Qhispiyäwin Yatiñapa. – Payïri.
TAM1897 D 59.2Yatichäwi churatäna Tuminku jayp’u, Anata phaxsi 14, 1897 marana Ukax General Conference Daily Bulletins ukan 17 uru Anata phaxsit 1897 marana, Vol. 1, Jakh. 4, 59-64 laphi ukanakana, ukhamaraki 18 uru Anata phaxsit 1897 marana, Vol. 1, Jakh. 5, 65-66 laphi ukanakana uñt’ayatawa.
TAM1897 D 59.3Jichha arum yatiqäwi qalltañataki, mä pä arumpi qhanañcht’apxäma: Pächasiñax janiw utjkiti, waljanipuniw mayninakax amuyt’asipkchïna, mayüru jayp’u arst’atäna ukax chiqapunichati janicha. Chiqapuniwa. Janiw inaki aruskipkayätti. Chiqawa, janiw taqi kunsa juk’at juk’at qhanañchkayätti, ukampis kunapachatix qillqatan jikxatapxäta ukhaxa, kunatix nayax siskayäta uk amuyt’apxäta ukhaxa, chiqapuniw sasaw uñjapxäta. Nayax siskäyätwa, panqarax uraqimp chikaw chimpthapita, ukat uraqis panqaraimp chikaw chimpthapita, ukhamax, mä qawqha tonelada jathi warawaranq’ix uraqir jaquntaspa ukhaxa, ¿janit gravedad ch’amax nayrjat sipan juk’amp jach’äxani? ¿ukat ukax janit panqaran uraqimp chimpthapitäwip t’unjanixa? — Janiwa; kunatix janiw uraqik uk panqaraimp chimpthapitäkiti, jan ukasti taqi akapachaw. Amuyt’astati, gravedad kamachi yatxatkasaxa, yatxatatanakan arunakapax akham siwa: taqi kunayman yänakan jisk’a t’aqanakapax taqi mayni jisk’a t’aqanakampiw gravedad ch’amampi waythapisipxi, ukhamat janiw Uraqikiti, jan ukasti taqi akapachaw panqaranakan munañaparjam chimpthapita; ukhamasti, mä warawaranq’in uraqir jaquntatapax janiw taqi akapachan gravedad ch’amap jilxattaykaniti.
TAM1897 D 59.4Qalltañatakix mä qawqha arunakamp qhanañchaña: Nayraqat yatichäwin “Biblia ukana Ciencia” jan ukax “Ciencia ukhamarak Biblia” tuqit aruskipkasayätxa, ukhax juk’amp qhananchirïyätwa kunas gravedad ukaxa, ukat kunas jani ukhamäkisa, arun ciencia tuqit amuyuparjama. Ukampirusa, janiw ukxat parlaskayätti; taqi kunatix nayax uka arumax lurañ munkayäta ukaxa, gravedad kamachin jikxatatapat ukat mä kamachi ukhamäpat amuyt’awipat yatiyañakiwa. Newtonan pachapatpachax uka kamachin amuyt’awipata yaqha amuyunakaw utji; ukampirusa, ukax janiw kamachirux mayjt’aykiti.
TAM1897 D 60.1Chiqpachansa, gravedad ukax janiw kamachikiti, jan ukasti Diosan ch’amapakiwa. Chiqpachansa janiw “pachamaman kamachinakapax” utjkiti. Pachamaman kamachinakapaxa Diosan luräwinakapakikiwa. Taqi kunatix gravedad kamachixa ukasti, Diosan mä luräwipakiwa; Diosan ch’amapan uñacht’äwipa. Ukampirusa, kunatix chiqapuni ukata janiw aruskipkäyätti, ukhamax uka arunakxa jaqinakan amuyuparjamaw apnaqawayta, ukatsti akapachan chiqaparu sayt’ayirjamaki uñacht’ayañataki.
TAM1897 D 60.2Jichha arumax ciencia tuqit yaqha qhanañchäwi liyt’ä. Akax akapachan uñt’at jach’a yatxatirinakat maynit apsutawa: “Ciencia ukax kuna yatiñatï utjkistu ukanakatxa juk’amp chiqap yatiñawa.” “Ciencia” arux chiqpachapuni “yatiña” sañ muni. Mä yaqha arumax katuqapktan uka qhanañchäwix chiqapawa. Amuyt’añan luratawa. Ukhamaraki, uka yatiñ tuqit juk’amp chiqap yatiñasjam qhanañchañax walikiskiwa.
TAM1897 D 60.3Jichhax nayra yatichäwin pä amuyt’äwir kutt’añäni. ¿Kawkinsa warawaranakan qhanapax mayjt’atapata juk’amp chiqap yatiñax jikxatasïna, cienciax janïr jikxatkipan waranqa paqallq patak maranak nayra? — Bibliapanwa. Ukatsti, ¿kawkinsa uka yatiñ tuqit chiqap cienciax jikxatasïna? — Bibliapanwa. — Taqi akapachan chiqaparu sayt’ayasiñapatakix, pä waranqa phisqa patak maranak janïr jikxatkasax, ¿kawkins juk’amp chiqap yatiñax jikxatasïna? — Bibliapanwa. Ukatsti, ¿kawkir pankansti uka yatiñ tuqitx akapachan juk’amp yatiñan pankäna? — Bibliawa. Amuyt’apxañäni, nayax janiw ciencia ukhamarak Biblia tuqit aruskipktti. Nayax qhispiyasiñ yatiñ tuqitwa aruskipaskta. Ukat yaqha yatiñanakatsa arsuñjamäkchisa, aka jach’a yatiñaru jan t’aqañjam katusitakiwa. Ukhamata, jumampi nayampi aka pä urasa yatxatawinxa taqi uñacht’äwinakampi apthapisinxa yatipxañäniwa, qhispiyasiñax mä yatiñawa, taqi akapachan juk’amp jach’a yatiñawa, jiwasan yatxatañatakix juk’amp askipuniwa, ukatsti jach’a chuymampi taqi chuymampi ukaru yatxatasaxa, yatiñjam sarnaqasktanwa.
TAM1897 D 60.4Jichhaxa, Bibliax janiw kuna yatiñat qillqatäkiti, qhispiyasiñ yatiñat sipanxa. Uka tuqit mä chiqap qillqatawa. Bibliax yaqha yatiñanakarux uñt’ayiwa; ukampirus janiw kuna yaqha yatiñat qillqatanakas utjkiti. Yaqha yatiñanakax uñt’ayatawa, kunjamati Corintios ukat Isaías qillqatanakan uñjtanxa; ¿kunatsa uka chiqanakan uñt’ayasi — mä yatiñ tuqit chiqap arsuñatakicha? — Janiwa; jan ukasti qhispiyasiñ yatiqäwi jiwasan amuyt’äwisaru juk’ampi sum qhananchañatakiw apnaqasi. Kunatsa uka warawaranak tuqita chiqax 1 Corintios 15:41 ukaru apantata? “Mä warawarax yaqha warawarat jach’añchäwin mayjawa” sañax, ¿kunatakis wakisi? Ukatsti akham sasaw sarantayi: “Ukhamarakiw jiwatanakan sartañapaxa. Jan jach’añchäwin satawa, jach’añchäwin sartayatawa. Aynacht’ata satawa, ch’amampi sayt’ayatawa.” Kunjamatix mä warawarax maynit maynikam jach’añchäwin mayjawa, ukhamarakiw jiwatanakan sartañapaxa. Ukhamasti, uka yatxatañ tuqit arsuwin amtapaxa, qhispiyäwi yatxatañ tuqit mä amuy qhananchañatakiwa, qhispiyäwi yatxatañ tuqit mä chiqawja juk’amp sum uñjañapataki yanapt’añatakiwa.
TAM1897 D 60.5Kunatsa Isaías jupax aruskipäwiparuxa uka gravedad tuqit arsuwiru apantäna? Juk’amp uka jaljaru uñakipañäni, ukhamat uñjañäni. Uka versiculoru liyt’ä, ukatsti mayampi, jupan amuyt’äwipan tukuyapan utjki ukaru. “¿Khitis amparapan ch’uqipan umanaka tupüna?” “Jichhaxa, ¿khitirus nayaru uñtasipxitasma, jan ukax nayax pachpakïti? sasaw Qullanax si. Nayranakamxa alaxpacharu aptapxam, ukat uñjapxam khitis aka yänak lurawayi, khititix tamanakaparu jakhüwirjam apsuwayi: jupax taqiniruw sutinakapat jawst’i ch’amapan jach’atap layku, kunatix jupax ch’amaniwa; janiw maynis chhaqhkiti.” Isaías 40:25, 26.
TAM1897 D 60.6Janiw maynisa jupan amuyupat qhispkiti, ukat taqiniw pampan jilsuri sapa jisk’a panqaran munañaparjam tupthapita. Ukampisa, ¿kunatsa jupax ukar amuyt’ayistu, ukat aka chiqan aruskipäwipar apanistu? — Janiw yatiñan chiqap yatiyañatakikiti; jan ukasti taqi jaqinakan qhispiyasiñ yatiñar amuyt’ayasiñapatakiwa. ¿Kunsa ukat amuyt’i? Taqi akanak amuyt’añasa, ukat taqi akanak luririx khitis uk amuyt’añasa. Ukatsti juk’amp liyt’ta, “Kunatsa Jacobax sista, ukat Israelax arsusista: ‘Thakixajax Tatitur imantatawa, ukat taripäwijax Diosajat armatawa’?” Isaías 40:27.
TAM1897 D 60.7Diosax kayunakasana jalsuri panqarata ukham wal llakisi ukhaxa, janiw imantatäkiti, janirakiw armasitäkiti; ukhamasti, ¿kunjamarak jumax sapxasma, Tatitut imantatätwa, ukat taripäwimax armatawa, janiw jumatakix llakiskxiti, sasa? Ukhamatwa uñjta, taqi kunansa, chiqap yatxatawix taqpach apthapita apanitawa, jumaru nayaru qhispiyäwin yatxatawipa qhananchañataki.
TAM1897 D 61.1Yaqha amuyt’awi: Aka qillqirinakax ak amuyapkäna ukhaxa, ukax mä uñacht’äwi taypïnwa. Chiqpachansa, janiw aka yänakax aka pachan utjkän uka kuna yatiqäwimpis jikxatapkänti. Tatitux jach’a yatiñapwa uñacht’ayaskäna, qhispiyäwi yatiñapa; ukat yaqha yatiñanakaruw uka qhananchañatak jawst’äna. Ukhamax, ¿kawki yatiñanakatsa Tatitutakix juk’amp wakiskirixa? — Qhispiyäwiwa, chiqpachansa. Tatitux yaqha yatiñanakampiki aka qhananchañatak apnaqkäna ukhaxa, qhanawa jupax aka yatiñaruw yaqhanakat sipan juk’amp wakiskirit uñji.
TAM1897 D 61.2Ukampirus janiw ukakïkiti. Biblia qillqatan mä jaqiw utji, jupax taqi yatiñan wali yatxatatawa — aka pachan taqi pachamaman yatiñanakapata. Nayax munapxsmawa uñjañamataki, mä jaqiw utjäna, jichhürunakan aka pachan wali jach’añchat yatiñanakan wali yatxatata. Ukat munaraksmawa uñjañamataki kunsa jupax taqi ukanakat arsu. Akax qillqatawa:—
TAM1897 D 61.3Ukatsti Diosax Salomonarux wali jach’a yatiña, amuyt’aña, ukhamaraki jach’a chuymani luräna, lamar quta thiyan utjki uka ch’alla ukhama. Ukat Salomonan yatiñapax inti jalsu tuqinkir markanakan wawanakapan yatiñapat sipansa, ukhamaraki Egipto markan taqi yatiñapat sipansa juk’amp jach’änwa. Jupax taqi jaqinakat sipansa juk’amp yatiñanïnwa; Ethan Ezrahita, Heman, Chalcol, ukhamaraki Darda, Mahol-an wawanakapat sipansa; ukatsti jupan sutipax muytapan taqi markanakan uñt’atänwa. Ukatsti kimsa waranqa k’athinaka arst’äna, ukatsti waranqa phisqhani jayllinakapax utjarakïnwa. Ukatsti Líbano markan utjki uka cedro quqata, pirqa patat misturi hisopo quqakama arst’arakïnwa; ukhamaraki uywanakata, jamach’inakata, laq’a sarnaqirinakata, challwanakatsa arst’arakïnwa. 1 Reyes 4:29-33.
TAM1897 D 61.4Jupax Líbano markan utjki uka cedro quqata pirqata misturi hisopo quqakama arsuwayi. ¿Ukax ciencia arunxa kuns sutini? — Botánica. Jupax botánica ukxa akapachan khitit sipansa juk’ampi sum amuyt’äna.
TAM1897 D 61.5Ukatsti uywanakatwa arsuwayarakïna. Jichhürun ukham qillqatäspaxa, ¿kuna yatxatañ arusa ukhamäspaxa? — Zoología. Salomonax zoología ukxa jichhürun akapachan jakasir khitit sipansa juk’ampi sum amuyt’äna. Jupaw yatichäna; kunatix taqi akanakat arsuwayataynawa sasaw qillqata. Jupaw aka yatxatañanak yatichäna.
TAM1897 D 61.6“Ukatsti jamach’inakata.” ¿Kuna yatxatawisa ukaxa?—Ornitología. Ukhamasti Salomonaxa botánica, zoología, ornitología yatxatawinakana yatichäna.
TAM1897 D 61.7¿Kunas qhiparuxa? — “Ukatsti llusk’irinakata.” ¿Kuna yatxatawisa ukaxa? — Entomología.
TAM1897 D 61.8“Ukat challwanakat.” ¿Kuna yatxatawisa ukaxa? — Ictiología.
TAM1897 D 61.9Aka Qullan Qillqata liyt’irinakaxa, janiw Salomonarux taqi yatiñan yatxatirjam amuyapkiti. Ukampirus Salomonax aliq yatiña, uywa yatiña, jamach’i yatiña, laq’u yatiña, ukhamarak challwa yatiñat arst’atayna sasina, jupanakax akham sapxaspawa: “¡Kuna muspharkañ jaqisa Salomonaxänxa!”. Ukampirus ukax janiw juk’amp muspharkañäkaspataynati, kunatix jichhax ukham saskakiwa.
TAM1897 D 61.10Nayax ak uñacht’ayapxsma, Salomonax ciencia tuqit yatïna, janiw mä juk’ak ciencia tuqit yatïkiti, jan ukasti taqi aka ciencia tuqinakatxa juk’amp yatïna, kunayman jaqinakax maynïr ciencia tuqit yatipkäna ukat sipansa.
TAM1897 D 61.11Ukampirus jupax taqi aka yatiñanakxa wali sum amuyt’kchïnsa, ukat taqi ukanakatwa yaticharakïna, akham siwa: “Taqi kunan tukuyap ist’apxañäni;” taqi kunatix satäki ukan jach’a amuyupax akawa: “Yusar ajjsarañamawa ukat kamachinakap phuqhañamarakiwa, kunatix jaqin lurañapax ukawa: kunatix Yusax taqi luratanakxa taripäwir apaniniwa, taqi imantat luratanakampi chika, askïskpan jan ukax jan walïskpan ukhamaraki.”
TAM1897 D 61.12Jupan amuyuparjamaxa, ¿kawkiris taqi yaqha yatiñanakat sipansa nayrankäna? — Diosan qhispiyawipa.
TAM1897 D 61.13Angelanakax taqi yatiñanak yatiñapkchisa, jupanakax qhispiyäwiruw taqi mayni yatiñanakamp chikachata juk’amp yatiqañatakix askïkaspa ukham amuyapxi. Profetanakas ukhamarakiw juk’amp askïkaspa ukham amuyapxäna; ukat mayni yatiñanakarux qhispiyäwi juk’amp sum amuyt’añatakikiw apnaqapxäna. Ukat akaw mä jaqix mayni yatiñanak amuyt’irixa, jupax siwa qhispiyäwi yatiñax taqinit sipan juk’amp jach’awa. Jichhax jumax uñjañam munta, Dios pachpa, jupatpachax, taqi akanakat jaljtayata, ukhamarakiw amuyi.
TAM1897 D 61.14Aka uñtam: Jichhakiw liyt’apxtan Salomonax taqi aka yatiñanak yatichatayna. Uka yatichäwinakatxa, ¿qawqhsa jiwasan yatiqañatakix qillqt’asipxtan? — Janiw mayasa. Diosax janiw jiwasatakix Salomonan aliqanakata yatichäwipat qillqata jan ukax yatiyäwi apayanikiti. Janiw jiwasatakix, janirakiw qillqatar ucht’kiti, Salomonan uywanakata yatichäwipat, jan ukax aka yaqha yatichäwinakat maynïr yatichäwipatsa. Ukampirus jupax, Salomonat ukhamarak taqi mayninakat, qhispiyasiñ yatiñat yatichäwinak jiwasatakix sapa kuti apayanitayna. Ukatsti, angelanakax mä angelan amuyupaki churirjam jakhthapisina; profetanakax mä profetan amuyupaki churirjam jakhthapisina, ukat Salomonax taqi yatiñan yatirin amuyupaki churirjam jakhthapisina; ¿kunas Diosan amuyupaxa? — Jupax akham siwa: qhispiyasiñax jumatakisa nayatakisa juk’ampi askiwa, ukat juk’ampi yatiqañatakisa wakiskiriwa, taqi aka yaqha yatiñanakat sipansa, aka yatiñanakax jupapachpaw churawayistu.
TAM1897 D 61.15Salomonax amuyt’käna ukat yatichkäna uka yatiñax janiw aka pachan Huxley, Darwin, ukat yaqha yatxatirinakan yatiñapjamäkänti. Jaqix pachpa amuyupampix pachamaman yatiñanakaparuw mantaspa, ukat walja yänak jikxataspa. Ukat janis sapa kuti chiqäpkchixa, ukampirus chiqäki uka yaqhip yänak jikxatapxaspawa. Ukampirus ukax janiw Salomonan thakhipäkänti. Diosax Salomonarux yatiñ churäna, ukhamat jupax taqi akanak Diosan qhanapamp uñjañapataki. Jupax taqi akanakat Diosan yatiñapampiw arsunïna. Ukhamasti, Salomonan yatichkäna uka yatiñax Diosan yatiñapänwa. Yatichkäna uka aliqanakan yatiñapax chiqapuni, Diosan aliqanakan yatiñapänwa. Yatichkäna uka uywanakan yatiñapax Diosan uywanakan yatiñapänwa. Taqi akanakanxa Diosan amuyunakapänwa, Diosan chiqapänwa, Diosan yatiñapänwa. Janiw k’ari sutichat yatiñäkänti.
TAM1897 D 62.1Waliki, ukax Diosan yatiñapänwa, ukatsti jupapachatpachax qullanänwa, ¿kunatsa Tatitux janiw taqpach jiwasanakar churkistuti? ¿Kunatsa janiw akapachanx Salomonan quqanakata qillqatapampi, ukat taqi uka yaqha yatiñanakampis churkiti? — Ukatakix mä amtaw utji; ukax akapachax janiw nayraqatpach ukanak munapkiti.
TAM1897 D 62.2Mä jaqix taqi ukanakanïspawa, taqi ukanak amuyt’aspawa, Salomonjama. Ukampirus, ¿kunatakis jupatakix askïspäna, jan nayraqat qhispiyasiñ yatiñanïkasaxa? Salomonax taqi ukanakaniwa; ukampirus kunapachatix chuymapa Diosat, qhispiyasiñ yatiñat, ukat taqi chuymampi uka yatxatañat kutt’ayäna ukhaxa, ¿kunatakis yaqha yatiñanakapan yatiñapax jupatakix askïspäna? ¿Qawqhampis juchat jark’aqirispäna? ¿Qawqha ch’amampis jupan pachpa jan wali jaqïwipat, ukat manqhan utjki uka supay lurañanakata ukhamarak q’añu sarnaqäwinakat jark’aqirispäna?
TAM1897 D 62.3Yatiptawa, kunapachatix jupax chuymapa Diosan yatiñapat, qhispiyasiñ yatiñapat apkatäna ukhaxa, yaqha taqi yatiñanakani kasas, jupax pachpa jan wali, pachpa jan suma jaqïnwa, wali wak’a yupaychañaru ukhamaraki taqi q’añu luräwinakaru chhaqtayatänwa, kunjamakitix jan kunat yatiñ qallta yatkaspa ukham.
TAM1897 D 62.4Ukhamasti, kunatsa Tatitux jaqitakix jani taqpach yatiñanak imawayi uk uñjañjamawa. Amuyt’añäni, jupanakax taqpach yatiñanïpxaspäna, kunjamati Salomonax utjkän ukhama, ukatsti Salomonjam yatichapxaspäna. Chuymax jani Diosar katuyatakipanxa, ajayux jani qhispiyatakipanxa, ¿kuna askis yatiñax jupanakarux yanapt’aspäna? Janiw jupanakarux kuna kasta jan wali lurañanakatasa ni chuyma manqhan utjki uka ñanqha sarnaqäwinakatasa jark’aqkaspänti.
TAM1897 D 62.5Aka yatiñanakax janiw jichhürunakan akapachan munasiskiti, nayraqataxa. Chuyma q’umachasiñapawa, ajayux qhispiyatañapawa, taqi sarnaqäwipsa wasitat utt’ayaña, amuyux Diosan uñnaqaparusa jach’añchäwiparusa tukuyatañapawa, ukhamat jakañax chiqapar uñacht’ayañapataki, taqi akapachan Diosan yatiñapaki uñacht’ayañataki. Taqi yatiñanakax churaskistu ukhas, qhispiyasiñ jan utjipanxa, janiw kunatakix askïkaniti; kunatix juk’a pachataw ukanakatxa janiw kuns utjxaniñäniti. Akax jichhürunakanxa jiwasatakix wali amuyt’añatakiwa, taqi yatiqäwinakasan, ullañanakasan, ukat thaqhañanakasanxa.
TAM1897 D 62.6Yaqha amuyt’añaw utjaraki: Diosax jumaru, nayaru, taqi jaqinakaru muniwa, jupamp chikachasiñanaka tuqit taqi kunan chiqaparu amuyt’apxañäni. Jichhürunakanx jaqinakaw aka taqi ciencia tuqinakat amuyt’apxi, ukampirus janiw chiqaparu amuyt’apkiti. Ancha nayrar sartapxiwa, ukhamat Diosatakix janiw kawkirus chiqawj churapkiti. Ukatsti, Diosan jan utjki uka jaqixa, Diosan amuyupan jan irpt’ataxa, janiw aka yaqha yänakatxa chiqapar amuyt’añ atikiti. Ukampirusa, amuyuxa janiw chiqapäkiti, uka luriripan uñnaqapar machaqaptayatäñapkama. Amuyuxa mayjt’ayatäñapawa, machaqaptayatäñapawa. Jiwasanakaxa taqpach mayja amuyunïñapxtanwa. Sapa amuyuxa Cristuru iyaw sañaru, jupar katuyasiñaru apanitäñapawa.
TAM1897 D 62.7Ukaw qhispiyäwin luräwipaxa. Ajayun Diosan uñnaqap kutt’ayañawa; amuyux jakir Diosan chiqaparu, amuyupar uñtasit uñstayañataki ukhamar apaniñawa. Ukax lurasini ukhaxa, ukat Diosan luräwipax aka pachan tukuyasini ukhaxa, taqi jaqinakar Diosan yatiñap uñt’ayasa, ukhaw Tatitux jiwasatakix taqi aka pachampi wiñay jakañamp jist’arasini. Ukatsti taqi aka yaqha yatiqañanakaxa jiwasan yatiqañatakixa jist’aratäniwa, ukatsti Tatituxa jiwasaruxa akham sispawa: Kawkirusa munsta ukaru sarma, jumaruxa iyawsmawa. Jach’a pacha akapachaxa jumatakixa jist’aratawa. Janiw kunasa jumatakixa jark’atäkiti. Taqpachaxa jumanakankiwa. Jumanakankiwa. Kawkirusa munsta ukaru sarma, kawkina munsta ukan qhiparama, kunsa munsta uk lurañama; jumaruxa iyawsmawa. Kawkiri yatiqañsa munsta uka tuqita amuyt’ama, kunja manqharusa munsta ukaru mantama, chiqaparuwa luräta.
TAM1897 D 62.8Jichhaxa, janiw jaqinakax yaqha yatiñanakxa taqpach armt’apxañapawa sañ munkti, yaqha pacharu puripkama. Nax akakiw sista, qhispiyasiñ yatiñaw taqpach ukanakan yatxatawipan nayraqat sarantayañapa. ¿Janit Tatitux jiwasatakix mä uñacht’äwi uñacht’ayawaykistu, kunjamas aka yänakarux amuyt’añasa, ukat kunjam apnaqañasa ukata? ¿Kunatakisa aka yaqha pankanaka ullañasa ukat yatxatañasaxa? — Ukhamat aka yatiñanakaxa qhispiyasiñ yatiñan yänakapxa juk’ampi sum amuyt’añataki ukhamaraki yatichañataki yanapt’añapataki, uka yatiñ jan utjkaspan ukhata sipansa. Ukhamawa Biblianxa apnaqasi. Jupax aka yaqha yatiñanakampix kuns lurañasa uk uñacht’ayasa, uka suma yatiyäwi yatiyañataki khitistu. Ukhamata Tatituxa uñacht’ayistu, qhispiyasiñ yatiñaxa taqi aka pachan uñt’at yaqha yatiñanakat sipansa nayraqat sarantañapawa.
TAM1897 D 62.9Aka pachanxa taqi mayninakat sipansa nayraqat sarnaqañapawa, ukat yaqha pacharu mantasax ukhamaraki nayraqat sarnaqaskakiniwa. Wiñay jakañax nayraqatasan jist’aratäkani ukhaxa, ukat kawkirus munasas sarasina, ukat kuna tuqits munasas amuyt’asina, ¿ukatsti qhispiyasiñat qhipäxar kutt’anipxañäniti, ukat sasinxa, ‘¿Uka tuqitxa yatiqäwix tukuyxtwa?’ — Janiwa. Yatistanwa qillqata utjatapa: “Criston kurusapax qhispiyatanakan yatiñapawa ukat jayllïwipawa wiñay wiñay pachanakataki”. Ukatsti, aka yatiqäwis tukuyasaxa, yatiqäwis tukuyasaxa, ukat mä jach’a qalltawi pachax purini ukhaxa, ukat mä wiñay yatiqäwir mantasaxa, uka pachax juk’ampiw taqi yatiñanakat jach’a yatiñat amuyt’añäni, aka pachan jakasipkayätan uka pachata sipansa.
TAM1897 D 63.1Mayni yatichäwinxa sasinwa, “ciencia” ukat “científico” arunakax qhispiyasiwir apnaqañax janiw pantjasiwikiti. Qhispiyasiwix cienciawa, científico ukhamawa. Diosan Ajayupan amuyur irnaqatapa, amuysa taqi jakañsa Jesus Criston uñnaqapar tukuyasa, juchat chiqaparu — ukax mä yatiñamp luratäkiwa. Ukhamasti, kunapachatix uka yatxatapxta ukhaxa, amuyt’apxañäni, janiw jiwasax jisk’atpachas jan yatxatatanakäkti, kunapachatix taqi pachanxa taqi yatiqäwinakanxa nayririru ukhamarak taqpacharu ukham tukuyapxtan ukhaxa. Aka yatxatatanakäñ munirinakax jan yatxatatanakawa, aka taqi yatxatäwinakan nayriri ukxa armasipxatapata.
TAM1897 D 63.2Yaqha ukhamarakiw uñacht’ayasiwayi; ukat ukax kimsa markanakan uñacht’ayasiwayi, kawkirinakatix akapachan yatiqañatak uñacht’äwinakäpki ukanakana. Biblia tuqinkir jaqinakan, judionakan, Diosan jaqinakapan qillqatapax, Biblia ukham uñt’ata, Diosar luqtañ munirinakatakix uñacht’äwi ukhamarak yatiqañ qalltañaw sasaw sapxi. Grecia ukhamarak Roma markanakax, jupanakan amuyt’äwinakapampi, qillqatanakapampi, ukhamarak kamachinakapampi, walja Biblia arkirinakana, ukhamarak taqi mayninakana uñacht’äwinakapawa.
TAM1897 D 63.3Jichhaxa, Diosan jaqinakapanxa mä jaqiw utjäna uk uñjtanwa, jupax taqi kunat säwinak qillqiri, taqi kunat jarawinak qillqiri, ukhamaraki taqi kunat yatxatiri amuyt’irïnwa. Jupan q’uchunakapax waranqa phisqhanïnwa, ukat säwinakapax kimsa waranqanïnwa. Ukanxa mä jach’a amuyt’iriru uñjapxta; ukampirusa, taqi akanakana ukham amuyt’äwimpi, ukham yatiñampi utjkchisa, jupax jakañapampiw uñacht’ayawayi, taqi uka yatiñanakaxa, qhispiyäwi yatiñax jan utjkipanxa, jaqitakisa jan ukax jaqin jakañapansa, kunayman askitakisa jan kuns lurañjamätapa, janiraki chiqaparu sayt’ayañataki ukhamaraki apnaqañataki.
TAM1897 D 63.4Jichhakiw amuyt’ayapxsma, Diosax janiw jiwasanakarux uka ciencia yatichäwinakatxa kuns apayanistuti. Jichhax amuyt’ayapxsmawa, Jupax apayanistu ukhamarusa mä qillqata uka jaqin jakäwipatxa, kunapachatix Diosat jithiqtkäna ukhata. Jupax apayanistu mä qillqata uka jach’a pantjasiwipatxa, uka jaqix lurkäna taqi aka yatiñanakapampisa, kunapachatix qhispiyäwi ciencia armt’asïna ukhata. Kunatsa, ukhamaxa, Diosax jumatakisa nayatakisa uka jaqin Diosat t’aqanuqatat jakañap taqpach qillqantayañ juk’amp wakiskirjam amuyawayi, jupan churat taqi yatichäwinakapan qillqatap apayanipxañat sipansa? Jaqinakan amuyupanxa, ¿kawkirisa jaqinakatakix juk’amp chani? Salomon-an jach’a pantjasitapata qillqataxa, jaqinakatakix juk’amp chaniwa, kunatix Salomon-an taqi yatiñan yatichäwinakapata mä pankan qillqatäspän ukat sipansa; kunatix uka pantjasïwina taqi akapachan uñacht’ayasiwayi kunjams Diosan qhispiyäwipat yatiñ jan utjkipanxa, taqi kunat yatiñax inakiwa, jan kunat sipansa juk’amp jisk’akiwa.
TAM1897 D 63.5Yaqha jach’a uñacht’äwix Griego jaqinakan uñjasi. Jaqin amuyupax janipuniw Griego jaqin amuyupat sipan juk’amp jach’a, juk’amp jak’a, ukat juk’amp suma amuyt’añar purkaspati. Ukanxa Dios janirjam jaqin amuyt’añapan phuqhatapax uñacht’ayasi.
TAM1897 D 63.6Ukampisa, ¿kunsa jupanakatakix luräna? Ukaw jiskt’axa. ¿Qillqatanakapax kunsa jupanakatakix luräna? ¿Amuyt’äwinakapax kunsa jupanakatakix luräna? ¿Yäpar lurañanakapax kunsa jupanakatakix luräna? ¿Yupaychäwinakapax kunsa jupanakatakix luräna? Filosofía, filosofía — yatiñ munaña. ¿Kuna yatiñänisa ukaxa? — Taqpach p’usawïnwa. Diosaw ukham si. ¿Kunas jupanakan yupaychäwipaxänxa? — Sallqa sarnaqäwinakakiw. ¿Kunas jupanakan luräwipaxänxa? — Diosax siwa, ukax waka yupaychäwiw sasina. ¿Amtasktati qillqataxa?
TAM1897 D 63.7Diosan Arupax janiw akham siskiti, Pablox uka estatuas taypin sarnaqkasin ukat luratap uñjasinxa, luratap wali munasitayna, sasa. Janiwa, akham siwa: “Ajayupaw juparux khathatt’ayäna, markar taqpach idolatría luräwir katuyata uñjasina.” Ukhamax, ¿kunasa ukaxänxa? — Idolatría.
TAM1897 D 63.8Ukampirus jichhürunakkamaw chachanakasa, warminakasa, wawanakasa uka idólatría ukakïkän ukan puchunakap apthapipxi, ukarux yupaychapxi, arte sapxiwa, ukat copiyapxiwa. Amuyunakapax ukaruw ch’amkatata, uka tuqit pankanaka wakichapxi, ukat markan yatiqañ utanakapan yatichapxi ukat yatiqapxiwa. Ukampirus, ¿kunas taqi akat mistuspa? ¿Kunaw griegonakan pachpan ukat mistuwayi? Jumanakax yatipxtawa kunas jupanakatakix luräna ukxa. Janiw wasitat arsuñajäkiti — qillqatanaka, arte, kamachi, filosofía, taqi akanaka. Roma markax filosofiapxa Grecia markat juk’amp copiawayi kunatix jupanakpachatpach uñstkän ukat sipansa, ukampirus qillqatanakapax utjaskakiwa. Ukat ¿kuns Romanonakatakix luräna? — Yaqhanakatakix lurkäna uka pachpa, ukampirus, atipjaspaxa, jupanakarux yaqhanakat sipan juk’amp jan waliruw tukuyäna. Taqi Grecia markanxa, nayan uñjta ukakamaxa, taqi chiqan uñjta Griegonakax warminakarux wali yäqapxatayna, ukhamat tallapkäna uka sapa uñnaqaparux suma isimp isthapipxatayna. Chachax, chiqans, sapa kutiw q’aläna; ukampirus Italia markar puripxt ukhaxa uka yäqäwix chhaqtawayxiwa, ukat taqiniw jan kuna isimpis isthapitäpkänti. Jilapartinxa, isinakax taqpach chhaqtatawa; ukatsti, jichhürunakanxa, Roma markar saririnakana ukat ukan arte yatiqirinakana yupaychata arte suma lurataxax, warmi jan isini uñacht’äwinakakiwa, ukat ukax luratax janiw kunäkisa arte ukhamäkiti; ukampirusa, ukax arte suma lurataruw puri, ukat taqi chiqan copiyatawa, ukat pantjasitanakapas sapa kutiw copiyataraki.
TAM1897 D 64.1Mä jiskt’äwi jiskt’añ munta. Jumanakatxa, ¿khitis qunqurinakat aynacharu jaqin paya kayunakap uñjapxirïtapxta? Naya akana sayt’atäkasaxa, janchijan jathipax ch’iqa kayujaruw sayt’ata. Ukax taqpach janchijan jathip chimp’tayi. Kupi kayujax luk’ananakapampiw pampan sayt’ata. ¿Kupi kayujan aychanakapax ch’iqa kayujan aychanakapjam kikpachäkaniti? — Janiwa. Ukampirus ukax mä muspharkañ luratawa. Ukakiw mayjäwipaxa. Pä kayunakax pachpakiwa, ukat janiw ni mä ñik’ut jisk’a mayjt’awis jikxatksnati. Ukhamasti, ukax janiw jaqin lurata yäqäwikiti uk uñjtanxa. Uka tuqit walja arsuñaw utjaspa, ukampis jichha arumax janiw nayax arte tuqit yatichäw churkäti. Qhispiyasiñan chanipatwa, ukatsti uka jan utjkipan taqi kunan askipatwa parlaskta. ¿Kunsa Roma markax uka jan utjkipan askinïna? — Juchanakapaw chhaqtayäna. ¿Kunsa Grecia markax uka jan utjkipan askinïna? — Juchanakapaw chhaqtayäna.
TAM1897 D 65.1Ukhamasti, kunapachatix aka chiqax kimsa tuqita akapachan qhananchataxi ukhaxa, jaqin amuyupan taqi ch’amapax, taqi yatiñanakan, lurawinakan, qillqatanakan jach’a ch’amapasa, jan kuns askichañataki, juchat jark’aqañataki, jan ukasti Diosat t’aqanuqata chuymanix kunayman askiru puriñapatakix jan atipkiti ukhaxa, ¿kuns Tatitux akapachatakix luraspa, aka kimsa akapachan yatichäwinakax jaqinakar jan yatichkani ukhaxa? ¿Kuns jaqinak laykux luraspa, jupanakax uka thakhin sarantapxani ukhaxa, aka kimsa jach’a amuyt’ayäwinakampisa? Diosax aka kimsa uñacht’äwinak qillqantawayi, jiwasanakar yatiyañataki, amuyun jach’a ch’amachasiwipax ciencia, arte, ukat literatura uka taqi tuqinakan jan ch’amanïtapata, jaqinakar kuna askis lurañataki, juchat jark’aqañataki, kuna kasta askirus irpañataki, kunapachatix jaqinakax Diosan qhispiyäwiparusa ukat qhispiyäwit yatiñaparusa, ukax jupax jaqinakan chuymapar churawayki uk armapxi ukhaxa.
TAM1897 D 65.2Ukhamasti nayax jiskt’ta: ¿Griego ukhamarak Romano jaqinakan jan amuyt’asir luräwinakap copiyañäniti? ¿Jupanakana waka yupaychañapamp muspharañäniti, ukat ukax artewa sasin amuyañäniti? ¿Jupanakana religión ukxat yatxatañ munañäniti, kunawsatix taqpachax jach’a jan wali lurañakïki ukhaxa? Mitología sapaki sañax janiw walïkiti; jach’a jan wali lurañawa.
TAM1897 D 65.3Ukampirusa, khitis sispawa: ¿Janit jupanakan qillqatanakapax wali aski? Uñjañäni kunjamsa Diosax uñjawayi. Kunapachatix Griego arun tuqi qhispiyäwi yatiñäwi taqi akapachan uñt’aykäna ukhaxa, Tatitux taqi Griego qillqatanakampi, ukhamaraki Romano qillqatanakampi nayraqatapan uñjäna. Ukampirusa, taqi uka qillqatanak taypinxa, kimsa jisk’a arunakakiw jikxatäna, qhispiyäwi yatiñäwit qillqatapar uchañatakix askïkän ukanaka. Jumanakaruw ukanak churapxäma. Maynïrix Hechos libron tunka paqallqun jaljapan jikxatasi. Ukax Aratus sutini mä griego qillqirit apst’atawa, ukat akham siwa. Pä tunka kimsaqallqun versiculot liyt’ä. Pablox parlaskiwa, ukat akham siwa:—
TAM1897 D 65.4“Jumanakan yaqhip jaraw qillqirinakamarakiw akham sapxatayna: ‘Jiwasanakax jupan wawanakapätanwa’”. Mä griego qillqirix jaqix Diosan wawapawa sasaw säna. Tatitux uk apthapisinxa, “Chiqawa” sasaw säna.
TAM1897 D 65.5Yaqha maynïrixa, Corintios nayrïr qillqatan tunka phisqhanïr jaljapanwa, kimsa tunka kimsanïr versiculopanwa. Versiculon nayrïr chiqapax akham siwa: “Jan k’arintayasipxamti.” Akax Tatitun arunakapawa. Versiculon qhipa chiqapax Menandro sutini mä griego qillqirit apsutawa: “Jan wali aruskipäwinakax suma sarnaqäwinak t’unji.”
TAM1897 D 65.6Maynïrix Tito qillqatanwa, nayrïr jaljawin, tunka payan versiculopan, ukax Epiménides-an arunakapawa, akham siwa: “Cretenses jaqinakax sapa kutiw k’aririnaka, jan wali animalanaka, jayra purakanakawa.”
TAM1897 D 65.7Uka kimsa qillqatanakakiw Tatitux griego qillqatanak taypin jikxatäna, apthapiñatakisa ukat jupan arxatapampi uchañatakisa.
TAM1897 D 65.8Waliki, ukhamax, janiw nayax sañ munkti akax taqinin askipataki apnaqañatakix taqpachäkaspati. Griego arunxa, nayra pachatpach yatiñanakaw utji, ukax wali askiwa. Ukampirus Diosax taqi jaqitakix juk’amp askinakwa yatichaski; jupax chiqañchäwi ukat chiqap yatiñan qalltawipwa yatichaski, janiw akapachanx walja yatiñanak uñacht’ayañakikiti. Ukatxa, taqi kunatix jupax Griego qillqatanakapan jikxatäna, chiqañchäwi jan ukax chiqap sarnaqäwi thakhinjam jaqir irpañatakix, ukax akïr kimsa arunakakiwa: “Jiwasanakax jupan wawanakapätanwa;” “Jan wali arunakax suma sarnaqäwinak t’unji;” ukat “Cretenses jaqinakax sapa kutiw k’aririnakäpxi.” ¿Khitirus juk’amp jikxataspa, ukax chiqap sarnaqäwin, chiqañchan, q’umañan ukat chiqap chuyman thakhin yanapt’aspa?
TAM1897 D 66.1Jichhax jan armasimti. Griego ukhamarak Romano jaqinakax janiw jisk’achata, q’añuchata, isinakapan t’unxata, jan yatiñani paganu jaqinakäpkänti; jan ukasti, jupanakax qamirinakäpxänwa, suma uñstata, ukhamarak wali yatiqata. ¿Kunjamarak yaqhäspaxa, kunatix jupanakax yatipkäna ukhamarak yatichapkäna ukax jichha pacha yatichirinakan jach’a amtanakapawa? Julio César jupax taqi jakäwinkir jaqinakat sipan juk’amp yatiñani jaqinak taypinkänwa — suma sarnaqäwin, k’uchi aruskipäwin, suma uñnaq uñjañan, ukhamarak taqi kasta suma sarnaqäwinakan. Ukampisa, ¿kunjam jaqïnsa jupaxa? Jupan sarnaqäwipatxa, juk’amp jark’aqata qillqataxa, chiqapuni jan ukax phuqhatäñapatakisa, janiw uñt’ayañatakjamäkiti.
TAM1897 D 66.2Kunapachatix Tatitux kunjamsa taqi yatiñax, taqi kasta yatiqañax jupan qhispiyäwip jan utjipanxa inakiwa uk uñacht’ayawayki, ukapachax wasitat sista, ¿kuns jaqinakatakix luraspa, aka pachan uñacht’ayat yänakapax janiw jaqinakaru yatichkiti ukax janiw thakikiti sasina? Jaqinakax aka yänakampix janiw chiqa thakhi sarnaqañataki, Diosan yatiñapax nayrankiriwa, ukat jupan yatiñapax juk’amp askiwa sas amuyañatakix yatichatäpkiti ukhaxa, ¿kunjamarak jaqinakax nayraqat sarxapki ukanakar purkiri jan walt’äwinakat qhispiñ suyt’apxaspa?
TAM1897 D 66.3Diosan qhispiyawipan yatiñapax jaqinakax nayraqat yatiñapawa; ukax jiwasar irpañapatakiwa, irpt’añapatakiwa, chiqanchañapatakiwa, taqi kunan taqi tuqin katxaruñapataki, ukat taqi jan wali kunanakat jark’aqañapataki. Ukat taqi ukanak luraniwa. Ukaw bendicita chiqaxa. Wasüru arumaw ullart’ayäta, ukat wasitat ullart’arakta:—
TAM1897 D 66.4Nayarusti, taqi qullan jaqinakat sipan juk’amp jisk’akirïkchiyätsa, aka khuyapayasiwix churitäna, Criston jan uñt’kay qamir kankañap paganonakar yatiyañajataki; ukat taqi jaqinakar uñacht’ayañataki kunasa aka imantat amuyun masichasiñapaxa, ukasti akapach qalltatpach Diosan imantatänwa, jupasti taqi kunsa Jesus Criston taypi lurawayi. Efesios 3:8, 9.
TAM1897 D 66.5¿Kunasa uka Diosan imantat yatiñapaxa? — “Cristox jumanakankiwa, jach’añchäwin suyäwipa”. Cristoxa Diosan ch’amapawa, ukat Diosan yatiñapawa, suma yatiyäwiwa, qhispiyañataki Diosan ch’amapawa — ukawa Diosan imantat yatiñapaxa; ukawa qhispiyañan yatiñapaxa. Ukawa yatiñan chiqapaxa, kawkirus taqi yaqha yatiñanakax muyuntapxi. Uka qhispiyañataki Diosan ch’amapaxa sapa mayni jaqin utjañapawa, jupan manqhan utjki uka jan walit jark’aqasiñapataki. Sapa jaqina yurit juchax chhaqañaruw irpaniwa, taqi yatiñanaka, taqi qillqatanaka, taqi luräwinaka, taqi iyawsäwinaka, akapachan utjki jan ukax utjaspäna taqi kunanaksa utjkipansa, jupax Jesucriston iyawsäwipampi jikxataski uka Diosan qhispiyañatak ch’amapar jan katxaruskipan ukhaxa.
TAM1897 D 66.6Uka ch’ama chuymankix jan utjipanxa, Diosan yatichkäna uka yatxatawisa — janirakiw qillqatanakata, yäpar lurañanaka, iñiwinaka, ukat jan iñirinakan yatichäwinakapat arsuñasa — janiw jaqir juchachasiñapat jark’aqañatakix ch’amanikiti. Uka jan utjipanxa, jaqin utjki uka jan walin sapa jisk’a t’aqapax taqi akanak utjkipansa uñstarakiniwa. Ukatawa qhispiyañatakix Diosan ch’amapaxa: jaqir taqi jan walinakat qhispiyi.
TAM1897 D 66.7Diosan imantat yatiñapaxa, jumanakan Cristoxa, jach’añchañan suyäwipa; Cristoxa Diosan ch’amapa, ukhamaraki Diosan yatiñapa; Cristoxa ukhamaraki jupar ch’akkatata; ukakiwa, taqi kunansa, taqi kunan patxapansa, taqi kunan manqhipansa, taqi kun taypinsa, jichhürunsa ukhamaraki wiñay wiñaykama, — ukawa qhispiyañan yatiñapaxa, taqi yatiñanakan p’iqinchiripa; ukaxa taqi yatiñanakaru irpiriwa, taqinit sipansa nayrïriwa, ukhamaraki taqi yatiqañan irpt’iriwa. Ukhamäpan taqinimpitaki wiñay wiñaykama.
TAM1897 D 66.8Ukatsti Tatitux Ajayupampi jiwasarux juparu ukham apthapipxpan; chuymax uka ch’amaru, uka imantat yatiñampi masichasiñaru, Diosan Ajayuparux ukham jist’arapxpan, ukhamat jupax ukarux Jesus Cristoru, graciaparu ukhamarak suma kankañaparu satantañapataki. Ukhamarusa, jiwasanakax chuymasa juparuw sapa kuti, jupakiparaki jist’arapxta, mä panqara inti ukaru uñtasita, ukhamatwa taqpach phuqhatapampi jupan chiqapar sarnaqañapa, ch’amapa, qhispiyasiñapa, khuyapayasiñapa, chiqapa, kusisiñapa, k’uchisiñapa, suma qamañapa — ¡Ay, ukat wiñay jakañapampi katuqtanxa!