatish va adolatli hayot bo’yicha yo’l-yo’riq berish uchun foydalidir; shunda Xudoning odami mukammal bo’lib, har qanday yaxshi ishlarga to’liq tayyor bo’ladi.” 2 Timotey 3:16, 17. Yana nimani xohlaysiz? yoki nimani kamroq xohlaysiz, aziz birodar?
TAM1897 Q1 52.8Keyingi bosqichda siz vakilingizdan qonunlar qabul qilishni talab qilasiz, ularga rioya qilinmasa, xristianlikka zid qurol – qilich bilan majburiy ijro etiladi. Ushbu qonunlar u a’zo bo’lgan hukumatning mohiyati va hayotidir; bu hukumat o’z milliyligini faqat qurol-yarog’ omborlari yoki o’lim vositalari, katta dengiz flotlari va o’limli qurollar bilan jihozlangan harbiy kuchlar orqali saqlab qolishi mumkin. Keyin siz yaxshi birodaringizni, Tinchlik Shahzodasi izdoshi bo’lgan nasroniyni, o’lim jazosi maydonida o’lim hukmini ijro etish uchun joylashtirasiz; yoki harbiy qo’shin boshida, habeas corpus farmoni bilan, osmonning erkin havosini nafas olishni istaganlik jinoyati uchun kambag’al birodarni yana qullikka qaytarasiz. Yoki, agar u mamlakatning bosh magistrati bo’lsa, siz yaxshi episkopingizni boshidan oyoqqa qadar qurollantirib, jangovar otga mingizib, mamlakatdagi o’lim kuchlarining barchasiga bosh qo’mondon qilasiz.
TAM1897 Q1 52.9Men so’rayman, aziz Iso izdoshlari: agar Alloh “O’ldirma” deb buyurgan bo’lsa, odam qotillikni qanday qilib oqlashi mumkin? Inson hukumatining butun tuzilishi qilichga tayangan emasmi? Adolat bilan hukmronlik qilish huquqiga ega bo’lgan Zot kelganda, ularni mayda bo’laklarga sindirib yubormaydimi?
TAM1897 Q1 52.10Ammo men inson hukumatlari bilan urushmayapman. Yo’q, yo’q. Davud Allohga madh qo’shig’ida shunday deydi: “Chunki inson g’azabi seni madh etadi; qolgan g’azabni esa sen cheklaysan.” Zabur 76:10. “Chunki hukmdorlar yaxshi ishlarga emas, balki yomon ishlarga qo’rqituvchidir. Hokimiyatdan qo’rqmaslikni istaysanmi? Yaxshilik qil, shunda undan maqtov olasan. Chunki u senga [nasroniy] yaxshilik uchun Xudoning xizmatchisidir.” Rumliklarga 13:3, 4.
TAM1897 Q1 52.11Agar, birodarlarim, nasroniylar boshqacha jamoa, oz sonli qo’ylar to’dasi, dunyodan ajratilgan, dunyo ichida nur bo’lish uchun tanlangan ekanini, dunyo ularning yaxshi amallarini (nurini) ko’rib, kun bo’yi so’yilishga olib boriladigan oz sonli qo’ylar to’dasiga qo’shilishga undalishini va shu tariqa Osmondagi Otangizni ulug’vor qilishini yodda tutsangiz, unda siz Rimliklarga 13-bob kabi oyatlarni tushunishingiz mumkin bo’ladi, va 1 Timotey 1; 2, ularni keyinroq ko’rib chiqaman. “Idish parchasi yer idish parchalariga qarshi kurashsin” [Ishayo 45:9]; lekin nasroniylar Iso ruhini egallashsa, Iso ortidan ergashadilar.
TAM1897 Q1 52.12E’tiqod qiluvchi nasroniylarning dunyoni ergashishidan kelib chiqqan ba’zi natijalarni ko’rdikmi? Demak, bu bizni Bal’am kabi baland joyga chiqishga tayyorlasin: Balak uni Isroilni la’natlashga chaqirganda, u o’z masalini aytib shunday dedi: “Xudo la’natlamagan kishini men qanday la’natlayman? yoki Rabb la’natlamagan kishiga men qanday qarshi chiqaman?” Chunki men uni qoyalar tepasidan ko’raman, tepaliklardan esa uni tomosha qilaman: mana, xalq yolg’iz yashaydi va millatlar qatorida hisobga olinmaydi.” (Sahroda 23:8, 9).
TAM1897 Q1 52.13Endi men 1856 yil 14 avgust sanali “Review”dan qayta nashr etilgan yana bir parchani o’qiyman:—
TAM1897 Q1 52.14Iso Injili sizga qilich ishlatish, jismoniy qurollar bilan qurollanish, “o’zingizning oilangizni ta’minlash” uchun qilich olish, zulmkorning qudrati ostidan ezilganlarni ozod qilish huquqini berganmi, Allohning “O’ldirma” degan oltinchi amrini buzish evaziga? Iso shunday deydi: “Dushmanlaringizni sevib qo’ying.”
TAM1897 Q1 52.15Siz, Injil ostida yashayotgan nasroniy sifatida, Bibliyada siyosiy nizolarga har qanday yo’l bilan aralashishga ruxsat berilgan deb o’ylaysizmi? Qonun chiqarishda yoki inson hukumatining qonunlarini ijro etishda? Agar shunday bo’lsa, menimcha, siz jiddiy xato qilyapsiz.
TAM1897 Q1 52.16Bu 1864 yilda konfessiya aytgan gap edi. Ular buni AQSh hukumatiga urushga ishonmasliklari, qurol ko’tarib jang qilolmasliklari va agar safarbar etilsalar, jang qilishlari kutilmasligi dalili sifatida taqdim etdilar. Va AQSh hukumati ularning iltimoslarini tinglab, ularni shifoxonalarga yuborishni ta’minladi, u yerda ular Injil xushxabarchilari vazifasini bajarib, kasallarga g’amxo’rlik qilib, o’lib borayotganlarga najot olib kelishlari mumkin bo’ldi. Endi agar bu bekor qilinsa, biz hukumat oldida ochiqchasiga turib, bu bekor qilinganini bayon etishimiz kerak.
TAM1897 Q1 52.17Men o’qishni davom ettiraman:—
TAM1897 Q1 52.18Har qanday keltiradigan matn yoki ilgari suradigan mantiqiy sabab oddiy, so’zma-so’z Muqaddas Kitobga muvofiq sinovdan o’tkazilishi kerak. Siz keltiradigan barcha bunday oyatlar yoki sabablarni o’z vaqtida ko’rib chiqishimiz mumkin; lekin avvalo Injilni tinglaymiz. Iso Masihga ergashishga tayyor nasroniylar uchun bu yetarli bo’lishi kerak.
TAM1897 Q1 52.19Iso shunday deydi: “Agar kimdir menga xizmat qilsa, u menga ergashsin.” Yuhanno 12:26. Ammo siz shunday demaysizmi: “Men buni qila olaman va mamlakatimning milliy siyosati hamda hukumatida sodiq fuqaro sifatida xizmat qilaman?” To’xtang. Iso shunday deydi: “Hech kim ikki xo’jayinga xizmat qila olmaydi.” Matto 6:24. “Agar siz dunyodan bo’lganingizda, dunyo o’zinikilarni sevgan bo’lardi; lekin siz dunyodan emassiz, balki men sizni dunyodan tanlab olganim uchun dunyo sizdan nafratlanadi.” Yuhanno 15:19.
TAM1897 Q1 52.20Agar siz “dunyoniki emas” bo’lsangiz, dunyo tomonidan nafratlanib, “dunyo ichidan” tanlangan bo’lsangiz, dunyo siyosatida qanday ulush olishingiz mumkin? Lekin siz aytasiz: “Biz boshqaruvni yovuzlarning qo’liga topshirishimiz kerakmi?” Siz buni o’zgartira olmaysiz. Yovuz odamlar va aldovchilar tobora yomonlashadi; dunyo oxiri paytida yovuzlar yovuz ishlarni qiladilar va yovuzlardan hech kim tushunmaydi. Danyel 12:10. Buning sababi shundaki, dunyo Allohga itoat qilishni yoki Iso Masihga ergashishni istamaydi, bitta Qonun beruvchi borligini tan olmaydi. Yaqqub 4:12.
TAM1897 Q1 53.1“Shuning uchun Rabb shunday dedi: ‘Chunki bu xalq og’zi bilan menga yaqinlashadi va lablarida meni ulug’laydi; lekin yuragini mendan uzoqlashtirib qo’ydi va ularning mendan qo’rqishi insonlarning ta’limoti bilan o’rgatilgan. Shuning uchun, qarang, men bu xalq orasida ajoyib ish, haqiqatan ham ajoyib ish va mo’jiza qilaman; chunki dono donolarining donoligi yo’qoladi va oqil odamlarining tushunchasi yashirin bo’ladi.’” Ishayo 29:13, 14. Qanday ajoyib misol buni ko’plab ilohiyotni yuqori darajada o’rgatuvchi olimlar misolida ko’rish mumkin, ular yaqinda diniy uyg’onishlar, axloqiy islohotlar va tinchlik jamiyatlariga rahbarlik qilgan: hayot va o’lmaslikni yorituvchi Injil quroli bilan qurollangan holda Masih cherkovini yetaklab, iltimoslar, ibodatlar va ko’z yoshlar bilan boshqargan; endi esa aynan Injil yuzida, Iso shunday degan paytda, “Siz eshitgansizki, shunday deyilgan: ‘Qo’shningni sev, dushmaningni esa nafrat qil.’” Lekin men sizlarga aytaman: dushmanlaringizni seving, la’natlayotganlarni barakolang, nafrat qilayotganlarga yaxshilik qiling va haqorat qilib, ta’qib qilayotganlar uchun duo qiling; shunda siz osmondagi Otangizning farzandlari bo’lasiz: chunki U yomonlarga ham, yaxshilarga ham quyoshini chiqaradi va adolatli bo’lsin, adolatsiz bo’lsin, barchaga yomg’ir yog’diradi. “Shunday qilib, Otangiz rahm-shafqatli bo’lgani kabi, siz ham rahm-shafqatli bo’ling.” Matto 5:43-45; Luqo 6:36. Ushbu oyatlarga qaramay, biz nasroniy cherkovlarning axloqiy qulashlari va dunyoga moslashishlari tufayli achinarli ahvolga kelganini ko’ramiz. Ko’plab misollardan bir nechtasini keltiramiz.
TAM1897 Q1 53.2Quyida nufuzli va’zgo’ylarning bir nechta bayonotlari keltiriladi, ular “qurollar”, “kurash”, “jang”, “urush” va hokazo so’zlar bilan to’la. Keyin esa quyidagicha davom etadi:—
TAM1897 Q1 53.3Bunday faktlarga nazar solib, eng sof oltinning chiqindidan ham battar holga aylanishini, Masih guvohliklariga va ilgari e’tiqod qilganlariga mutlaqo beparvolikni ko’rib, biz shunday deb baqiramiz: “Ular Qayin yo’lini tutib ketdilar va Balam xatosiga ochko’zlik bilan ergashdilar.”
TAM1897 Q1 53.4Bu odamlar Iso ortidan bormoqdami? Ular o’zlarini va izdoshlarini Injil qurollari bilan qurollantirayaptimi? Ular Xudoning mukammal qonuniga to’liq ishonch bildirayaptimi? Ular nasroniy uchun faqat bitta Qonun beruvchi borligini tan olishadimi? Ular Pavlusning “Bizning jang qurollarimiz jismoniy emas, balki qal’alarni yiqitishga Xudo orqali qudratli” (2 Korinfliklarga 10:4) degan so’zlarini eshitishadimi? Oxir-oqibat, ular o’zlari ta’lim berishini da’vo qiladigan Muqaddas Yozuvlarga quloq solishyaptimi?
TAM1897 Q1 53.5Shaytonning hiyla-nayranglariga qarshi turish uchun Xudoning to’liq qurol-yarog’ini kiying. Nega? — “Chunki biz go’sht va qonga qarshi kurashmaymiz.” Yo’q; bu Isoga ergashuvchilarning chaqirig’i emas. Balki biz “hokimiyatlarga, qudratlarga, bu dunyoning zulmat hukmdorlariga, yuqori osmonlarda bo’lgan ruhiy yovuzlikka [yovuz ruhlar, hoshiyada] qarshi kurashamiz.” “Shuning uchun yomon kunda qarshi turishga va hamma ishni bajarib bo’lgach, mustahkam turishga qodir bo’lishingiz uchun Xudoning butun qurol-aslaha to’plamini kiyib oling.” Efesliklarga maktub 6:11-13.
TAM1897 Q1 53.6Pavlus Efesliklarga 6:14-18 da nasroniy qurollarini sanab o’tadi va deydi: “Ruh qilichini [po’lat emas], ya’ni Xudoning so’zini oling; har doim Ruhda barcha ibodat va iltijo bilan ibodat qilib;” bu osmoniy zirhni kiyib, oyoqlarini tinchlik Injili tayyorgarligi bilan o’rab, Masihning barakasidan bahramand bo’lishga intilib,—“Rahm-shafqat qiluvchilar baxtiyordir: chunki ularga ham rahm-shafqat ko’rsatiladi.... Tinchlikni saqlovchilar [tinchlikni buzuvchilar emas] baxtiyordir: chunki ular Xudoning farzandlari deb ataladilar.” Matto 5:7, 9. Askarlar nima qilishlari kerakligini so’raganlarida, Yuhannoning ularga qanday javob berganiga quloq soling. U javob beradi: “Hech kimga zo’ravonlik qilmang.” Luqo 3:14.
TAM1897 Q1 53.7Esda tutingki, Iso Masih barcha nasroniylarga qilich bilan nima qilish kerakligini o’rgatgan paytda, katta amaliy ta’limotni berib, Peterga shunday dedi: “Qilichingni o’rniga qo’y; chunki qilich olganlarning barchasi qilich bilan halok bo’ladi.” Matto 26:52.
TAM1897 Q1 53.8Nasroniylar bu haqiqatlar nurida yursalar, “Rev. Mr. Beecher’ning yigirma beshta Sharp miltig’i”dan foydalanadigan nasroniy general va askarlar juda kam bo’lardi, garchi har bir miltiqning orqa qismiga Muqaddas Kitob soxta taqvodorlik bilan biriktirilgan bo’lsa ham.
TAM1897 Q1 53.9Ular Iso shunday deganini eshitadilar: “Mening shohligim bu dunyodan emas; agar mening shohligim bu dunyodan bo’lganida, xizmatkorlarim jang qilgan bo’lardi.” Yuhanno 18:36. Injil qurollari bilan qurollangan va jismoniy qurollardan butunlay mahrum bo’lgan, dunyo hukumatlaridan to’liq ajralgan nasroniylar esa dunyoning o’lim qurollari bilan qurollangan holda keng yo’l bo’ylab yugurib, o’zlarining xristian bo’lmagan qonunlarini o’lim jazosi bilan majburlashiga yo’l qo’yishlari mumkin.
TAM1897 Q1 53.10O’tgan tarixga nazar tashlagan cherkov qoldiqlari uchun bu so’z bilan ifodalab bo’lmaydigan sharafdir, chunki ular Iso shogirdlari ham, Pavlus kabi, qichqirganini ko’rishadi, “Sening xatiring uchun biz kun bo’yi o’ldirilamiz; qirg’in uchun qo’ylar kabi hisoblanamiz [Rimliklarga 8:36];” ularning yo’li yig’i bilan ho’llangan, qonlari bilan to’ldirilgan, yirtilgan jasadlari va oqartirilgan suyaklari bilan qoplangan bo’lsa-da;—Allohning “xalqi yolg’iz yashaydi va millatlar qatorida hisobga olinmaydi,” deganini ko’rib, Bil’om bilan birga hayqirish ularning imtiyozi, “Solihlar o’limi bilan o’layin, oxir-oqibatim ham ularniki kabi bo’lsin!” (Sahroda 23:9, 10).
TAM1897 Q1 53.11Bu varaqchada hali ko’p narsa bor, lekin men uning qolganini o’qishga hojat yo’q. Men Rabbimizdan bizning davrimiz uchun bu yerda keltirilgan yana bir-ikki parchani o’qiyman. Bu bizga to’rt yil oldin Bashorat Ruhidan berilgan va ushbu Tabernaklda o’qib eshittirilgan edi:—
TAM1897 Q1 53.12“Rabbimiz Yaqqubni o’ziga tanladi, Isroilni esa o’zining alohida xazinasi qildi. Chunki men bilamanki, Rabb buyukdir va bizning Rabbimiz barcha xudolardan yuqoridir.” Ey, birodarlarim va opa-singillarim, o’ylab ko’ring: Rabbning o’z xalqi, tanlangan xalqi, o’z cherkovi bor; u o’z qal’asidir, uni gunohga botgan, isyon qilgan dunyoda ushlab turadi; va u shunda hech qanday hokimiyat tan olinmasin, hech qanday qonun e’tirof etilmasin, faqat uning o’z qonunlari bo’lsin, deb niyat qilgan.
TAM1897 Q1 53.13Yana biri shu yilgi Umumiy Konferensiyada bizga yetib keldi. Bu bizni apostaziyaning boshlangan joyiga qaytaradi va Alloh, Uning haqiqati hamda bu mavzuni butunlay Rabbimiz ko’rsatganidek yuzma-yuz qo’yadi; chunki U bugun o’z xalqining yonida bo’lishni istaydi.
TAM1897 Q1 53.14E’lon qilingan amrlarga rioya qiluvchi Xudoning xalq bilan dunyo o’rtasidagi chegara ilgari bo’lgani kabi aniq emas. Xudoga muvofiq yuradiganlar siyosiy yig’ilishlarda qatnashmaydi. Buni qiladiganlar Iso Masihning sodiq bandalari emasliklarini isbotlaydilar. Ular juda uzoq vaqt oddiy olov bilan shug’ullanganliklari sababli farq qilish qobiliyatlarini yo’qotishgan. Iso bayrog’i ostida turishga yozilgan bir xalq bor. Ular Masihning armiyasi. Ular dunyodan chiqib, ajralib turishga ahd qilganlar. Ular ruhning qilichini, ya’ni Xudoning so’zini ishlatib, gunoh va barcha adolatsizlikka qarshi qat’iy kurash olib borishga ahd qilganlar. Biz sodiqligimizni ko’rsatishimiz kerak.
TAM1897 Q1 53.15Hokimiyat atamasi bor; fuqarolikka oid atama ham bor. Nimaga sodiqligimizni ko’rsatishimiz kerak? Mana savol.
TAM1897 Q1 53.16Biz sadoqatimizni Shohimizga, Rabbimiz Iso Masihga ko’rsatishimiz kerak. Muqaddas havoriy Yaqqub shunday deydi: “Kim dunyoning do’sti bo’lishni istasa, u Xudoning dushmani bo’ladi.” Va sevimli Yuhanno, Iso ruhida eng yaqin shogird, shunday ogohlantirgan: “Dunyo va dunyodagi narsalarni sevmanglar. Agar kimdir dunyoni sevsa, Otaning sevgisi unda yo’q.” Hech kim Odamning izidan borib, Yaratuvchisidan yiroqlashishda baxt topa olmaydi.
TAM1897 Q1 54.1Shunday qilib, bu saboqlar aynan boshlagan joyimizda yakunlanadi — Odam va Uning Yaratuvchisi hamda butun koinotdagi eng birinchi amr bilan: “RABB XUDOYINGNI butun qalbing, butun jon-jahding, butun aql-zakovating va butun kuch-qudrating bilan sev.” Shunda Siz Yaratuvchingizdan chalg’imaysiz. Shunda dindan qaytish bo’lmaydi. Shunda butbozlik bo’lmaydi. Shunda Allohdan yiroqlashgan butparastlar misolida tuzilgan hukumat bo’lmaydi; balki Alloh hamma narsada hamma narsa bo’ladi va o’z xalqini o’sha ulug’vor yurtga yetaklaydi, uni otamiz Ibrohimga ko’rsatganida u dunyodagi barcha hukumatlardan ajratib olgan va u dunyoda yashagan paytda alohida saqlagan edi.
TAM1897 Q1 54.2Bizni hali sunnat qilinmagan paytda otamiz Ibrohim ega bo’lgan imondagi izlardan yurishga chaqirayotgan U, o’sha paytda bizni barcha yurtlarning shon-shuhrati bo’lgan o’sha yerga olib boradi; va u yerda biz Rabbiy huzurida va Qodirning ulug’vor qanotlari ostida abadiy yashaymiz — Allohni butun qalbimiz, butun jon-u dil, butun aql va butun kuchimiz bilan sevib; va u hozir, keyin ham, abadiy butun koinot huzurida bizga ishora qilib, “Mana, ular Xudoning amrlarini va Iso imonini saqlaydiganlardir,” deb aytishi mumkin.
TAM1897 Q1 54.3Va barcha xalq aytsin: “Omin va Omin.”