Qhispiyasiñat Yatiña. – 1 · Kimsïri Anqilan Yatiyäwipa

TAM1897 D 46.2Aruskipäwi ch’aska uru jayp’u, Anata phaxsi 12, 1897 marana 16 uru Anata phaxsit 1897 maran, General Conference Daily Bulletins ukan, Vol. 1, No. 3, 46-47 laphi ukanakana, ukhamaraki 17 uru Anata phaxsit 1897 maran, Vol. 1, No. 4, 49-53 laphi ukanakana uñt’ayata.

TAM1897 D 46.3Taqiniw yatipxi aka pachax wali yatiñan pachawa, sutipakansa, arsuwinakansa, ukhamaraki amtawinakansa. Diosax muniw jaqinakapax pachapamp chikachasiñapa. Ukat sipansa: jupax muniw jaqinakapax pachapat nayrar sartañapa. Juk’ampisa, jupax muniw jaqinakapax sapa kuti machaqaptayirinaka ukhamäñapa, ukat maynix machaqaptayiri ukhamäñapatakixa, pachapat nayrar sartañapawa. Ukatsti, kunatix aka pachax juk’ampis yatxatäwin pachapawa, arsuwinxa ukhamarak yaqha tuqinakansa, Diosan luräwipasa, jaqinakapasa, yatxatäwinïñapapuniwa aka pacha mayitanakaparu phuqañataki. Ukaw uka amuyt’äwin arsuwipa, uka yatxatañatakiw jichha arumax jumanakar jawst’apxsma. Tatitux muniwa jumasa nayasa uka amuyt’äwi iyawsañasa, yatxatañasa, ukat jilxattayañasa, aka pachan uñjasiñkama jiwasan uñacht’ayata, uka amuyt’äwix yatxatäwirjam chiqapätapata. Jumasa nayasa, Criston sutip arxatirinakasa taqini uk lurapxañäni ukhaxa, uka lurañax Tatitun lurataw uñjasini. Akapachax uñjaniwa, uka lurañan jumasa nayasa chikancht’asipxtan janisa, ukhamarakiw uñjani. Kunatix jumasa nayasa jan uka lurañan chikancht’asipxañäni ukhaxa, khitinakatix Tatiturux jupanak taypin uka uñacht’äwi lurañapatak jaytapxani, jupanakaw chikancht’asipxani; ukat jumasa nayasa jani jupar lurañapatak jaytxapxañäni ukhaxa, jiwasax uka chhaqtaytanwa.

TAM1897 D 46.4Ukampisa jumanakaxa sista, Qhispiyawixa Diosan jaqinakapan lurawipawa. Qhispiyawixa Tatitun sapa amtäwipawa. Ukawa aka yaqha jilatanakaxa sapxaraki. Ukawa jichha jayp’u yatichäwinxa utjawayapxta, ukatsti Hebreos qillqatan taqi yatichäwinakansa ukhamaraki. Ukawa Qullan Qillqatan yaqha chiqanakansa yatichäwixa. Ukatsti Qillqataxa siwa, janiwa kuna yatiñasa wakiskiti, jan ukasti Jesucristoru ukhamaraki kurusir ch’akkatataru. Jumax ukham sistawa; jisa, nayax ukhamarakiw sistxa. Nayax sistwa, Diosan jaqinakapan luräwipa — akapachan Diosan luräwipax taqpachax qhispiyäwi luräwiwa. Ukatx akax chiqpachapuniw nayraqat siskapkayätan ukamp chikachasi. Ukhamasti, qhispiyäwix yatxatawiwa.

TAM1897 D 46.5Ukat sipansa: Qhispiyasiñax janiw mä yatxatañakikiti, janiw mä yatxatañakikiti; jan ukasti taqi yatxatañanakan p’iqinchiripa, jist’arañapa, taypipawa. Aka pachan jaqinakan amuyunakapamp uñjat taqi kunanakat sipansa, juk’amp yatxatañawa. Ukhamasti, kunapachatix Diosan jaqinakapax Diosan qhispiyäwip Diosan amuyuparjam katuqapxani; kunapachatix aka pachan qhispiyäwipan amtäwipax chiqpachapuni qhispiyäwit amuyunakap uñacht’ayirjam sayt’ani ukhaxa, ukapachaw taqi yatiñanakat jilïr yatiñax aka pachan uñacht’ayasini. Ukapachaw Diosan jaqinakapax yatiñan pachpapan reyinakap nayraqatan sayt’asipxaspa, jan p’inqasisa, aka yatiñan pachanxa.

TAM1897 D 47.1Jichhaxa, nayaxa uka chiqaru taqpach chuymampi sayt’asirïtwa. Ukatxa, jumaxa kunjamsa taqpach chiqapunïpach uñjañam munta. Jumampi nayampiwa Diosan qhispiyäwiparu sayt’asipxtanxa. Ukatxa, Biblia tuqi — taqi chiqanakan pankanpacha — qhispiyäwixa yatxatäwiwa uk uñjañam munta. Ukhamasti, jumaxa nayampi chika uka chiqaruxa sayt’asirïtawa.

TAM1897 D 47.2Ukatsti, nayraqata, sum amuyt’apxañam munta, ukat jumanakpachaw uñjañapxañama, janiw qhispiyasiñax ciencia ukakïkiti, jan ukasti taqi ciencianakat sipan juk’amp jach’a ciencia ukhamawa.

TAM1897 D 47.3“Ciencia” aruxa, chiqpachapuni, yatiñ sañ muni. Botánica cienciaxa botánica yatiñawa. Astronomía cienciaxa astronomía yatiñawa. Ukhamasti, mä científicox cienciax “amuyt’añan luratawa” sasaw qhanañcht’awayi. Taqi yatiñaxa — cienciaxa — akapachan astronomía tuqit utjki ukaxa, akapachan jaqinakan astronomía tuqit amuyt’atapat luratawa.

TAM1897 D 47.4Jichhax qhispiyasiñax Diosar uñt’añawa: “Akax wiñay jakañawa, jumaru, sapa chiqap Diosaru, ukhamaraki Jesus Cristoru, khitirux jumax khitanta, uñt’apxañapataki.” Ukatwa akax yatxatañawa. Ukampirus aka yatiñax janiw jaqin amuyt’atapäkiti, jan ukasti Diosan amuyt’atapawa. Kunatix “nayranakax janiw uñjkiti, jinchunakax janiw ist’kiti, janirakiw jaqin chuymapar mantkiti, Diosan munasirinakapatak wakicht’at yänakaxa. Ukampirus Diosax Ajayupampiw jiwasanakar uñacht’ayistu; kunatix Ajayux taqi kunwa thaqhi, chiqpachansa, Diosan manqha amuyunakapsa.” Ukhamasti qhispiyasiñax, Diosan amuyupan luratax, janiw yatxatañakikiti, jan ukasti taqi yatxatañanakat sipan juk’amp jach’awa.

TAM1897 D 47.5Wasitat: Aka pachan ciencia ukham uñt’ata — pachamaman ciencianakapa — jaqinakan amuyt’awipan luratawa. Jaqinakax amuyupampiw amuyt’apxi. Ukhamasti, jaqinakax taqi aka ciencianakampix amuyupampiw irnaqapxi. Ukampirus qhispiyawix amuyu pachpampiw irnaqi. Ukhamasti, ¿kawkiris juk’amp jach’a? ¿Kawkiris juk’amp jach’a — taqi yaqha yänakamp irnaqirixa, jan ukax taqi yaqha yänakamp irnaqir uka pachpamp irnaqirixa? — Qhipïrixa, chiqpachansa. Ukatsti, kunjamatix jaqinakax amuyumpi taqi yaqha yatiñanakamp apnaqasipki, ukatsti qhispiyawix amuyumpi pachpa apnaqasi, ukaxa qhanawa, janiw qhispiyawix mayni yatiñanakjamax mä yatiñakiwa sañakikiti, jan ukasti taqi yaqha yatiñanakat sipansa juk’ampi jach’a yatiñawa. Jaqin amuyupar uñt’atäñjamäki uka yatiñanakatxa, juk’ampi jach’a yatiñawa.

TAM1897 D 47.6Wastata: Qhispiyasiñax amuyumpiwa apnaqi. Ukampisa, ¿khitisa qhispiyasiñan ukhamaraki qhispiyasiñ tuqita amuyumpi apnaqiri? — Jupapuniwa Diosaxa. Ukhamaxa, kunatix Diosapuniwa aka yatxataña luriri, uñt’ayiri; ukatsti aka yatxatañax Diosan amuyt’atapawa; ukhamasti qhispiyasiñan yatxatañapax taqi yatxatañanakat sipansa juk’ampi jach’a, juk’ampi manqha, juk’ampi jach’a yatxatañawa, ukax janiw jaqin amuyupakikiti yatiñatakixa, jan ukasti taqi akapachan yatiñapatakiwa.

TAM1897 D 47.7Mä qawqha Qullan Qillqatanaka ullapxañäni. “Aka pacharux jan uñtasipxamti; jan ukasti, amuyunakam machaqaptayasaw mayjt’apxam.” Romanos 12:2. “Ukhamasti, nayax amuyujampiw Diosan kamachipar luqta.” Romanos 7:25. “Yatistanwa Diosan Yuqapax jutawayi, ukatsti mä amuyu churistu.” “Criston amuyupaw jiwasan utjistu.” Tatitux jiwasaru puriñatakix mä thakikiw utji, ukax amuy tuqiwa. Jupax amuy tuqikiw jiwasampi apnaqi. Jupax amuyunak tuqikiw jiwasaru apnaqi. Uñtam: “Amuyajampix nayax Diosan kamachiparuw luqta, ukampirus aychajampix juchan kamachiparuw luqta.” Taqi kamachinakat nayrïrix akawa: “Ist’am, Israel; Tatitu Diosasax mä sapa Tatituwa: ukat jumax Tatitu Diosamarux taqi chuymama, taqi ajayuma, taqi amuyumamp munasiñamawa.” “Aycha amuyux Diosan uñisiripawa: kunatix janiw Diosan kamachiparux iyaw siskiti, chiqans janiw ukhamäspati.” Aycha amuyuxa, Diosan kamachipar jani ist’irjamäki ukaxa — janiw ukhamäñjamäkiti — mayjt’ayatäñapawa, mayni amuyumpi turkatäñapawa, ukax sapa kutiw Diosan kamachiparux irnaqi. Uka amuyu mayjt’awixa qhispiyawiwa. Uka amuyu machaqaptayawixa Diosan qhispiyawipan lurawipan luratawa, ukat janiw khitis yaqha lurkaspati. Ukhamasti, taqi yatiñanakat sipansa juk’amp jach’awa — jaqin amuyupatakix uñt’at juk’amp jach’a, taqi pachan uñt’at juk’amp jach’a.

TAM1897 D 47.8¿Janit amuyapxtax kunatsa Testimonios ukax “qhispiyäwi yatiñat” arsu?

TAM1897 D 49.1Jichhaxa, yaqhanakasa ukham amuyapxatap uñjañam munta. Janiw nayax sapakïkti uk uñjañam munta. Aka amuyutakix jiwasan mä atinisiñanïtanwa — yatxatañ tuqita atinisiña — sañäni, yatxatañ amuyt’irinakan atinisiñapa.

TAM1897 D 49.2Jichha arumax jumanakar qhananchäwinak uñacht’ayiristxa, aka uraqin khitinakatix taqi yaqha yatiñanak wali sum yatipki ukanakax, aka yatiñaruw taqi yaqha yatiñanakat sipan juk’amp chuym churapxi, ukhamarak taqi yaqha yatiñanakat sipan juk’amp amuyt’añatakjamaw uñjapxi sasina, ¿janit ukhax jumanakax sañapkistax nayax yatiñ tuqit aruskipkasax jan kuna llakiniw sasinxa? Waliki, nayax ukham mä tantachäwiw utjitu — taqi yaqha yatiñanaka amuyt’iri mä tantachäwi, ukat chiqpach uñacht’äwinakaw utjitu, jupanakax taqi yaqhanakat sipansa juk’ampiw aka yatiñarux chuym churapxi.

TAM1897 D 49.31 Pedro 1:10-12 qillqatanxa, apostolax qhispiyasiñatwa arsu, ukansti akham siwa:—

TAM1897 D 49.4Uka qhispiyawita profetanakaxa wali ch’amampi jiskt’asipxatayna ukat thaqhasipxatayna, jumanakar purinkiri khuyapayasiñata profetizasina: thaqhasina kuna, jan ukax kuna pachasa jupanakan utjiri Criston Ajayupaxa amuyt’ayäna, nayraqata Criston t’aqhisiñanakapata ukat qhipäxankiri jach’añchäwipata yatiyasina. Kawkïrinakarutix uñacht’ayasiwayki, jani jupanakpachatakikiti, jan ukasti jiwasatakïnwa, uka yatiyäwinakax jichhax jumanakar yatiyapxtam, alaxpachat khititan uka Qullan Ajayumpi suma yatiyäwi yatiyapxirixa; uka yatiyäwinakasti ANQILANAKAX UÑAKIPANIPXAÑ MUNAPXIWA.

TAM1897 D 49.5¿Kuna yänaksa angelanakax uñakipañ munapxi? — Diosan qhispiyawipa, alaxpachat khitat Qullan Ajayuwan yatiyatäki ukhaxa. Aka chiqanxa, griego arun “munaña” siski ukax “chuym churaña” sañ muni. Ukatsti, griego arunxa “uñakipaña” sañ muni: “mä yä uñjañatakix k’umt’aña; p’iqimpi nayraru k’umt’asis uñjaña; janchimpi k’umt’asis uñakipaña; suma amuyumpi uñakipaña, yatiñ munas uñakipaña — mä yä uñt’asiñ munirita.” Ukhamawa angelanakana amuyupax qhispiyasiñ tuqita.

TAM1897 D 49.6Jichhaxa, ¿ángelanakax yaqha yatiqäwinaksa amuyapxiti —biología, geología, ictiología, astronomía— taqi yaqha yatiqäwinaka? Jumanakax yatipxtawa jupanakax ukham luratapxa. Taqiniw yatipxi ángelanakax taqi yaqha yatiqäwinakxa wali sum amuyapxatapxa. Taqiniw yatipxi wali askitapxa sañaxa taqi ángelanakax taqi yaqha yatiqäwinakxa jan tupuni juk’amp wali sum amuyapxatapxa, kunjamatix jaqix mä sapa yatiqäwsa amuykixa jan ukax amuykänxa ukat sipansa. Ukampirus ángelanakax qhispiyasiñ tuqitwa juk’amp chuym churapxi, taqi yaqha yatiqäwinakat sipansa. Taqinit sipan juk’amp yatiqirinakaxa, juk’ampiw aka tuqit yatiñ munapxi. ¡Waliki, jumanakax nayamp pachpätawa, nayax ukham ch’amani arunak uñacht’ayirist ukhaxa, jumanakax sañätawa aka amuyun qhiparañax wali askïtapata! Ukhamasti, janiw llakisiñasäkiti. Juk’amp suma masinakampiw sarnaqapxtan — jisa, juk’amp suma yatiñan masinakampi. Aka tuqitxa, yatiñan ch’amani arunakapax utjiwa, ukasti taqpach qhananchiwa.

TAM1897 D 49.7Jichhax, janiw jichha arumax “ciencia” arumpi anatt’asktti. Nax “ciencia” ukat “científico” arunakxa qhispiyasiñ tuqitxa, chiqpachapuni mä chiqap aru ukham apnaqaskta. Diosan qhispiyasiñapax chiqpachapuniw mä científico yä, janiw k’arimp sutichatakiti, jan ukasti chiqpachapuni, jach’a científico yäwa. Ukhamasti, janipuniw amuyapxamti nayax “ciencia” jan ukax “científico” arump anatt’askirist ukham. Chiqaparuw apnaqaskta, kunatix aka tuqitxa chiqapawa.

TAM1897 D 49.8Ukampirus janiw ukakïkiti: janiw angelanakax ak uñakipañak munapkiti, kunjamatix khitinakatix kuns yatiqañ munapkixa; jan ukasti, chiqpachapuniw kuns yatiqapxi. Chiqpachapuniw ak uñakipasasa ukat yatxatasas yatiqapxi. Efesios 3:8-11 ukaru uñt’apxam, ukatx aka amuyux qhananchata uñjapxäta:—

TAM1897 D 50.1Nayarusti, taqi qullan jaqinakat sipan juk’amp jisk’a jaqiruw aka khuyapayasiwix churasiwayitu, Criston jan uñakipkay qamir kankañanakap paganonakar yatiyañajataki; ukatsti taqinin [jaqinaka arux janiw uñacht’aykti, kunatix ukax yapxatatawa] uñjapxañapataki kuna ukhamasa aka imantat amuyun masichasiñaxa, ukax akapach qalltatpachaw Diosan imantatäna, jupaw taqi kunsa Jesus Criston taypi lurawayi: ukhamat [Uñjam, jichhaxa, nayax Criston jan jikxatkañ qamir kankañanakap yatiyañajatwa, taqinin uñjañapataki kunasa Diosan imantat amuyun masichasiñapaxa, ukatsti ukax akatakiwa, aka amtawimpiwa] jichhax alaxpachan utjki uka jilïrinakasa ch’amanakasa iglesian tuqi Diosan taqi kasta yatiñap yatiqañapataki, jiwasan Tatitu Jesucriston amuyt’at wiñay amtawiparjama.

TAM1897 D 50.2Kunasa aka jaqinakar uñacht’ayañatak “amtawixa”? — Ukhamata “alaxpachan utjiri” jilïrinakasa ch’amanakasa (yaqha jaqukipawinakax “alaxpachanwa” sapxiwa; ukax chiqawa) Diosan taqi kasta yatiñap yatiqapxañapataki. Anqilanaka, jilïrinaka, ukhamaraki ch’amanakaxa, wali munapxiwa aka qhispiyir suma yatiyäwi uñakipañataki, kunapachatix alaxpachat khithatat Qullan Ajayuwan yatiyatäki ukhaxa. Jupanakax uñakipapxiwa ukhamaraki yatiqapxiwa. Ukat yatxatasipki ukhaxa, Diosan yatiñapat machaq uñacht’äwinaka yatiqapxi — Diosan taqi kasta yatiñapa — jiwasan Tatitu Cristu Jesusan amtawiparjama, uka wiñay amtawiparjama. Yaqha qillqatanakat yatipxtawa, aka Diosan imantat amuyupa, aka wiñay amtawipa, evangelion uñacht’ayatawa. Jumax yatisktawa, alaxpachan jilïrinakasa ch’amanakasa janiw mä thakik wiñayäpkiti — janiw wiñayata wiñaykamax utjapkiti. Jupanakax mä pachata wiñaykamakiw utjapxi, kunjamatix jumasa nayasa. Gabrielax wiñayatakix luratäkäna uka pachataw utji. Jupax janiw wiñayata wiñaykamax utjkiti.

TAM1897 D 50.3Ukampisa Diosax wiñayata wiñaykamawa. Jichhaxa, wiñayata wiñaykamax mä amtawix utjäna, utjaskiwa — jiwasan Tatitu Cristu Jesusan amtat wiñay amtapawa. ¿Qawqha pachas angelanakax uka wiñay amtan manqhap jikxatañataki, yatxatawip tukjañataki, apt’asipxani? — Wiñaykamawa. Ukax qhanawa. Ukatsti, uka amtawixa suma yatiyäwin uñacht’ayasi ukhaxa, Diosan imantat amuyup tuqi yatiyasi, ukasti akham siwa: “Cristox jumanakankiwa, jach’añchañan suyäwipa”, ukatxa qhanawa, angelanakaxa uk yatxatasipki. Ukatsti, uk uñakipkasaxa, jupanakaxa ukanxa Diosan taqi kasta yatiñap uñjapxi, wiñay amtawiparjama. Jupanakaxa uk uñakipañ munapxi. Ukham lurasipxi, ukat ukhamata yatiqapxi.

TAM1897 D 50.4Ukhamasti, kunapachatix jupanakax taqi yaqha yatiñanaka, kunjamatix jaqinakax mayaki yatiñat sipansa, juk’ampi amuyapxi, ukat taqi ukanakat sipansa juk’ampi aka yatiñar chuym churasipxi ukat yatiqapxi ukhaxa, ¿janit ukax mä chiqäki, kawkhantix jumampi nayampi jan kuna llakisiñampi iyawsañäni? Ukhamasti, ¿janit akax taqi yaqhanakat sipansa, jiwasan jach’a amuyt’añatakix juk’ampi askïki? Ukatsti, ¿jani yatiñan jaqjamäkasina, jani ukhamäkasina, chuymasa taqpach ajayusa akaru churksnati? ¡Ay, ukham lurañjamawa, lurañjamawa! Lurapxañäni.

TAM1897 D 50.5Jichhaxa, jan pantjasipxistati. Janiw yaqha yatiqäwinakarux ch’axwayktti. Janiw sañ munkti taqi yaqha yatiñanakax armasiñapawa, ukat jan kunatakis askïkaspas ukham amuyasiñapawa, janirakiw uñjañatakisa askïkaspati. Janiwa; nayax sañ muntha akax taqinit sipan juk’amp jach’awa; ukat kunatix jupanakat yatiqtan ukax aka juk’amp jach’aru iyawsañampiw yatiqasiñapa. Nayax akakiw sañ muntha, taqi yaqhanakax, yatiñanïñ munstan ukhaxa, aka maynit sipan payïr chiqaruw uchasiñapa.

TAM1897 D 50.6¡Amuyt’apxañäni! Yaqha yatiqäwinakamp apnaqañatakix jiwasan pachpa amuyunakas apnaqapxtan. ¿Nayati, jan ukax khitirus, juk’amp suma, jach’a amuyup mä yatiqäwir uchaspati, kunapachatix juk’amp jach’a yatiqäwix amparapan utjatapatxa taqinit sipan ch’amani qhananchäwix utjki ukhaxa? ¿Ukax yatiqäwirjamäspati? — Janiwa. Ukhamasti, jichhakamax uñjtanwa akax mä yatiqäwiwa; ukat juk’amp jach’a yatiqäwiwa. Ukhamasti, khititix janiw jilïr amuyup, wali suma amuyup, ukat taqi ch’amap, nayraqatax aka yatiqäwir uchkiti, ukat taqi yaqha yatiqäwinakar p’iqinchaykiti, chiqpachanxa janiw yatiqäwinkirïkiti.

TAM1897 D 50.7Ukat jupax janiw yatiñanïkiti. Kunasa aka yatiñaxa? — Qhispiyasiñawa. Wali askiwa. Ukat wiñay jakañawa. Amuyt’añäni, taqi jakañaja, taqi ch’amaja yaqha yatiqäwinakar ucht’asina, akaru jan uñjasina, jan ukax akaru juk’amp jisk’aru uñjasina, ¿jikiqt’aspati? — Janiwa. Ukhamax, ¿qawqha pachas yaqha yatiqäwinaka yatiqañatakix utjistani? — Juk’a maranakakiwa. Ukhamax aka yatiqäwinakana irnaqäwijax wiñayatak tukusxaniwa, ukat janiw kunapachas wasitat yatiqañatakix pachax utjxaniti.

TAM1897 D 50.8Ukampisa nayraqata aka mayniru katxarusa, ukat mayninakaru qhipäxar jaytasa aka mayniru suma katxaruñkama, ¿ukatsti mayninakaru yatxatañatakix pachanïtixa? — Jisa. ¿Qawqha pachas? — Wiñaypacha. Ah, ¿janit ukax yatiñan thakikixa? ¿Janit ukax sapa yatiñan lurañakixa? ¿Ukat janit ukax sapa ciencia tuqita, amuyt’añjam lurañakixa? — Chiqpachapuniwa. Ukhamasti, jutanipxañäni, ciencia tuqita chiqaparu, jach’a tuqiru sarnaqañäni.

TAM1897 D 50.9Jichhax juk’amp uñjañäni. Uka nayrïr qillqatan, anqilanakat uñjapkayätan ukanxa, profetanakampiw qallti, akham sasa: “Uka qhispiyasiwitxa profetanakax wali ch’amampiw jiskt’apxatayna ukat thaqhapxatayna, jumanakar purinir khuyapayasiwit yatiyapkäna ukata,” Criston t’aqhisiñanakapata, ukat qhipar jutir jach’añchäwipata nayraqat yatiyapkäna ukhaxa.

TAM1897 D 51.1Jichhaxa, profetanak taypina qillqataruw apst’ata, kunjamtix akana utjkistu ukhama, aka qhispiyasiñ yatiña, aka Diosan qhispiyasiñ tuqit amuyt’atapana lurata. Aka yatiñan panka, aka qhispiyasiñ yatiña, profetanak taypina jutäna. Jupanakax yaqha yatiñanaka tuqitxa, ¿yatipxänti? — Jisa.

TAM1897 D 51.2Aka tuqitxa walja chiqanakanwa jikxatasna — jichha arumax amuyt’añatakix pacha jani utjkipan jilampiwa. Ukampirusa, pä jan ukax kimsä amuyunaka uñjañäni, ukhamat amuyunakasaru aka yatiñanakax jupanakan utjatapax qhananchañapataki.

TAM1897 D 51.3Corintios nayrïr qillqatan tunka phisqhan jaljapanxa, ciencia ukax janïr jikxatkipanxa, waranqa paqallq patak maranak nayraw mä ciencia tuqit arsuwix utjäna. Taqi uka maranakax ukanpunïnwa, ukampirus uka yatiñäwix kawkhantï utjkäna uka yatxatt’atanakax janiw amuyt’asipxänati. Ukax astronomía tuqit mä chiqaw arsu. Khititix Biblia qillqatan uka arunak iyawsäna ukaxa, chiqpachapuniw taqi pachanxa yatïna, janipuniw astronomía aru ist’käna ukhasa; ukampirus jaqin yatiñapax janiw yatkänti, ukat wali jaya pachata qhiparuw jikxatäna.

TAM1897 D 51.4Yaqha amuyt’awi: Kunapachatix uka Biblia qillqirix uka ciencia tuqit arsuwi qillqäna, ukax waranqa paqallq patak maranak qhipatxa cientificonakax chiqapuniwa sasaw jikxatapxäna, ¿janit uka pachax chiqapuni mä ciencia tuqit arsuwikïpachäna, kunjamtix jikxatat qhipatäpkän ukhama? — Chiqpachansa. Ukhamax ¿janit uka pachax ukhamäpachäna kunapachatix qillqirix qillqäna ukhaxa? — Chiqpachapuniwa. Uka qillqatax 1 Corintios 15:41 ukawa:—

TAM1897 D 51.5Intin mä k’ajawipaw utji, phaxsin mayni k’ajawipaw utjaraki, warawaranakan mayni k’ajawipaw utjaraki: kunatix mä warawarax mayni warawarat k’ajawipan mayjawa.

TAM1897 D 51.6Ukax patak maranak nayrax janiw yatisitänti, kunatix uka pachanxa mä jaqiw utjäna, jupax wali warawaranak yatirit amuyasïna, ukat masinakapax ukhamarakiw amuyapxäna, jupax uka arunak janiw chiqäkiti sasaw tuqjäna, ukat Biblia qillqirinakan jan yatiñapatakiw mä uñacht’äwiwa sasina; kunatix jupax amuyäna (ukax Biblia qillqirix amuyäna) mä warawarax yaqha warawaratxa jach’añchäwipan, qhanapan mayjawa, janiw jak’ankañapankiti. Uka tuqit uka tuqjirix ukham siwa. Jupan amuyupax akänwa, ukat astronomía yatxatäwit arsusaw säna, mä warawara jiwasatakix maynit sipan juk’amp qhanasa suma uñnaqt’anisa ukax, maynix maynit sipan jiwasar juk’amp jak’ankatap laykukiwa, ukhamat juk’amp qhanap katuqtan. Ukampirus jichhürux taqi ciencia yatiñanakanxa, chiqapuniw yatisxi, warawaranak taypinxa, jach’añchäwipansa, suma uñnaqt’apansa, saminakapsa, akapachan panqaranakan utjki uka pachpa mayj mayjañaw utji. Ukhamasti, kunjamatix taqi uraqpachan panqaranakax mä jach’a pampan nayraqatasan uñjasispa, taqi k’ajanakapampi, saminakapan mayjt’awinakapampi, ukatsti alaxpachan warawaranakax ukhamarakiw uñjasispa, kunjamatix aka panqaranak uñjtanxa, ukhamäspaxa, maynix mayniru uñtasitaw ukhamaraki kunayman saminakani k’achaki uñjasispa. Jichhax akax yatisiwa, ukampirus janiw yatiskänti kunapachatix uka qillqatax Corintiosanakar qillqatäkäna ukhaxa.

TAM1897 D 51.7Jichhax jiskt’ta, ¿janit ukax mä ciencia tuqit arsuwïkänti, janit mä chiqaw ciencia ukan arsuwipäkänti, Pablox uka qillqasin Corinto markar apaykäna uka urunxa, jichhüru ukham chiqapuni? Ciencia ukax chiqäkaspa uk amuyt’atapax janiw chiqäñapatakix lurkänti, janirakiw chiqäñapatakix jathitaparux mä juk’sa yapxatkänti. Jupanakan jikxatatapax ukakiw uñacht’ayäna, jupanakax mä chiqap yatiñ jikxatapxatayna, ukampirus janïr ukax yatipkäna, kunatix janiw Biblia iyawsapkäna. Jupanakatï uk Biblia-n liyt’asina, iyawsasina ukhamarak katuqasina, uka ciencia tuqit yatiñax jupanakax yatipxaspänawa, janïr kuna yatxatt’atanakas jikxatkasinpacha.

TAM1897 D 51.8Yaqha cienciaw utjaraki: Sir Isaac Newton jupax mä urux mä mansana quqa manqhan qunt’atäskänwa. Mä mansana jupa jak’ankir mä amparat t’unxatayna. Nayraqatpachax walja kutiw mansananakax quqanakata t’unxirïna. Jupax nayraqatpachaw mansananakax quqanakata t’unxir uñjirïna. Ukampirus uka urux jupax amuyt’asirjamänwa, ukat amuyt’añ qalltäna. Kunatsa uka mansana jaquqantäna? Ukax akapachan ch’amapaw jupar apsunïna ukhamawa. Akapachax mansanat sipan juk’amp jach’äkasax, quqat t’aqanuqasinxa jupar apsunïna. Jupax akham säna: “Uka mansana aptasina, atipkta ukham alayaru jaqt’äxa, wasitatwa akapacharu jaquqantani. Ukatsti, uraqin ch’amapaw aka jisk’a chiqaru apanïna ukhaxa, nayax kunja jach’aru jaqtañsa atkä ukham jaqtawayäxa ukat kutt’anxani ukhaxa, ukax qhananchaniwa uraqin ch’amapax uraqit ukch’a jayaru puri, uka yäru katxarusi ukat kutt’ayani. Mä milla alturu jaquntaspa ukat kutt’anxaspäna ukhaxa, uka ch’amasti mä milla jayaru puriñapaw qhanäspäna, uka yänak kutt’ayanipxañapataki. Ukatsti, jupax akham säna: Ukax chiqäspaxa, uka ch’amasti phaxsiru puriñapapuniwa. Phaxsiruch puririspacha? Sarä uñjiri. Utaparuw saräna ukatsti qunt’asisina, phaxsin muyt’awipat alaxpach jakhuwinakap katuqasin walja jakhuwinak luratayna. Ukampirus janiw chiqapäkänti. Wali kutiw yant’äna, ukampirus janiw chiqapäkänti; janiw uka ch’amap phaxsir puriyañ atkänti.

TAM1897 D 52.1Uka lurañxa niya tunka maranakwa jaytawayi, chiqpach amtassta ukhaxa, wasitat qalltkama. Mä uruxa, phaxsin muyt’awipat mä machaq jakhuw uñstayatäna, nayra jakhunakana pantjasitanakap askichasa. Uka uñstkäna ukhaxa, Newton-ax akham säna: “¿Akax munatajax churitaspati?” sasa. Jupax jakhunaka apsusina, irnaqañ qalltäna, ukatxa jaya jakhunakampi irnaqäna, ukax jumasa nayasa muspharayasipxasnawa, chiqpachansa. Ukampisa, qhipharuxa, tukuyatxa pä jan ukax kimsan jakhuwinakakiw pisiskäna, ukatsti ukax chiqäxapuniw sasaw amuyasïna. Uka muspharkañ chiqata ukham muspharäna, ukata jakhuwinakapxa janiw tukuyirjamäxänti. Qillqañapax amparapat jaquqantäna, ukatsti mä masiparuw mayiñapäna jupatak tukuyañapataki. Masipax ukham luräna, ukatsti Sir Isaac Newton jupax mä ciencia chiqaw uñacht’ayäna, jan ukax, mä machaq ciencia. Ukax gravedad satawa. Ukatpachax jupax jan jiwirjam uñt’atawa.

TAM1897 D 52.2Ukax chiqpachapuniw mä jach’a luräwi ukhamänwa. Ukampirusa, ukax Biblia-nxa pä waranqa phisqa patak maranak nayraw utjäna, Sir Isaac Newton-ax pachamaman jikxatkän uka nayraxa. Gravitación ukax jach’a pacha chimp’thapthapiñakiwa. Ukax mä kamachiwa, yatxatirinakax sapkixa, kawkiritix jach’a pachan chimp’thapthapitax imatäki ukawa. Ukax sañ muni, jach’a pachan sapa janchix taqi mayni janchinakaruw ch’amanchi, ukat jupampiw chimp’thapthapita. Janiw sapa janchikiti, jan ukasti jach’a pachan sapa jisk’a janchipax, taqi mayni jisk’a janchinakaruw jach’a pachan utjki ukanakarux jiyt’i ukat ch’amanchi.

TAM1897 D 52.3Aka pachanxa, ukax jichha jayp’u jakañ tuqit Biblian yatichäwisaru kikipa chiqawa. Jikxatapxtanwa, janiw khitirus jan ukax kunarus llamkt’kasmati, jan taqi akapachan yatisiskipan. Janiw mä jisk’a jamach’ix Awkima jan yatis jaquqantkiti, ukat uka jamach’ix janiw jaquqantkiti, jan ukasti jaquqantatapax taqi akapachan amuyasiñapawa. Akax uka yatichäwimp kikipa chiqawa.

TAM1897 D 52.4Ukanxa mä ajayu tuqita chiqaw utjaraki, aka payanir uñtasita.

TAM1897 D 52.5Ajayumatxa kawkhirus sarä? Jan ukax uñnaqamatxa kawkhirus t’ijsü? Alaxpachar makatkchiyätsa, jumax ukanktawa; manqha pachan ikipachkchiyätsa, uñtam, jumax ukanktawa. Qhantati ajayun chhiqhanakap apt’asisa, lamar quta jaya thiyan jakkchiyätsa; ukhamarusa amparamaw irpanitä, kupi amparamaw katuntanitä. Salmo 139:7-10.

TAM1897 D 52.6Jumasa nayasa mä suma amuyt’äwi amuyt’tan ukhaxa, ¿yaqha chiqan uñt’atati? Mä jan wali amuyt’äwi amuyt’tanxa. ¿Kunasa mä jan wali amuyt’äwixa? — Juchawa. Ukhamasti, ¿kawkinsa juchax qallti? — Amuyt’äwinwa. ¿Nayan juchajax akapachanxa, nayat sipansa, yaqha chiqan uñt’atati? ¿Khitisa amuyi? — Diosawa, Ajayupampi. ¡A, ukhamasti, jiwasan akapachasanxa, ¿utjiti mä ajayu tuqit chiqax jan amuyt’atäki, jan sintt’atäki? ¿Jan ukax mä suma jan ukax jan wali amuyux jan sintt’atäki? ¿Janit jumax gravitación ukax mä ciencia ukham uñjta? Sir Isaac Newton jupax akapachan mä chiqaw yatiqäna, ukax akapachan yaqha chiqanakamp pachpawa.

TAM1897 D 52.7Newtonan jikxatkäna uka kamachixa, kunjamtix nayax siskta, uka pachpawa, kawkïritix taqi kunan tupasiñapax sayt’ayatawa. Jichhax qillqata liyt’ä, ukax uñacht’ayiwa, akax Newtonan jikxatañapat pä waranqa phisqa patak maranak nayraw yatitäna. Isaías 40:12:—

TAM1897 D 52.8Khitisa qutanak amparapan ch’uñupampi tupüna, alaxpachsti chhiyapampi tupüna, uraqin laq’apsti mä tupumpi tupüna, qullunakarusti mä balanzampi llasäna, jisk’a qullunakarusti mä llasañampisa?

TAM1897 D 52.9Qullunakasa qullu jisk’anakasa sayt’ayatäkäna ukhaxa, maynit maynikama chimp’uchatäpxänwa. ¿Diosati ukham luratayna, chimp’uñapax imatäñapataki? ¿Kuna ciencia tuqit sutinisa uka kamachixa, kunanakati chimp’uchata imañataki? — Gravitación. Ukhamaxa, ¿kunatsa Isaías-ax arst’äna? — Gravitación tuqita. Chiqpachansa ukham lurataynawa.

TAM1897 D 52.10Mä yatxatatax uka chiqaw uñacht’ayi, ‘snowdrop’ sutini jisk’a panqarampi. Paya kasta jathitpacha achuyiri panqaranakat amuyt’apxam. Maynïrix sayt’ata panqara, maynïristi k’umuta panqara. Panqaranakanxa, taypi mä jisk’a k’aspi muyuntata jisk’a k’aspinak sayt’ata uñjapxtawa. Jichhaxa, jathit miriri sayt’ata panqarana, taypi ch’ankhax muyuntatäki ukanakat sipan juk’amp jisk’akiwa. Kunapachatix k’umut panqara ukhamäki ukhaxa, taypi ch’ankhax muyuntatäki ukanakat sipan juk’amp jach’awa. Ukax akhamataynawa: muyuntatäki ukanakan panqara laq’apa — polen — ukax taypi ch’ankharu jaquntasiñapawa, jan ukhamäxpanxa, panqarax janiw mirirjamäxaspati.

TAM1897 D 52.11Jichhaxa, mä sayt’at panqarana, jathit mirantki ukanxa, aka taypi ch’ankha juk’ampi jisk’akiñapawa yaqhanakat sipansa, ukhamat yaqhanakana polenapax uka taypiru jaquntasiñapataki. Juk’ampi jach’äspa ukhaxa, uka polenax aynacharu jaquntasispa, ukat janiw uka taypir purkaspati, ukatwa janiw jathix utjaspati. Mä k’umut panqara ukhamäspa ukhaxa, ukat aka ch’ankhaxa yaqhanakat sipansa juk’ampi jisk’äspa ukhaxa, uka polenax jaquntasispa ukat wasitatwa janiw jathix utjaspati. Ukhamasti, sapa jalsu panqara, jathata mirantki ukanxa, taypi ch’ankhax muyuntatapat sipan juk’amp jisk’akiwa. Sapa warku panqara, jathata mirantki ukanxa, taypinkirix juk’amp jach’awa.

TAM1897 D 53.1Khunu panqarax jathitpachaw jilxati. Ukatsti sayt’at panqarakchisa, taypi ch’ankhax muyuntatapat sipan juk’amp jach’awa. ¿Kunjamatsa ukhamäspa? Wasitatwa qhanañchäxa, jumanakax juk’amp sum amuyt’añamataki: Khunu panqarax chiqpachansa mä sayt’at panqarawa, ukat jathitpachaw jilxati. Ukhamax, taypi ch’ankhax yaqhanakat sipan juk’amp jisk’akiñapänwa. Ukampirus juk’amp jach’awa. ¿Ukhamax, kunjamatsa jathitpach jilxataspa? Tatitux ukxatakiw wakicht’awayi. Jupaw ukham lurt’awayi, sayt’at panqara kankchisa, k’umthapini ukhamarak aynacht’aniwa. Ukhamasti, taypi ch’ankhax yaqhanakat sipan juk’amp jach’aru lurt’atawa, aka sayt’at panqarana. Jilsuwayi ukat chiqak sayt’i panqarankama, puqut ukhamarak mirantañatak wakicht’atäñkama. Uka pachparakiw p’iqip aynacht’ayi, ukat polenax chiqapar purinkipanxa, jisk’a panqarax wasitat sayt’i.

TAM1897 D 53.2Jichhax, uka pachpax wali suma uñnaqt’aniwa; ukampirus akaw gravitación sat kamachin uñacht’äwipax qallti. Aka yatxatirix nayarux siwa, panqarar p’iqi aynacht’ayiri, p’iqi k’umt’ayirix Uraqin ch’amapawa. Chiqawa. ¿Kunasa mä mansanan jaquntayiri? — Jathitapawa. Ukampirus jathitapax gravitación ukhamakiwa — gravus sat latín arut juti, ukax jathi sañ muni. ¿Kunasa uka sayt’at panqarar p’iqi aynacht’ayi? — Uraqin jathitapawa. Ukampisa, ¿kunatsa Uraqina jathitapax janiw uka panqararu nayraqat p’iqi aynacht’aykiti? — ¡Ah, kunapachatix Diosax uka jisk’a panqararu lurkäna ukhaxa, Uraqiru, jisa, taqi akapacharu, uka panqaran munañaparjam khuskhachäna! Kunapachatix Diosax uka llamp’u chuymani jisk’a khunupana panqararu lurkäna ukhaxa, taqi akapacharu mä balanzan katxarüna, ukat uka jisk’a panqaran munañaparjam wakichäna! Ukat Diosax uka jisk’a panqarat amuyt’awayi ukhaxa, ¿janit jumanakatxa juk’amp amuyt’apxätamxa, jisk’a iyawsäwininaka?

TAM1897 D 53.3Jichhax aka yatxatirix akham siwa, uraqix — ukatsti alaxpachampisa — jichhüru jathitapat mä libra jan ukax mä onza juk’amp jathïkaspän ukhaxa, uka khunu panqarax janïr pachanpachaw p’iqi aynacht’ayaspäna; kunatix, juk’amp jathïkasax, juk’amp ch’amampiw juparux katuntaspäna. Ukat ukhamäspän ukhaxa, nayrïr khunu panqarax qhipïrïkaspänwa. Ukampisa uka jisk’a khunu panqarax jakaskakiñapataki ukat jaqinakarux akapach tukuykama kusisiyañapatakixa, Diosax taqi akapachwa uka panqaran munañaparjam chiqaparu utt’ayawayi, ukhamata wakiskir pachanxa, jathitapax chiqapuniw panqara aynacharu aytiri. Ukatxa, warkkatasina, mirantañax utjañapataki, saphinakapat yaqha ch’amaw jutaski, ukat tunu mä juk’a juk’amp ch’ullqhiruw tukuri, ukat panqarax jathit ch’amar atipji, ukat nayrjamaw sayt’asiraki.

TAM1897 D 53.4Khitisa amparapan ch’uñun umanak tupüna, alaxpachsti chhiyapamp tupüna, uraqin laq’apsti mä tupun tupüna, qullunakasti mä baskulampi, qullu jisk’anakasti mä balanzampi llasäna?

TAM1897 D 53.5Khitis taqi akapachan tupup ucht’äna? — Diosaw. Isaías-ax Sir Isaac Newton-an jikxatañapatxa niya pä waranqa phisqa patak maranak nayraw uk qillqäna. ¿Janit uka pachax mä ciencia tuqit chiqäkänti kunapachatix Isaías-ax qillqkäna ukhaxa? — Jisa. ¿Janit taqi uka maranakan qillqantatäkänti? — Jisa. ¿Janit taqi pachan mä ciencia tuqit chiqäkänti? — Ukhamänwa. ¿Newton jupax jikxatkäna ukhax juk’amp mä ciencia tuqit chiqäxänti? — Janiwa; yatxatirinakax nayraqat jan yatipkäna uk yatiqapxäna, ukampirus ukax Biblia qillqatan taqi pachan sayt’atänwa.

TAM1897 D 53.6Aka tuqit lup’ipxañäni. Diosax ukham muniwa. Jupax muniw jumampi nayampi uñjañasa, qhispiyasiñax, jiwasaru churkistu uka Arux, ukatsti jach’a amuyt’awisar jawst’istu ukax, janiw mä jisk’a, k’ullk’u maysankir amuyt’äwikiti; jan ukasti, akapachan yatiñjamäki uka jach’a yatiñawa. Akapachan ciencia yatiñapax yatiñjamäki uka jach’a yatiñawa. Akapachan yatiñjamäki uka jach’a ciencia yatiñawa.

TAM1897 D 53.7Ukampirusa, janiw yatxatañasäkiti yatiñäwir tukuñataki. Yatxatañasawa qhispiyata tukuñataki; ukat qhispiyata tukuñax yatiñäwiwa.