Adventist Pioneer
Library
aplib.orgKutubxona
05 / 121897 yilgi xutbalar

Najot Ilmi. – 2-son

Alonzo Trevier Jones

TAM1897 D 59.2Xutba 1897 yil 14 fevral, yakshanba oqshomida berilgan 1897 yil 17 fevral, 1-jild, 4-son, 59–64-betlar va 1897 yil 18 fevral, 1-jild, 5-son, 65–66-betlarda chop etilgan.

TAM1897 D 59.3Bugungi o’rganishni boshlashdan oldin yana bir-ikki tushuntirish: Shubhasiz, ko’pchilik o’tgan kechada aytilganlar sinovdan o’tadimi-yo’qmi, deb o’ylagandir. U sinovdan o’tadi. Men tasodifan gapirmadim. To’g’ri, men hamma narsani batafsil bayon qilmaganman, lekin gapirganlarimni nashrda o’qib, ular haqida o’ylab ko’rsangiz, ularning rostligini ko’rasiz. Men boychechak yer bilan, yer esa boychechak bilan muvozanatlangan, deb aytganimda, agar bir necha tonna og’irlikdagi meteorit yerga tushsa, tortishish kuchi avvalgidan kuchliroq bo’lmaydimi? Va bu gulning yerga nisbatan muvozanatini buzmaydimi? — Yo’q; chunki faqatgina yer emas, balki butun koinot ham o’sha gul bilan muvozanatlangan. Esingizdami, gravitatsiya qonunini o’rganayotganda ilmiy bayon shunday: koinotdagi har bir modda zarrasi har bir boshqa zarracha tomon tortiladi, shuning uchun nafaqat Yer, balki butun koinot gullarning ehtiyojlariga muvozanatlangan; shuning uchun meteoritning tushishi koinotning tortishish kuchini oshirmaydi.

TAM1897 D 59.4Boshida bir necha so’z izoh: Agar men oldingi darsda “Muqaddas Kitobdagi fan” yoki “Fan va Muqaddas Kitob” mavzusida gapirganimda, tortishish kuchi nima ekanligini va nima emasligini so’zning ilmiy ma’nosi bo’yicha to’liqroq muhokama qilgan bo’lardim. Ammo men bu haqda gapirmayotgan edim; o’sha kechada qilmoqchi bo’lgan ishim — tortishish qonuni kashf etilgani va uning qonun sifatidagi nazariyasini bayon qilish edi. Nyuton davridan beri bu qonun nazariyasida qarashlar o’zgargan, lekin bu qonunga ta’sir qilmaydi.

TAM1897 D 60.1Haqiqatan olganda, tortishish umuman qonun emas, balki oddiygina Allohning qudrati. Aslida “tabiiy qonunlar” mavjud emas. Tabiiy qonunlar faqat Allohning odatlari. Tortishish qonuni esa Allohning odatidan boshqa narsa emas; bu Allohning qudratining namoyon bo’lishidir. Ammo men uning asl mohiyati haqida gapirmaganim uchun, atamalarni keng tarqalgan ma’noda ishlatdim va faqat koinot muvozanatini saqlab turadigan narsa sifatida bayon qildim.

TAM1897 D 60.2Bugun kechqurun men ilm-fan ta’rifining boshqa bir versiyasini o’qiyman. Bu ham dunyoning tan olingan yetakchi olimlaridan birining fikri: “Ilm-fan — bu har qanday mavzu bo’yicha bizga ma’lum bo’lgan eng aniq bilimdir.” “Ilm-fan” so’zi so’zma-so’z “bilim” deganidir. Oldingi kechada bergan ta’rifimiz ham to’g’ri. Bu fikr mahsulidir. Shuningdek, uni mavzu bo’yicha bizga ma’lum bo’lgan eng aniq bilim deb ta’riflash ham to’g’ri bo’ladi.

TAM1897 D 60.3Endi avvalgi darsda ko’rib chiqqan ikki nuqtamizga qaytamiz. Yulduzlarning yorqinligidagi farq haqidagi eng aniq bilimni fan kashf etishidan 1700 yil oldin qaerdan topish mumkin edi? — Muqaddas Kitobda. Unda o’sha mavzu bo’yicha haqiqiy fan qaerdan topilardi? — Muqaddas Kitobda. — Koinotning muvozanati haqidagi eng aniq bilim qachon kashf etilishidan avvalgi ikki ming besh yuz yil davomida qayerda mavjud edi? — Muqaddas Kitobda. Unda bu fan mavzusidagi dunyodagi eng ilmiy kitob qaysi edi? — Muqaddas Kitob. Yana bir bor e’tibor bering, men fan va Muqaddas Kitob haqida gapirmayapman. Men najot fanidan gapiryapman. Va garchi boshqa fanlarga murojaat qilingan bo’lsa-da, bu faqat ushbu asosiy fan bilan ajralmas bog’liqlikda bo’ladi. Mana shu ikki soatlik o’rganish davomida to’play oladigan barcha dalillar orqali siz va men najotning fan ekanligini, u koinotdagi eng oliy fan ekanligini, u bizning o’rganishimizga eng munosib ekanligini va unga o’zimizning asosiy hamda butun jonimiz bilan bag’ishlangan o’rganishimizni berganimizda ilmiy ish qilayotgan bo’lishimizni bilib olamiz.

TAM1897 D 60.4Endi, Muqaddas Kitob najot ilmi bundan mustasno, boshqa hech bir ilmga bag’ishlangan risola emas. U aynan shu mavzuga bag’ishlangan risola hisoblanadi. Muqaddas Kitob boshqa fanlarga murojaat qiladi; lekin unda boshqa hech bir fanga oid risola yo’q. Boshqa fanlarga, masalan, Korinfliklarga maktubda va Ishayo kitobida biz ko’rib chiqqanlariga murojaat qilingan; nega ular aynan shu joylarda keltirilgan — ilmiy nuqtai nazarni bayon qilish uchunmi? — Yo’q; balki najot ilmini tushunishimizni yanada yaxshiroq tushuntirish uchun misol keltirish maqsadida. Nega 1 Korinfliklarga 15:41-oyatga astronomik haqiqat kiritilgan? “Bir yulduz boshqa yulduzdan shon-shuhrati bilan farq qiladi” deb aytishning maqsadi nima? Keyin darhol shunday deyiladi: “O’liklarning tirilishi ham xuddi shunday. U sharmandalikda ekiladi, shon-shuhrat bilan tiriltiriladi. Zaiflikda ekiladi, qudratda tiriltiriladi.” Bir yulduz shon-shuhratda boshqasidan qanday farq qilsa, tirilish ham shunday bo’ladi. Shunday qilib, ko’rib turganingizdek, o’sha ilmiy nuqtani keltirish maqsadi najot ilmi sohasidagi bir nuqtani misol orqali ko’rsatish, najot ilmi haqiqatini yanada yaxshiroq anglashimizga yordam berishdir.

TAM1897 D 60.5Nega Ishayo o’z nutqiga tortishish qonunini kiritgan? Keling, bobga biroz chuqurroq nazar solaylik, hammasini ko’ramiz. Men o’sha oyatni va undan keyingi, u izohlab berayotgan fikrning oxiridagi yana bir oyatni o’qiyman. “Kim suvlarni o’z kaftining chuqurchasida o’lchagan?” “Meni kimga o’xshatasiz, yoki men kimga tengman?” deydi Muqaddas Zot. “Ko’zlaringizni baland ko’tarib, kim bu narsalarni yaratganini ko’ring; u ularning qo’shinini sanoq bilan chiqaradi; ularning har birini nomma-nom chaqiradi, qudrati ulug’ligi va kuchi zo’rligi tufayli hech biri ortda qolmaydi.” Ishayo 40:25, 26.

TAM1897 D 60.6Uning e’tiboridan hech narsa chetda qolmaydi va ularning barchasi dalada o’sib chiqqan har bir kichik gulning ehtiyojlariga muvofiq muvozanatlangan. Ammo u nega bunga e’tibor qaratadi va bu yerda o’z nutqiga kiritadi? — Ilmiy faktni bayon qilish uchun emas; balki barcha odamlarning e’tiborini najot ilmi tomon qaratish uchun. U buni nima uchun keltiradi? Biz bularning barchasini o’ylab ko’rishimiz va bularning barchasini kim qilganini ham o’ylashimiz kerak. Keyin men yana o’qiyman: “Nega sen, Yaqqub, shunday deysan, va nega, Isroil, shunday so’zlaysan: ‘Yo’lim Rabbiydan yashiringan, va adolatim Allohimdan o’tkazib yuborilgan?’” Ishayo 40:27.

TAM1897 D 60.7Alloh oyog’imiz ostida o’suvchi gulga shuncha g’amxo’rlik qiladiki, u yashirinib qolmaydi va unutilmaydi; unda siz qanday qilib Rabbiydan yashiringansiz, hukmingiz uning nazaridan chetda qolgan va u sizga endi g’amxo’rlik qilmaydi, deb aytishingiz mumkin? Shunday qilib, har bir holatda ilmiy haqiqat butunlay najot ilmini sizga va menga tushuntirish uchun kiritilganini ko’rasiz.

TAM1897 D 61.1Yana bir fikr: bu mualliflar buni vahiy orqali anglagan. Albatta, ular bu narsalarni bu dunyodagi hech qanday ilmiy tadqiqotlardan olmaganlar. Rabbiy o’zining asosiy fanini, najot fanini ochib bergan; va boshqa fanlarni shuni misol qilib ko’rsatish uchun chaqirgan. Unda barcha fanlarning qaysi biri Rabbiy uchun eng muhim? — Albatta, najot. Rabbiy boshqa fanlarni faqat shuni misol qilib ko’rsatish uchun ishlatganida, u bu fanni boshqalardan muhimroq deb bilishi mutlaqo ravshan bo’ladi.

TAM1897 D 61.2Ammo bu hammasi emas. Muqaddas Kitobda nomi keltirilgan bir kishi butun olam fanlari — bu dunyoning barcha tabiiy fanlari — bo’yicha chuqur bilimga ega bo’lgan. Men sizga hozir dunyoda juda qadrlanayotgan fanlar bo’yicha chuqur bilimga ega bo’lgan bir inson borligini ko’rsatmoqchiman. Va men sizga bularning barchasini inobatga olgan holda u nima deganini ko’rsatmoqchiman. Mana bu oyat:—

TAM1897 D 61.3Va Alloh Sulaymonga nihoyatda donolik va tushunish, hamda dengiz qirg’og’idagi qumday keng qalb berdi. Sulaymonning donoligi sharq mamlakatining barcha farzandlari va Misrning barcha donoligidan ustun bo’ldi. Chunki u barcha odamlardan, Ezrahiy Etan, Xeman, Qalkol va Mahol o’g’illari Darda’dan ham donoroq edi; uning shuhrati atrofdagi barcha xalqlarga tarqaldi. U uch ming maqol yaratdi; uning qo’shiqlari esa ming besh bo’ldi. U Livanda sedr daraxtidan devordan chiqadigan qirqmoygacha bo’lgan daraxtlar haqida gapirdi; shuningdek, hayvonlar, qushlar, sudralib yuruvchilar va baliqlar haqida ham so’z yuritdi. 1 Qirollar 4:29-33.

TAM1897 D 61.4U Livanda o’sgan sedr daraxtidan devordan chiqqan issopgacha bo’lgan daraxtlar haqida gapirdi. Ilm-fanda bunga nima deyiladi? — Botanika. U botanikani dunyodagi boshqa har kimdan yaxshiroq tushungan.

TAM1897 D 61.5U shuningdek yovvoyi hayvonlar haqida ham gapirdi. Agar bugun bu joyga ilmiy atama qo’yilsa, u qanday bo’lardi? — Zoologiya. Sulaymon zoologiyani bugungi dunyoda yashayotgan har qanday odamdan ham yaxshi tushungan. U uni o’rgatgan; chunki u shu barcha narsalar haqida gapirgani aytiladi. U shu fanlarni o’rgatgan.

TAM1897 D 61.6“Va qushlar haqida.” Bu qaysi fan? — Ornitologiya. Shunday qilib, Sulaymon botanika, zoologiya va ornitologiya fanlarini o’rgatgan.

TAM1897 D 61.7Keyin nima? — “Va sudralib yuruvchi jonivorlar.” Bu qaysi fan? — Entomologiya.

TAM1897 D 61.8“Va baliqlar haqida.” Bu qaysi fan? — Ixtiologiya.

TAM1897 D 61.9Bu Muqaddas Kitob parchasi bilan tanishgan odamlar odatda Sulaymonni universal olim deb hisoblamaydilar. Ammo agar Sulaymon botanika, zoologiya, ornitologiya, entomologiya va ixtiologiya haqida gapirgani aytilganida, ular “Sulaymon qanday ajoyib inson ekan!” deb aytishga tayyor bo’lardilar. Lekin u aytganlari shu bilan hozirgidan bir tomchi ham ajoyibroq bo’lmas edi; chunki bu parchada bularning barchasi aytilgan.

TAM1897 D 61.10Men buni shunday o’qidimki, siz Sulaymon ilm-fan haqida bir ozgina emas, balki barcha fanlarning har birida boshqa hech kim bilmagan darajada bilimga ega bo’lganini ko’rsatish uchun.

TAM1897 D 61.11Ammo u bu fanlarning barchasini shunchalik puxta anglagan va ularning barchasini o’rgatgan bo’lsa-da, mana nima deydi: “Keling, butun masalaning xulosasini eshitaylik;” aytilganlarning barchasining jamlanmasi shuki: “Allohdan qo’rq va uning amrlarini saqlagin, chunki aynan shu insonning butun burchidir: zero Alloh har bir ishni, har bir yashirin narsani, yaxshi bo’lsin yoki yomon, hukmga tortadi.”

TAM1897 D 61.12Uning nazarida barcha boshqa fanlar birlashtirilganda nimaga ustunlik berilgan edi? — Allohning najoti.

TAM1897 D 61.13Farishtalar barcha fanlarni biladilar, ammo ular najotni barcha boshqa fanlarga birlashtirilgandan ham ko’ra o’rganishga munosibroq deb biladilar. Payg’ambarlar ham uni munosibroq deb bilganlar; va boshqa fanlarni najotni yaxshiroq tushunish vositasi sifatida ishlatganlar. Mana, boshqa fanlarni tushungan bir kishi bor, u esa najot fanining barchasidan ustun ekanligini aytadi. Endi men sizga ko’rsatmoqchiman: Alloh o’zi, bularning barchasidan ajralib, ham xuddi shunday deb hisoblaydi.

TAM1897 D 61.14Qarang: biz yaqinda Sulaymonning barcha bu fanlarni o’rgatganini o’qidik. O’sha ta’limotlardan qanchasini o’qishimiz uchun yozib oldik? — Hech birini. Alloh bizga botanika bo’yicha Sulaymonning hech qanday ta’limoti haqidagi yozuv yoki hisobotni keltirmagan. U bizga zoologiya yoki bu fanlardan boshqa biror sohada Sulaymon o’rgatgan yagona darsni ham keltirmagan yoki qayd etmagan. Ammo u Sulaymondan hamda boshqalardan najot ilmi haqidagi darslarni takror-takror keltirgan. Unda farishtalarni faqat farishta fikrini bildiruvchi, payg’ambarlarni faqat payg’ambar fikrini bildiruvchi, Sulaymonni esa faqat umumiy olim fikrini bildiruvchi sifatida hisoblasak; Allohning fikri nima? — U shuki, najot siz va men uchun bularning barcha boshqa fanlaridan, bu bilimlarni o’zi bergan bo’lsa-da, ancha qimmatliroq va o’rganishga munosibroqdir.

TAM1897 D 61.15Sulaymon tushunib, o’rgatgan bu fan Huksli, Darvin va bu davrning boshqa olimlarining faniga o’xshamas edi. Oddiy aql bilan inson tabiiy fanlarga chuqur sho’ng’ishi va ko’plab kashfiyotlar qilishi mumkin. Va garchi ular har doim to’g’ri bo’lmasa-da, haqiqiy ba’zi nuqtalarni kashf eta oladi. Ammo Sulaymonning yo’li bunday emas edi. Alloh Sulaymonga donolik berdi, shuning uchun u bularning barchasini Allohning nuri bilan ko’rdi. U bularning barchasini Allohning donoligi bilan aytdi. Shunday qilib, Sulaymon o’rgatgan fan Allohning fani edi. U o’rgatgan botanika haqiqiy, ilohiy botanika edi. U o’rgatgan zoologiya ilohiy zoologiya edi. Bularning barchasida Allohning qarashlari, Allohning haqiqati, Allohning fani bor edi. Bu yolg’on fan deb ataladigan narsa emas edi.

TAM1897 D 62.1Xo’p, bu Allohning ilmi bo’lsa va u o’z-o’zidan ilohiy bo’lsa, nega Rabbiy bularning barchasini bizga bermagan? Nega u dunyoga Sulaymonning botanika va boshqa barcha mavzular bo’yicha risolasini bermagan? — Buning sababi bor; va bu dunyoning eng avvalo shularga ehtiyoji yo’q.

TAM1897 D 62.2Inson bularning barchasiga ega bo’lishi, Sulaymon kabi bularning barchasini tushunishi mumkin. Ammo agar u avvalo najot ilmini olmasa, bu unga nima foyda berardi? Sulaymon bularning barchasiga ega edi; lekin u yuragini Allohdan, najot ilmidan va uni butun qalbi bilan o’rganishdan o’girgach, boshqa fanlardagi bilimlari unga qanday foyda keltirdi? Bu uni gunohdan qanchalik to’xtata olardi? Unda uning tabiiy o’zligidan, ichidagi shaytoniylik va buzilishdan uni to’xtatib turadigan qanday kuch bor edi?

TAM1897 D 62.3Bilasizki, u yuragini Allohning ilmidan, najot ilmidan burib olgach, boshqa barcha ilmlarga ega bo’lsa-da, u xuddi hech narsaning alifbosini ham bilmaydigan kimsaday yomon, shaytoniy va butbozlik hamda har qanday nopok ishlarga botib ketgan edi.

TAM1897 D 62.4Shunday qilib, Rabbiy inson uchun barcha fanlarni nega saqlab qolmaganini ko’rishimiz mumkin. Faraz qiling, agar ular hammasiga ega bo’lganida, Sulaymon kabi, va uni Sulaymon kabi o’rgatganida. Yuragi Allohga taslim bo’lmagan, ruhi najot topmagan holda, fan ularga qanday foyda berardi? U inson yuragidagi har qanday yovuzlik va buzilishdan ularni to’xtata olmas edi.

TAM1897 D 62.5Avvalo, bugungi dunyoga aynan shu fanlar kerak emas. Yurakni tozalash, ruhni najot topishi, xarakterni butunlay qayta qurish, ongni Allohning o’zi tasviri va ulug’vorligiga aylantirish zarur, shunda hayot Uning adolatini aks ettiradi va butun dunyoga faqat Allohni anglashni namoyon etadi. Barcha fanlar beradigan narsalarga ega bo’lsak ham, najotsiz bu hech narsa foyda bermaydi; chunki biroz vaqt o’tib, bizda ulardan hech narsa qolmaydi. Bugun barcha o’qishlarimiz, o’qiganimiz va tadqiqotlarimizda buni o’ylab ko’rishga arziydi.

TAM1897 D 62.6Yana bir jihat bor: Alloh siz va meni, barcha insonlarni, U bilan bog’liq har bir masalada to’g’ri fikr yuritishimizni xohlaydi. Bugungi kunda bu ilmiy mavzularning barchasi bo’yicha fikr yurituvchi odamlar bor, lekin ular to’g’ri fikr yuritmaydilar. Ular shunchalik oldinga boradilarki, Allohga umuman joy qoldirmaydilar. Va Allohdan, Allohning fikri, ongining rahbarligidan mahrum bo’lgan inson bu boshqa mavzular bo’yicha to’g’ri fikr yurita olmaydi. Ammo ong uni yaratgan Zotning obrazida yangilanmaguncha to’g’ri bo’lmaydi. Ong o’zgartirilishi, yangilanishi kerak. Biz butunlay boshqa ongga ega bo’lishimiz lozim. Har bir fikr Masihga itoatkorlikka, bo’ysunishga keltirilishi kerak.

TAM1897 D 62.7Bu najot ishi. Bu ruhda Allohning obrazini tiklash; ongni tirik Allohning adolatini, fikrini aks ettiruvchi, porlab turuvchi oynaga aylantirishdir. Bu amal bajarilgach va bu dunyoda Allohning ishi, ya’ni boshqa barcha xalqlarga Allohni tanitish tugallangach, Rabbiy bizga koinot va abadiyatni ochadi. Shunda bularning barchasi bizning o’rganishimizga ochiladi va Rabbiy bizga shunday deya oladi: “Xohlagan joyingga bor, men senga ishonaman. Keng koinot senga ochiq. Sendan hech narsa yashiringan emas. Barchasi seniki. U sening mulking. Xohlagan joyingga bor, xohlagan joyingda qol, xohlagan ishingni qil; men senga ishonaman. Xohlagan mavzuni o’ylab ko’r, uni xohlagan darajada chuqur o’rgan, sen buni to’g’ri qilasan.”

TAM1897 D 62.8Endi, men odamlar boshqa barcha fanlarni butunlay e’tiborsiz qoldirib, o’limdan keyingi dunyoga yetgunimizcha shu bilan shug’ullanishlari kerak, demayapman. Men shunchaki najot ilmi barcha fanlarni o’rganishda yetakchi bo’lishi kerakligini aytmoqdaman. Rabbiy bizga bu narsalarga qanday e’tibor qaratishimiz va ulardan qanday foydalanishimiz kerakligi bo’yicha namuna ko’rsatgan emasmi? Ushbu boshqa darsliklarni o’qish va o’rganishning maqsadi nima? — Bu fanlar najot ilmi masalalarini tushunishimizga va o’rgatishimizga, agar bizda bu bilim bo’lmasa, bo’ladigandan ham yaxshiroq yordam beradi. Muqaddas Kitobda ular aynan shunday maqsadda ishlatilgan. U bizni boshqa fanlar bilan bog’liq bo’lgan shu Injilni targ’ib qilishga yuboradi va o’z misoli bilan uni qanday qo’llashni ko’rsatadi. Shu tariqa Rabbiy najot ilmi butun koinotdagi barcha boshqa fanlardan ustun bo’lishi kerakligini ko’rsatadi.

TAM1897 D 62.9U bu dunyoda barcha boshqa fanlardan ustun bo’lishi kerak, va biz o’sha boshqa olamga o’tganimizda ham ustun bo’lib qoladi. Abadiyat bizga ochilganda, va biz xohlagan joyga borib, xohlagan mavzuni o’ylab chiqish imkoniga ega bo’lganda, o’sha paytda najotdan yuz o’girib, “Men bunda allaqachon diplom oldim” deyarmizmi? — Yo’q. Biz bilamizki, “Masih xochi abadiylikning tinimsiz asrlari davomida najot topganlarning ilmi va qo’shig’i bo’ladi”, deb yozilgan. Shunday ekan, bu yerda o’qishimizni tamomlaganimizda, bitirganimizda va buyuk tantanali marosim vaqti kelib, biz abadiy o’qishga kirganimizda, biz bu dunyoda bo’lganimizdagidan ham bu eng buyuk ilmni yaxshiroq tushunamiz.

TAM1897 D 63.1Biz avvalgi darsda “ilm” va “ilmiy” so’zlarini najotga qo’llash so’zlardan noto’g’ri foydalanish emasligini aytgan edik. Najot — bu ilm, u ilmiydir. Allohning Ruhining ongga ta’siri, ongni va butun hayotni gunohdan to’g’rilikka, Iso Masih qiyofasiga aylantirishi — bu ilmiy jarayon. Shuning uchun uni o’rganayotganda, har doim har bir mavzuning eng muhim va eng asosiy jihati qilganimizda, biz hech qanday jihatdan ilmiy bo’lmagan emasmiz, deb yodda tuting. O’zini olim deb biladiganlar esa barcha fanlarning eng muhimi bo’lgan buni e’tiborsiz qoldirib, ilmiy bo’lmaganlik qilmoqdalar.

TAM1897 D 63.2Yana bir narsa isbotlangan; va bu dunyo ilm-olamida namuna bo’lib turadigan uch xalqda isbotlangan. Muqaddas Kitob xalqi, yahudiy xalqi, Muqaddas Kitobdagi Allohning xalqi haqidagi yozuv o’zini Allohga xizmat qilishga bag’ishlagan har bir kishi uchun namuna va o’rganish manbai ekanligi da’vo qilinadi. Gretsiya va Rim, o’z falsafasi, adabiyoti va qonunlari bilan, Muqaddas Kitobga ergashishni da’vo qiluvchilarning ko’pchiligi va boshqa barcha uchun namuna bo’lib turadi.

TAM1897 D 63.3Endi biz Allohning xalqining orasida hamma narsani biladigan masallar muallifi, shuningdek, hamma narsani biladigan shoir va hamma narsani biladigan olim bo’lgan bir kishi borligini ko’rdik. Uning qo’shiqlari ming besh, masallari esa uch ming edi. Bu yerda siz buyuk aql egasini ko’rasiz; ammo bunday tushunish va dono fikrga ega bo’lgan kishi hayoti bilan shuni isbotladi-ki, najot ilmi boshqaruvchi va barchani adolat bilan tartibga soluvchi bo’lmasa, bunday bilimlar inson uchun ham, odamda ham hech qanday yaxshilikka qodir emas.

TAM1897 D 63.4Men biroz oldin e’tiboringizni Alloh bizga o’sha ilmiy ta’limotlardan hech birini keltirmaganligiga qaratgan edim. Endi men e’tiboringizni shunga qaratmoqchiman: U bizga Allohdan yuz o’girgan odam hayoti haqidagi yozuvni keltirdi. U bizga barcha bu bilimlarga qaramay, najot ilmini unutgach, o’sha odamning ulkan muvaffaqiyatsizligi haqidagi yozuvni keltirdi. Nega Alloh, unday bo’lsa, o’sha odamning Allohdan yuz o’girganidan keyingi hayotini to’liq qayd etishni, uning bergan barcha ilmiy ta’limotlarini qayd etishdan ko’ra siz va men uchun muhimroq deb bildi? Insonlarning nazarida, qaysi biri insoniyat uchun qimmatliroq? Sulaymonning qilgan ulkan muvaffaqiyatsizligi haqidagi yozuv, insoniyat uchun, Sulaymonning hayoti davomida aytgan barcha ilmiy ta’limotlarini bugungi kunda kitobga yozib qoldirganidan ham ko’proq qimmatga ega; chunki o’sha muvaffaqiyatsizlikda butun dunyoga Allohning najotini bilmasdan barcha narsalar haqidagi barcha bilimlar mutlaqo behuda va hech narsadan ham kam ekanligi namoyon bo’ldi.

TAM1897 D 63.5Yana bir buyuk misol greklar misolida ko’rinadi. Tabiiy aql hech qachon grek aqlidagidek yuqori, sinchkov va mukammal fikrlashga erisha olmaydi. Bunda Allohsiz inson tafakkuri mukammalligining tasviri berilgan.

TAM1897 D 63.6Ammo bu ularga nima berdi? Savol shunda. Ularning adabiyoti ularga nima berdi? Ularning falsafasi ularga nima berdi? Ularning san’ati ularga nima berdi? Ularning dini ularga nima berdi? Falsafa, filo sofiya — donolikni sevish. O’sha donolik nima edi? — Bu mutlaqo ahmoqlik edi. Alloh shunday deydi. Ularning dini nima edi? — Bu faqat mifologiya edi. Ularning san’ati nima edi? — Alloh aytadiki, bu butparastlik edi. Yozuvni eslaysizmi?

TAM1897 D 63.7Allohning Kalomi shuni demaydi: Pavlus o’sha haykallar orasida yurib, ularning san’atini ko’rib, uni maqtagan. Yo’q, u shunday deydi: “U shaharning butbozlikka butunlay berilganini ko’rib, ruhi ichida to’lqinlandi.” Unda bu nima edi? — Butbozlik.

TAM1897 D 63.8Ammo hatto bugungi kunda erkaklar, ayollar va bolalar faqat butbozlik bo’lgan narsalarning qoldiqlarini olib, uni ibodat qilishadi, san’at deb atashadi va nusxasini olishadi. Ularning ongida u doimiy ravishda mavjud, ular uning haqida kitoblar tayyorlaydi, mamlakat maktablarida uni o’rgatadi va o’rganadi. Lekin bularning barchasidan nima kelib chiqadi? Greklarning o’zida buning natijasi nima bo’ldi? Siz bilasiz, bu ularga nimani berdi. Takrorlashga hojat yo’q — adabiyot, san’at, huquq, falsafa, bularning barchasi. Rim o’z falsafasini ko’proq Gretsiyadan nusxa ko’chirgan, o’zidan kamroq yaratgan, lekin adabiyot mavjud. Va bu rimliklarga nima berdi? — Ba’zi narsalarni boshqalar uchun qilganidek, faqat, agar mumkin bo’lsa, ularni boshqalardan ham yomonroq qildi. Mening kuzatuvlarimga ko’ra, butun Gretsiyada men har joyda greklar ayolga yetarlicha hurmat bilan yondashib, o’yib yasagan har bir ayol figuraning tanasini to’liq yopib qo’yganini ko’rdim. Erkak, albatta, har doim yalang’och; lekin Italiyaga kelganda bu hurmat yo’qoladi va barchasi umuman hech qanday libos yoki parda bilan qoplangan emas. Ko’p hollarda libos butunlay yo’qolgan; va aytish kerakki, bugungi kunda Rimga borib san’atni o’rganadiganlar e’zozlaydigan san’at mukammalligi faqat yalang’och ayol tasvirlari bilan cheklangan, va bu ijro etilganda san’at emas; ammo baribir u san’at mukammalligiga erishgan deb hisoblanadi, hamma joyda nusxa olinadi va har safar uning kamchiliklari ham nusxa olinadi.

TAM1897 D 64.1Men bir savol bermoqchiman. Sizlardan qaysingiz tizzadan pastki inson oyog’ini hech qachon ko’rganmisiz? Men bu yerda turganimda tanam og’irligi butunlay chap oyog’imga tushadi. O’ng oyog’im esa faqat barmoqlari bilan yerga tegib turadi. O’ng oyog’im mushaklari chap oyog’imnikiga aynan mos keladimi? — Yo’q. Ammo aynan shu mo’jizaviy san’at asari. Farq aynan shunda. Ikki oyoq to’liq bir xil, va biz ular orasida soch tolasi qalinligidagi ham farqni topa olmaymiz. Shunday qilib, bu baribir san’at emasligini ko’ramiz. Bu haqda ko’p gapirish mumkin, lekin men bugun kechqurun san’at haqida ma’ruza qilmayapman. Men najotning qadri nimada va u bo’lmasa barcha narsalarning foydasi nima ekanligi haqida gapiryapman. Rim najotsiz nima foyda ko’rdi? — Uning gunohlari uni botirdi. Gretsiya najotsiz nima foyda ko’rdi? — Uning gunohlari uni botirdi.

TAM1897 D 65.1Shunday qilib, dunyo oldida inson qalbi Allohdan yuz o’girganida, ongning mukammalligiga qaramay, har qanday yaxshilikka erishishda har qanday harakatning mutlaq ojizligi uch karra isbotlanganidan keyin, agar dunyo uchun bu uch saboq odamlarni o’rgatmasa, Rabbiy dunyo uchun nima qila oladi? Agar ular bu uch jiddiy ogohlantirish misollariga qaramay, shu yo’ldan borishni davom ettirsalar, u insonlar uchun nima qila oladi? Alloh bu uch misolni bizga shuni o’rgatish uchun qayd etgan: ilm-fan, san’at va adabiyot sohalaridagi eng oliy aql harakatlari ham, agar insonlar Allohning najotini va U inson qalblariga bergan najot ilmini unutishsa, ularga hech qanday yaxshilik qilolmaydi, ularni gunohdan saqlab qololmaydi va ularni har qanday yaxshilikka yetaklay olmaydi.

TAM1897 D 65.2Shuning uchun men so’rayman: Biz yunon va rimliklarning ahmoqligini takrorlaymizmi? Ularning butbozligiga maftun bo’lib, uni san’at deb o’ylaymizmi? Ularning dini butunlay vahshiylik bo’lsa, unga qiziqamizmi? Buni faqat mifologiya deb atash yetarli emas; bu vahshiylikdir.

TAM1897 D 65.3Ammo kimdir aytadi: «Ularning adabiyoti bebaho emasmi?» Keling, Alloh uning qanchalik qadrli ekanini o’ylaganiga nazar solaylik. Rabbiy yunon tilida butun dunyoga najot ilmini tanishtirayotgan paytda, uning oldida butun yunon adabiyoti va, albatta, rim adabiyoti ham bor edi. Biroq u butun bu makondan najot ilmi haqidagi bu risolasiga kiritishga arzigulik atigi uchta qisqa jumlani topdi. Men ularni keltiraman. Ularning biri “Havoriylar ishlar” kitobining o’n yettinchi bobida. Bu Aratus ismli yunon yozuvchisidan iqtibos keltirilgan bo’lib, quyidagicha: Men yigirma sakkizinchi oyatni o’qiyman. Pavlus gapiradi va deydi:—

TAM1897 D 65.4“Ba’zi shoirlaringiz ham: ‘Chunki biz ham uning avlodlarimiz’, — deb aytgan. Bir yunon yozuvchisi inson Allohning avlodi ekanini aytgan. Rabbiy buni olib, ‘Bu rost’, — degan.

TAM1897 D 65.5Yana biri Birinchi Korinfliklarga maktubning o’n beshinchi bobida, o’ttiz uchinchi oyatda keltirilgan. Oyatning birinchi qismi: “Aldanmang.” Bu Rabbiyning so’zlari. Oyatning qolgan qismi Menandr ismli yunon yozuvchisidan olingan: “Yomon muloqotlar yaxshi odatlarni buzadi.”

TAM1897 D 65.6Yana biri Titosga yozilgan maktubning birinchi bobining o’n ikkinchi oyatida bo’lib, Epimenidesga tegishli: “Kretaliklar doimo yolg’onchi, yovuz yirtqichlar, dangasa qorinlardir.”

TAM1897 D 65.7Ushbu uchta parchalar Rabbiyning butun yunon adabiyoti olamida topib, o’z tasdig’ini berishga arzigulik bo’lgan yagona parchalar edi.

TAM1897 D 65.8Xo’p, demak, men bularning barchasi foyda olish uchun yagona manba ekanini aytmayapman. Yunon tilida qimmatli tarixiy faktlar ham mavjud. Ammo Alloh butun insoniyat uchun eng qimmatli narsalarni o’rgatadi; u dunyoga oddiy faktlar to’plamini taqdim etish bilan cheklanmay, adolat va haqiqat tamoyillarini o’rgatadi. Va butun yunon adabiyoti sohasida insonni yo’naltiradigan haqiqat yoki adolat tamoyillari manfaatiga ishlatilishi mumkin bo’lgan yagona narsa shu uchta bayonot edi: “Biz ham Uning avlodlarimiz;” “Yomon muloqotlar yaxshi odatlarni buzadi;” va “Kretaliklar doimo yolg’onchi.” Adolat, haqiqat, poklik va halollik yo’lida kim boshqa shundan ko’proq narsa topa oladi?

TAM1897 D 66.1Endi unutmang. Greklar va rimliklar past, kamsitilgan, juldur kiyimli, bexabar butparastlar emas edilar; ular aristokratik, madaniyatli va eng oliy ma’lumotli edilar. Boshqacha bo’lishi qanday mumkin, axir ular bilgan va o’rgatgan narsalar bugungi o’qituvchilar intilayotgan cho’qqidir? Yuliy Sezar esa odob-axloq, etiket, estetika va umumiy muomala madaniyati bo’yicha eng mukammal insonlardan biri bo’lgan. Ammo uning xarakteri qanday edi? Uni eng ehtiyotkorona tasvirlashga urinilsa ham, to’liq yoki adolatli bo’lishi uchun chop etishga yaroqsiz bo’lardi.

TAM1897 D 66.2Rabbiy uning najotisiz barcha fan va har qanday bilimning mutlaqo behuda ekanligini ko’rsatgach, men yana aytaman: agar u dunyoga taqdim etgan bu narsalar odamlarni bu yo’l noto’g’ri ekanligiga o’rgatmasa, u insonlar uchun nima qila oladi? Agar odamlar bu narsalardan to’g’ri yo’lni tanlashga, Allohning ilmi eng oliy ekanini va U bilgan narsa eng yaxshi ekanini tan olishga o’rganmasa, unda insoniyat oldingi barcha avlodlarga kelgan yovuzlikdan qanday qilib qutila olishiga umid bog’lashi mumkin?

TAM1897 D 66.3Allohning najot ilmi — eng avvalo insonlar bilishi kerak bo’lgan yagona narsa; va u bizni boshqarib, yo’l-yo’riq ko’rsatib, muvozanatni saqlab, har narsada va barcha yomonliklarga qarshi har joyda bizni ushlab turadi. Va u bularning barchasini qiladi. Bu — baraka to’la haqiqat. Men kecha kechasi o’qidim va yana o’qiyman:—

TAM1897 D 66.4Menga, barcha muqaddaslarning eng kichigidan ham kichikroq bo’lgan kishiga, bu inoyat berildi: xalqlar orasida Masihning o’lchab bo’lmas boyligini e’lon qilish; va barcha odamlarga dunyo boshidan beri Allohda yashirin bo’lgan sirda sheriklik nima ekanligini ko’rsatish, u barcha narsalarni Iso Masih orqali yaratgan. Efesliklarga maktub 3:8, 9.

TAM1897 D 66.5Allohning bu siri nima? — “Masih sizda — shon-shuhrat umidi.” Masih — Allohning qudrati va Allohning donoligi, Injil, najotga olib boruvchi Allohning qudrati — mana bu Allohning siri; mana bu najot ilmi. Bu — atrofida barcha boshqa fanlar jamlanadigan ilmiy haqiqat. Har bir inson ichidagi yovuzlikdan uni to’xtatib turadigan najotga olib boruvchi Allohning shu qudratiga ega bo’lishi kerak. Har bir insonda tug’ilgan yomonlik uni halokatga yetaklaydi, barcha fan, adabiyot, san’at, din va dunyo taqdim eta oladigan yoki qilgan barcha narsalarga qaramay, agar u Iso Masihga bo’lgan imon orqali keladigan najot uchun Allohning qudratiga yopishmasa.

TAM1897 D 66.6Yurakda shu qudrat bo’lmasa, hatto Allohning o’rgatgan ilmi ham — adabiyot, san’at, din va pag’onlarning o’rgatgan barcha narsalarini aytmasak ham — insonni gunoh qilishdan to’xtata olmaydi. Shu qudrat bo’lmasa, insondagi har qanday yomonlik izi, barcha boshqa narsalarga qaramay, o’zini namoyon etadi. Shuning uchun u najotga bo’lgan Allohning qudrati hisoblanadi: u insonni har qanday yomonlikdan saqlaydi.

TAM1897 D 66.7Allohning siri — u sizda bo’lgan Masih, shon-shuhrat umidi; Masih — Allohning qudrati va Allohning donoligi; Masih va xochga mixlangan Masih; faqat shu, hamma narsada hamma narsa bo’lib, ustidan, ichida, orqali, hozir va abadiylik davomida — bu najot ilmi, barcha fanlarning eng oliysi; u barcha fanlarni yetaklaydi, ulardan ustun turadi va ularni o’rganishda yo’l ko’rsatadi. Barcha uchun abadiy shunday bo’lsin.

TAM1897 D 66.8Shunda Rabbiy o’z Ruhi orqali bizni o’ziga shunday tortaversin; yuragimiz shu qudratga, bu sirda sheriklikka, Allohning Ruhiga shunday ochilsin-ki, u o’sha yerga Iso Masihni, uning inoyatini va fazilatlarini ekaversin. Va qalbimizni doimo faqat unga, gulning quyoshga ochilgandek ochib tutganimiz sayin, to’la ma’noda uning adolatini, qudratini, najotini, rahm-shafqatini, haqiqatini, quvonchini, xursandchiligini, tinchligini — oh, va uning abadiy hayotini olamiz!

Sahifa osti izohi

Orqaga