Te Pūtaiao o te Whakaoranga. – Nama 1

TAM1897 D 46.2Kōrero i tukuna i te ahiahi Paraire, Hui-tanguru 12, 1897 I tāia i roto i ngā Pānui ā-Rā o te Hui Whānui o Hui-tanguru 16, 1897, Pukapuka 1, Nama 3, whārangi 46–47, me Hui-tanguru 17, 1897, Pukapuka 1, Nama 4, whārangi 49–53.

TAM1897 D 46.3E mōhio ana te katoa he ao tino pūtaiao tēnei, i te iti rawa, ki tōna ingoa, ki āna kī, ki ōna wawata hoki. E hiahia ana a te Atua kia ū tonu āna tāngata ki ngā whanaketanga o te ao. Nō runga atu i tērā: e hiahia ana ia kia ārahi tonu āna tāngata i te ao. Ina koa, e hiahia ana ia kia kaiwhakahou tonu āna tāngata, ā, kia kaiwhakahou tētahi tangata, me ārahi ia i te ao. Nō reira, i te mea he ao tino pūtaiao tēnei, ki tā te ao e kī nei, ki ētahi atu āhuatanga hoki, me pūtaiao te kaupapa a te Atua me ōna tāngata kia tutuki ai ngā hiahia o te ao. Koia tērā te whakapuakitanga o te kaupapa hei rangahau māu i tēnei pō. E hiahia ana te Ariki kia whakaae tātou ki taua kaupapa, kia rangahau, kia whakawhanake hoki, kia whakaaturia ai i roto i a tātou, i te aroaro o te ao, te tika ā-pūtaiao o taua kaupapa. Mēnā ka mahia tēnei e koe, e au, e te hunga katoa e kī ana i te ingoa o te Karaiti, ka tutuki tērā i te Ariki. Ka kite te ao, ā, ka kite te ao ahakoa mēnā he wāhanga tāu, tāku rānei, he wāhanga rānei kāore. Nō te mea, mēnā kāore koe, kāore au e whai wāhanga, ka whai wāhanga ērā atu e whakaae ana kia whakaaturia e te Ariki mā rātou; ā, mēnā kāore tātou e whakaae kia mahia e ia, ka ngaro i a tātou.

TAM1897 D 46.4Engari ka mea koe, ‘Ko te whakaoranga te mahi a te iwi a te Atua.’ Ko te whakaoranga te take kotahi a te Ariki. Koinei ngā kōrero a ērā atu tuākana. Koinei tā mātou i ako i te akoranga i tēnei ahiahi, me ngā akoranga katoa i roto i te pukapuka o ngā Hiperu. Koinei hoki te akoranga i puta i ētahi atu wāhi o te Paipera. Ā, e kī ana te Paipera kia kaua tātou e mōhio ki tētahi mea kē, engari ki a Īhu Karaiti, ki a ia i rīpekatia. Ka mea koe i tērā; āe, ā, ka mea hoki au. Ka mea au, ko te mahi a te iwi a te Atua — ko ngā mea katoa e pā ana ki te take a te Atua i te ao — he mahi whakaora. Ā, e tino hāngai ana tēnei ki ngā mea kua kīia kē e mātou. Nō reira, he pūtaiao te whakaora.

TAM1897 D 46.5He nui atu i tērā: Ehara te whakaoranga i te pūtaiao noa iho, ehara i te mea he pūtaiao noa iho; koia te rangatira, te kī, te pokapū o ngā pūtaiao katoa. Koia te mea tino pūtaiao rawa atu o ngā mea katoa e whakaarohia ana e ngā hinengaro o te tangata i tēnei ao. Nā reira, ka whiwhi te iwi a te Atua i te whakaoranga a te Atua i tōna āhua i roto i te Atua; ka tū tōna kaupapa whakaoranga i te ao hei tohu pono i ōna whakaaro mō te whakaoranga, ka whakapuakina ki te ao te pūtaiao e tū ake ana i ngā pūtaiao katoa. Ka taea e te iwi a te Atua te tū ki mua i ngā rangatira o te pūtaiao, ā, kāore rātou e whakamā i roto i tētahi ao pūtaiao.

TAM1897 D 47.1Ināianei, kua tino ū ahau ki taua pono. Ā, e hiahia ana ahau kia kite koutou i tōna tino pono. Kua ū tātou ko koutou ki te whakaoranga a te Atua. Ā, e hiahia ana ahau kia kite koutou mā te Paipera — te pukapuka o ngā pono katoa — he pūtaiao te whakaoranga. Nā, ka ū koutou, me au, ki taua pono.

TAM1897 D 47.2Tuatahi, nō reira, e hiahia ana ahau kia whakaaro marire koutou, kia kite hoki koutou ake ehara i te mea he pūtaiao noa iho te whakaoranga; engari koia te tiketike rawa atu o ngā pūtaiao katoa.

TAM1897 D 47.3Ko te kupu “pūtaiao” e tohu ana, arā, i te mōhiotanga. Ko te pūtaiao o te mātauranga otaota, ko te mōhiotanga o te mātauranga otaota. Ko te pūtaiao o te tātai arorangi, ko te mōhiotanga o te tātai arorangi. Nō reira, kua tautuhia e tētahi kairangahau te pūtaiao hei “hua o te whakaaro”. Ko ngā mōhiotanga katoa — ko te pūtaiao — kei te ao mō te tātai arorangi, he hua nō te whakaaro a te ao mō taua kaupapa.

TAM1897 D 47.4Ināianei, ko te whakaoranga te mōhiotanga ki te Atua: “Ko te ora tonu hoki tēnei, kia mātau rātou ki a koe, ko koe anake te Atua pono, ki a Īhu Karaiti anō hoki i tonoa mai nei e koe.” Nō reira, he pūtaiao. Engari, ehara tēnei mōhiotanga i te hua o te whakaaro a te tangata; he hua nō te whakaaro a te Atua. Nō te mea, ““Ko ngā mea kāhore te kanohi i kite, kāhore te taringa i rongo, kāhore anō i tapoko noa ki te ngākau o te tangata, ko ngā mea kua rite i te Atua mō te hunga e aroha ana ki a ia.” Otiia, kua whakakitea mai aua mea ki a tātou e te Atua mā tōna Wairua. E rapu ana hoki te Wairua i ngā mea katoa, āe, i ngā mea hōhonu a te Atua.” Nō reira, ko te whakaoranga, he hua nō te whakaaro a te Atua, ehara i te pūtaiao anake, engari koia te tiketike rawa atu o ngā pūtaiao katoa.

TAM1897 D 47.5Anō: Ko ngā mea e mōhiotia ana e te ao hei pūtaiao — arā, ngā pūtaiao taiao — he hua nō ngā whakaaro a te tangata. Mā te hinengaro e whakaaro ai te tangata. Nā reira, mā te hinengaro e whakahaere ai te tangata i ēnei pūtaiao katoa. Engari, ko te whakaoranga e pā ana ki te hinengaro anō. Nō reira, ko tēhea te mea teitei ake? Ko tēhea te mea teitei ake — ko tērā e pā ana ki ngā mea katoa, ko tērā rānei e pā ana ki te mea e pā ana ki ngā mea katoa? — Ko te tuarua, tūturu ana. Nā, i te mea mā te hinengaro e whakahaere ai te tangata i ngā pūtaiao katoa, ā, mā te whakaoranga e aro ki te hinengaro anō, kua tino mārama, ehara i te mea he pūtaiao anake te whakaoranga, pērā tonu i ētahi atu pūtaiao, engari he pūtaiao teitei ake i ngā pūtaiao katoa. Koinei te pūtaiao teitei rawa e taea ana e te hinengaro o te tangata te mōhio.

TAM1897 D 47.6Anō hoki: Ko te whakaoranga e pā ana ki te hinengaro. Engari ko wai tērā e pā ana ki te hinengaro i roto i te whakaoranga, ā, mā te whakaoranga? — Ko te Atua anō. Nā reira, i te mea ko te Atua anō te kaihanga, te kaiwhakaputa i tēnei pūtaiao; ā, i te mea he hua tēnei pūtaiao nō ngā whakaaro a te Atua; ka whai ake, ko te pūtaiao o te whakaoranga te pūtaiao teitei rawa, te hōhonu rawa, te whānui rawa, e mōhiotia ana, ehara i te hinengaro o te tangata anake, engari ki te ao whānui katoa.

TAM1897 D 47.7Me pānui tātou i ētahi Wāhanga Tapu. “Kaua hoki tō koutou āhua e rite ki tō tēnei ao; engari, kia puta kē, arā kia whakahoutia ō koutou hinengaro.” Rōma 12:2. “Nā, e mahi ana ahau anō nei, arā, tōku hinengaro, ki te ture a te Atua.” Rōma 7:25. “e mātau ana anō tātou kua tae mai te Tama a te Atua, kua hōmai e ia ki a tātou he mātauranga.” “Kei a tātou ia te hinengaro o te Karaiti.” Ko te hinengaro anake te huarahi e taea ai e te Ariki te toro mai ki a tātou. Mā te hinengaro anake ia e mahi ai ki a tātou. Mā ō tātou hinengaro anake ia e whakahaere ai i a tātou. Tirohia: “e mahi ana ahau anō nei, arā, tōku hinengaro, ki te ture a te Atua, ko tōku kikokiko ia ki te ture a te hara.” Ā, ko te tuatahi o ngā whakahau katoa, ko tēnei: “Whakarongo, e Īharaira: Ko te Ariki, ko tō tātou Atua, he Ariki kotahi; kia whakapaua hoki tōu ngākau, tōu wairua, tōu hinengaro … ki te aroha ki te Ariki, ki tōu Atua.” “He tikanga whawhai hoki ki te Atua te whakaaro ki te kikokiko e kore nei hoki e ngāwari ki te ture a te Atua, kāhore anō e āhei kia ngāwari;” Ko te hinengaro ā-tinana kāore e taea te ū ki te ture a te Atua — kāore rawa e taea — me huri, me whakawhiti mō tētahi atu hinengaro e mahi ana i ngā wā katoa i te ture a te Atua. Ko taua huringa hinengaro te whakaoranga. Ko taua whakahou i te hinengaro nā te Atua i mahi i roto i tana mahi whakaoranga, ā, kāore e taea e tētahi atu. Nō reira, koia te tino tiketike rawa atu o ngā pūtaiao katoa — te tiketike rawa atu e mōhiotia ana e te hinengaro o te tangata, te tiketike rawa atu e mōhiotia ana e te ao whānui.

TAM1897 D 47.8Kāore anō rānei koe kia tīmata ki te kite he aha i kōrero ai ngā Taunakitanga mō te “pūtaiao o te whakaoranga”?

TAM1897 D 49.1Ināianei, e hiahia ana ahau kia kite koutou e whakaaro ana hoki ētahi atu pēnei. E hiahia ana ahau kia kite koutou kāore au e takitahi ana i tēnei. E hiahia ana ahau kia kite koutou he mana tā mātou mō tēnei tūnga — he mana pūtaiao — arā, te mana o ngā tāngata e mārama ana ki te pūtaiao.

TAM1897 D 49.2Mēnā ka taea e au te kawe mai ki a koutou i tēnei pō i ngā taunakitanga e whakaatu ana ko te hunga e mōhio ana ki ērā atu pūtaiao katoa, nui atu i te mōhiotanga o tētahi tangata o tēnei ao, e whakapuaki ana he nui ake tā rātou hiahia ki tēnei pūtaiao i tō rātou hiahia ki ērā atu pūtaiao katoa kua whakakotahitia, ā, e kite ana rātou he nui ake ngā mea whai tikanga hei whakaaro mā rātou i roto i tēnei pūtaiao i ngā mea kei roto i ērā atu pūtaiao katoa kua whakakotahitia, kāore rānei koutou e kī ka haumaru ahau ki te kōrero pēnei — i te tirohanga pūtaiao? Nō reira, kei a au he rōpū pēnei — he rōpū e mārama ana ki ngā pūtaiao katoa, ā, kei a au ngā taunakitanga kua whakamārama pono e whakaatu ana he nui ake tā rātou hiahia ki tēnei i ngā pūtaiao katoa kua whakakotahitia.

TAM1897 D 49.3I roto i 1 Pita 1:10-12, kei te kōrero te apotoro mō te whakaoranga, ā, i reira ka pānui au pēnei:—

TAM1897 D 49.4Ko taua whakaora, he mea āta rapu he mea whakataki iho nā ngā poropiti i poropititia ai te aroha noa, arā tēnei i a koutou nei. I a rātou i rapu ai ko tēhea wā, he wā pēhea hoki, tā te Wairua o te Karaiti i roto i a rātou i whakapuaki ai, i a ia e whakaatu ana i mua i ngā mamae o te Karaiti, i te korōria anō hoki ō muri iho. I whakakitea mai nei anō ki a rātou, ehara i te mea mō rātou ake, engari mō tātou, ngā mea i minitatia rā e rātou, kua kōrerotia nei hoki ki a koutou ināianei e te hunga i kauwhautia ai te rongopai ki a koutou, he meatanga nā te Wairua Tapu i tonoa mai nei i te rangi. Hiahia tonu ngā anahera ki te mātakitaki ki aua mea.

TAM1897 D 49.5He aha ngā mea e hiahia ana ngā anahera kia tirotiro? — Ko te whakaoranga a te Atua i te wā e kauwhautia ana me te Wairua Tapu i tukuna iho mai i te rangi. Ko te kupu Kariki mō te “hiahia” i konei e tohu ana i te “whakatū i te ngākau ki tētahi mea.” Ko te kupu Kariki mō te “titiro hōhonu” e kī ana, “te tuohu ki tētahi mea kia titiro; te titiro iho me te upoko e piko ana ki mua; te titiro ki roto me te tinana e piko ana; te titiro āta, te tirotiro pākiki — mō tētahi e hiahia ana kia mōhio ki tētahi mea.” Koinei te āhua o ngā anahera ki te kaupapa o te whakaoranga.

TAM1897 D 49.6Ināianei, kei te mārama ngā anahera ki ētahi atu pūtaiao — pērā i te pūtaiao koiora, te pūtaiao whenua, te pūtaiao ika, te tātai arorangi — ki ngā pūtaiao katoa? E mōhio ana koe e mārama ana rātou. E mōhio ana te katoa e tino mārama ana ngā anahera ki ngā pūtaiao katoa. E mōhio ana te katoa he tino haumaru te kī e tino mārama ana ngā anahera katoa ki ngā pūtaiao katoa he hōhonutanga mutunga kore tō tō rātou mōhiotanga, nui atu i tā tētahi tangata e mōhio nei, i mōhio rānei i mua, ki tētahi pūtaiao kotahi. Engari, he nui ake te hiahia o ngā anahera ki te kaupapa o te whakaoranga i tō rātou hiahia ki ērā atu pūtaiao katoa. Ko rātou e tino mōhio ana i ngā mea katoa, ko rātou hoki e tino aro ana ki tēnei kaupapa kotahi. Āe rā, i whakaae mai koutou ki ahau i tērā wā, mēnā ka taea e au te tuku i tētahi mana pēnei, ka mea koutou he haumaru tātou ki te tango i tēnei tūnga. Nā reira, haere mai, kei te haumaru tātou. Kei te noho tātou i roto i te rōpū pai rawa atu — āe, te rōpū pūtaiao pai rawa atu. He mana whakatau mō tēnei kaupapa, he mana pūtaiao.

TAM1897 D 49.7Ināianei, kāore au e tākaro ana i te kupu ‘pūtaiao’ i tēnei pō. Kei te whakamahi au i ngā kupu “pūtaiao” me te “ā-pūtaiao” mō te whakaoranga hei kupu tino pono. He mea pūtaiao tūturu te whakaoranga a te Atua, ehara i te mea i tapaina noa iho, engari he mea pūtaiao tūturu, he tino pūtaiao rawa atu. Nō reira, kaua rawa e whakaaro kei te tākaro au i te kupu “pūtaiao” rānei “ā-pūtaiao”. Kei te whakamahi pono au i taua kupu, nā te mea he tika i roto i tēnei horopaki.

TAM1897 D 49.8Engari ehara tēnei i te mea katoa: ehara i te mea ko te hiahia anake o ngā anahera kia tirotiro i tēnei, hei hunga e hiahia ana kia mōhio ki tētahi mea; engari ka mōhio rātou ki tētahi mea. Ka ako rātou mā te tirotiro i tēnei, mā te rangahau hoki. Tirohia Epeha 3:8-11, ā, ka kite koe i tēnei whakaaro e whakapuakina ana:—

TAM1897 D 50.1I hōmai ki ahau, ki te mea iti iho i te iti rawa o te hunga tapu katoa, tēnei aroha noa, kia kauwhautia e ahau i roto i ngā tauiwi te taonga o te Karaiti e kore nei e taea te rapu; “kia whakakitea anō hoki e ahau ki te katoa” [Ka waiho e au te kupu tāngata, nā te mea kua whakaurua kē] te whiwhinga tahitanga ki te mea ngaro, ki te mea i huna nei inamata noa atu i roto i te Atua, nāna nei i hanga ngā mea katoa; kia ai [Tirohia, ināianei, me kauwhau ahau i ngā rawa o te Karaiti kāore e taea te rapu, kia kite ai te katoa i te hononga o te mea huna kua huna i roto i te Atua, ā, koia tēnei te kaupapa, mō te whāinga] te hāhi ināianei hei whakaatu ki ngā rangatiratanga, ki ngā mana i ngā wāhi o te rangi, i te maha o ngā whakaaro nui o te Atua. I runga i tāna i whakatakoto ai i mua noa atu, he mea mahi nāna i roto i tō tātou Ariki, i a Karaiti Īhu.

TAM1897 D 50.2He aha te “tino take” i whakaatuhia ai tēnei ki te tangata? — Hei mōhio ai ngā rangatiratanga me ngā mana “i ngā wāhi rangi” (arā, “i te rangi” i ētahi atu whakamāoritanga; he tika tērā) ki te maha o ngā mātauranga a te Atua. E tino hiahia ana ngā anahera, ngā rangatiratanga, me ngā mana, ki te tirotiro i tēnei rongopai o te whakaoranga ina ka whakapaohohia me te Wairua Tapu i tukuna iho mai i te rangi. Ka tirotiro, ka ako hoki rātou. Ā, i a rātou e ako ana, ka ako rātou i ngā whakapuakitanga hou o te mātauranga o te Atua — te mātauranga kanorau o te Atua — i runga i tana kaupapa ake tonu i whakamaherehia e ia i roto i a Karaiti Īhu tō tātou Ariki. E mōhio ana koe mā ētahi atu tuhinga tapu, kua whakapuakina tēnei mea ngaro o te Atua, tēnei kaupapa ake tonu, i roto i te rongopai. E mōhio ana koe kāore ngā rangatiratanga me ngā mana i te rangi e mau tonu ana i te kotahi āhua — ehara rātou i te mea nō te ake ake ki te ake ake. Nō tētahi wāhi motuhake rātou ki te ake ake, pērā i a koe, i ahau. Ki te ake ake anake a Kapariera mai i te wā i hangaia ai ia. Ehara ia i te mea nō te ake ake ki te ake ake.

TAM1897 D 50.3Engari, ko te Atua nō te ake ake ki te ake ake. Ināianei, nō te ake ake ki te ake ake, i reira, ā, kei reira tonu, tētahi kaupapa — tana kaupapa ake tonu i whakaritea i roto i a Karaiti Īhu tō tātou Ariki. E hia te roa ka pau i ngā anahera kia tae ki te hohonutanga, kia whakamutu i te rangahau o taua kaupapa ake tonu? — Ki te ake ake. He tino mārama tērā. Nā, i te mea ka whakapuakina taua kaupapa i roto i te rongopai, ka mōhiotia mā te mea ngaro a te Atua, arā, ko “a te Karaiti i roto i a koutou, e tūmanako atu ai ki te korōria,” he tino mārama kei te ako ngā anahera i taua kaupapa. Ā, i a rātou e tirotiro ana, ka kitea e rātou i reira te whakaaturanga o te mātauranga kanorau a te Atua, e ai ki tana kaupapa mō ake tonu atu. E hiahia ana rātou ki te tirotiro. Ka pērā rātou, ā, mā konei ka ako rātou.

TAM1897 D 50.4Nō reira, i te mea he nui ake tō rātou mōhiotanga ki ērā atu pūtaiao katoa i tō tētahi tangata mōhiotanga ki tētahi pūtaiao kotahi, ā, i te mea he nui ake tō rātou hiahia ki tēnei i ngā pūtaiao katoa, ā, ka ako rātou i konei; ehara rānei tēnei i te mea ka taea e tāua te whakawhirinaki ki a ia me te haumaru? Nō reira, ehara rānei tēnei anō i te kaupapa e tika ana kia whakaarohia e tātou, kia whakaarohia hōhonu atu i ngā mea katoa kē? Ā, kāore rānei e taea e tātou te whakatū i ō tātou ngākau ki tēnei, te tuku i tō tātou wairua katoa ki reira, kia kore ai e hē ki te pūtaiao? Āe, ka taea, ka taea! Me mahi tātou i tēnei.

TAM1897 D 50.5Ināianei, kaua e hē tō whakaaro mōku. Ehara i te mea e whakaeke ana ahau i ērā atu pūtaiao. Ehara i te mea e kī ana au me wareware ngā pūtaiao katoa, kia whakaarohia hei rama tinihanga e whakakotiti ana i te tangata, kāore he take kia arohia. Kāo; kei te kī au he nui ake tēnei i a rātou katoa; ā, me ako ngā mea katoa e ako ana tātou i roto i a rātou i raro i te mana o tēnei, nā te mea he nui ake tēnei i a rātou. Kei te kī noa au me noho tuarua ngā mea katoa kē, ki tēnei anake, mēnā e hiahia ana tātou kia pūtaiao.

TAM1897 D 50.6Whakaarohia! Whakaarohia ā tātou ake hinengaro tūturu e whakamahia ana ki ētahi atu pūtaiao. Ka tika rānei, ka pūtaiao rānei tētahi tangata mēnā ka whakapau ia i āna whakaaro pai rawa, whai mana rawa ki tētahi pūtaiao, i te mea kei a ia te mana nui rawa e tohu ana he pūtaiao teitei ake e wātea ana ki a ia? He pūtaiao tērā? — Kāo. Nō reira, kua kite tātou ināianei he pūtaiao tēnei; koinei te pūtaiao teitei rawa atu. Nā reira, ko te tangata kāore e whakanoho i āna whakaaro tiketike rawa, āna whakaaro pai rawa, me ōna kaha katoa ki runga i tēnei pūtaiao tuatahi, ā, kāore e tuku mā tēnei pūtaiao e ārahi ērā atu pūtaiao katoa, i te āhua o ngā mea, ehara ia i te tangata pūtaiao.

TAM1897 D 50.7Ā, ehara hoki ia i te tangata whakaaro nui. He aha tēnei pūtaiao? — Ko te whakaoranga. He tino pai. Ko te ora tonutanga hoki. Mehemea ka whakapau ahau i taku oranga katoa, aku kaha katoa ki ētahi atu pūtaiao, ā, ka wareware i tēnei, ka whakaaro rānei he iti iho tēnei, ka whiwhi au i taua mea? — Kāo. E hia ngā tau ka roa āku hei ako i ērā atu pūtaiao? — Ko te nuinga rawa, he torutoru noa ngā tau. Nā reira, ka mutu tōku mahi ki ēnei pūtaiao mō ake tonu atu, ā, kāore au e whai wā anō ki te ako i a rātou.

TAM1897 D 50.8Engari, mēnā ka tīmata au i tēnei tuatahi, ā, ka waiho i ērā atu kia noho i te tūnga iti ake kia mau ai tēnei ki ahau, ka whai wā au ki te ako i ērā atu? — Āe. E hia te roa? — Mō ake tonu atu. Aue, ehara rānei tērā i te huarahi whai whakaaro? Ehara rānei tērā i te huarahi whai whakaaro kotahi anake? Ā, ehara rānei tērā i te huarahi pūtaiao, whai whakaaro hoki? — Āe mārika. Nā reira, haere mai, kia pūtaiao tātou, kia tino pūtaiao, kia tino rawa atu.

TAM1897 D 50.9Ināianei, me titiro whakamua ake tātou. I taua wāhanga tuatahi i tirohia e tātou mō ngā anahera, i tīmata ki ngā poropiti, pēnei: “Ko taua whakaora, he mea āta rapu he mea whakataki iho nā ngā poropiti i poropititia ai te aroha noa, arā tēnei i a koutou nei.” I taua wā, i whakamōhio rātou i mua mō ngā mamae o te Karaiti, me te korōria ka whai ake.

TAM1897 D 51.1Nā, nā ngā poropiti i whakatakoto ā-tuhi, pēnei i tā tātou e kite nei i konei, tēnei pūtaiao whakaora, tēnei hua o ngā whakaaro a te Atua mō te kaupapa whakaora. Nā ngā poropiti i kawe mai tēnei pukapuka pūtaiao, tēnei pūtaiao whakaora. I mōhio rānei rātou ki ētahi atu pūtaiao? — Āe.

TAM1897 D 51.2Ka kitea tēnei i ngā wāhi maha — he maha rawa e kore ai e taea e tātou te tirotiro katoa i tēnei pō. Engari, ka tirohia e mātou ngā kōrero e rua, e toru rānei, kia mārama ai tō tātou hinengaro ki te mea i mōhio rātou ki ēnei.

TAM1897 D 51.3I te upoko tekau mā rima o te pukapuka tuatahi o Koriniti, he kōrero pūtaiao i tukuna i te tekau mā whitu rau tau pea i mua i tōna kitenga e te pūtaiao. I reira tonu ia i ngā rau tau katoa, engari kāore ngā kairangahau o taua rāngai i mōhio ki a ia mā te tukanga o ā rātou whakaaro. He kōrero tēnei mō tētahi pono i roto i te arorangi. Ko te hunga i whakapono ki te kōrero i roto i te Paipera i mōhio tonu ki a ia, ahakoa kāore rātou i rongo i te kupu arorangi; engari kāore i mōhiotia e te pūtaiao a te tangata, ā, i kitea anake i muri i te roa o te wā.

TAM1897 D 51.4He whakaaro anō: I te wā i tuhi ai taua kaituhi o te Paipera i taua kōrero pūtaiao i kitea e ngā kairangahau i muri iho i te tekau mā whitu rau tau he tika ā-pūtaiao, ehara rānei i te mea he kōrero pūtaiao pono tonu i ngā wā katoa, pēnei i muri i tōna kitenga? — Āe rawa. Nō reira, ehara rānei i te mea i taua wā i tuhi ai te kaituhi? — Tūturu. Ko te wāhanga ko 1 Koriniti 15:41:—

TAM1897 D 51.5He korōria kē tō te rā, he korōria kē tō te marama, he korōria kē hoki tō ngā whetū; nā, poka kē te korōria o tētahi whetū i tō tētahi whetū.

TAM1897 D 51.6Kāore i mōhiotia tērā i te kotahi rau tau ki muri, nā te mea i taua wā, i whakahē tētahi tangata i whakaaro he rangatira ia i te tātai arorangi, ā, i whakaaro hoki ōna hoa he pērā ia, i taua kōrero he hē, he taunakitanga hoki mō te kūaretanga o ngā kaituhi Paipera; nā te mea i whakaaro ia (arā, i whakaaro te kaituhi Paipera) ka rerekē tētahi whetū i tētahi atu whetū i tōna korōria, i tōna kanapa, kaua i tōna tawhiti. Koinei te kōrero a tēnei kaiwhakahē mō tērā. Ko tāna whakaaro, ā, i kōrero ia mō te pūtaiao tātai arorangi, ko te take kotahi anake i kanapa ake, i ātaahua ake ai tētahi whetū i tētahi atu ki a tātou, he mea tata ake tērā ki a tātou i tērā atu, kia nui ake ai te mārama ka tae mai ki a tātou. Engari i ēnei rā, i ngā ao katoa o te pūtaiao, e mōhiotia ana he pono, he nui te rerekētanga o ngā whetū i roto i tō rātou korōria, ātaahua, me ngā tae, pērā tonu i ngā putiputi o te whenua. Nā reira, mēnā ka taea e tātou te kite i ngā putiputi katoa o te ao e whakatakotoria ana ki mua i a tātou i roto i tētahi papa whakahirahira, me tō rātou korōria katoa, me ngā momo tae rerekē, ā, ka taea hoki e tātou te kite i ngā whetū o te rangi kia mārama pēnei i tō tātou kitenga i ēnei, ka kite tātou i tētahi he rite tonu te kanorau, te ātaahua hoki ki tētahi atu. Kua mōhiotia tēnei ināianei, engari kāore i mōhiotia i te wā i tuhia ai taua wāhanga ki ngā Koriniti.

TAM1897 D 51.7Ināianei, ka pātai au, ehara rānei i te kōrero pūtaiao tērā, ehara rānei i te kī i tētahi pono o te pūtaiao i te rā i tuhia ai e Pāora, i tukuna atu ki Koriniti, he rite tonu tōna pono i taua wā ki tōna pono ināianei? Ehara i te mea nā te kitenga a te pūtaiao i te mea he pono i hanga ai hei pono, kāore hoki i tāpiri he ngota ki tōna taumaha hei pono. I whakaatu noa iho tā rātou kitenga kua kitea e rātou tētahi mea he pono, engari kāore rātou i mōhio ki tērā i mua, nā te mea kāore rātou i whakapono ki te Paipera. Mehemea i pānui noa rātou i tērā i roto i te Paipera, ā, i whakapono, i whakaae hoki, kua mōhio rātou ki tērā wāhanga o te pūtaiao i mua rawa atu i te kitenga a tētahi kairangahau.

TAM1897 D 51.8He pūtaiao anō: I tētahi rā, i noho a Sir Isaac Newton i raro i tētahi rākau āporo. I taka tētahi āporo i tētahi peka tata ki a ia. He maha ngā wā i taka ai ngā āporo i ngā rākau i mua. Kua kite ia i ngā āporo e taka ana i ngā rākau i mua. Engari i taua rā, i noho ia i roto i te āhua whakaaroaro, ā, ka tīmata ia ki te whakaaro. He aha i taka ai taua āporo? Ko te take, kāore e kore, he kaha tō te whenua hei kukume i te āporo ki a ia anō. Nā te nui ake o te whenua i te āporo, ka kukume te whenua i te āporo ki a ia anō ina makere te āporo i te rākau. Ka mea ia, ‘Mēnā ka tango au i taua āporo, ka whiua e au ki te teitei rawa e taea ana e au, ka taka anō ki te whenua.’ Nā reira, mēnā ko te mana o te whenua i kawe mai ai i tēnei tawhiti iti, ka whiua e au ki te teitei rawa e taea ana e au, ā, ka hoki mai anō, he taunakitanga tēnei e tae ana te mana o te whenua ki tērā tawhiti, ā, ka mau tonu ki taua mea, ka whakahoki mai. Ki te taea e au te whiu i taua āporo kia kotahi maero te teitei, ā, ka hoki mai anō, ka mārama ka tae atu taua mana ki te maero kotahi kia whakahokia mai ai taua mea. Nā, i mea ia, ki te mea he pono tērā, me tae atu taua mana ki te marama. Ka pātai au mēnā ka tae atu ki te marama? Ka haere au ki te kite. I haere ia ki tōna whare, ka noho iho, ka tango i ngā tātaitanga o te tātai arorangi mō te ara o te marama, ka mahi i tētahi raupapa roa o ngā tau. Engari kāore i hāngai. I whakamātau anō ia, anō anō, engari kāore i hāngai; kāore i taea e ia te whakawhānui i taua mana kia tae atu ki te marama.

TAM1897 D 52.1I waiho e ia taua mea mō te tekau tau pea, ki taku mahara, i mua i tana tiki anō. I tētahi rā, i whakaputaina he tātaitanga hou mō te huarahi o te marama, hei whakatika i ētahi hapa i ngā tatauranga o mua. I te whakaputanga o tērā, ka mea a Newton, ‘Kei te miharo au mēnā ka whakakī tēnei i āku hiahia.’ I tiki ia i ngā tatauranga, ka tīmata ki te mahi, ā, ka mahi ia i tētahi raupapa roa o ngā tatauranga e miharo ai tāua, āe rā. Engari i te mutunga iho, e rua, e toru rānei ngā tau i toe hei tātai māna kia oti ai, ā, i kite ia ka hāngai. I tino whakamīharotia ia e tēnei kitenga whakamīharo, ā, kāore i taea e ia te whakaoti i āna tatauranga. I taka te pene i tōna ringa, ā, me tono ia ki tētahi hoa kia whakaoti mōna. I mahia e te hoa tērā, ā, nā Sir Isaac Newton i whakaatu tētahi kitenga pūtaiao, arā, he pūtaiao hou. Ko te ingoa o tēnei ko te kaha ā-taumaha. Ā, mai i taua wā, kua whakamana tōna ingoa mō ake tonu atu.

TAM1897 D 52.2He mea nui rawa tērā. Heoi, i roto i te Paipera i tuhia ai tērā, e rua mano rima rau tau i mua i te kitenga a Sir Isaac Newton i roto i te taiao. Ko te kaha ā-taumaha te mea e taurite ai te ao whānui. Koinei te mātāpono, koinei te ture, e ai ki ngā kairangahau, mā reira e mau ai te taurite o te ao whānui. Arā, ka pā ngā tinana katoa o te ao whānui ki ngā tinana kē, ā, ka taurite ki a rātou. Ehara i te tinana anake, engari ko ia ngota matū katoa o te ao whānui e kukume ana i ngā ngota matū kē katoa o te ao whānui, e whai pānga ana hoki ki aua ngota.

TAM1897 D 52.3I te ao tinana, he mea ōrite noa tēnei ki ngā mea i ako ai tātou i te karaehe Paipera i tēnei ahiahi, mō te take o te ora. I kitea e tātou kāore e taea e koe te pā ki tētahi tangata, ki tētahi mea rānei, kia kore ai e mōhiotia puta noa i te ao whānui. Kāore he pihoihoi e taka, kāore tō Matua e mōhio; ā, kāore hoki taua pihoihoi e taka, kāore tōna taka e rongo puta noa i te ao whānui. He mea ōrite noa tēnei ki tērā.

TAM1897 D 52.4He mea wairua anō hoki kei reira e hāngai ana ki ēnei e rua.

TAM1897 D 52.5Me haere ahau ki hea i tōu wairua? Me oma rānei ahau ki hea i tōu aroaro? Ki te kake ahau ki te rangi, kei reira koe; ki te whārikitia e ahau tōku moenga i roto i te rēinga, kei reira anō koe. Ki te tango ahau ki ngā pākau o te ata, ā, ka noho ki ngā tōpito o te moana; kei reira anō tōu ringa hei ārahi i ahau, tōu matau hei pupuru i ahau. Waiata 139:7-10.

TAM1897 D 52.6Ka whakaaro tika tāua, ka kitea anō tērā whakaaro i tētahi atu wāhi? Ka whakaaro hē tātou. He aha te whakaaro hē? — He hara. Nō hea te tīmatanga o te hara? — I te whakaaro. Ka kitea anō tōku hara i tētahi atu wāhi o te ao, i tua atu i ahau anō? Ko wai e kite ana i tēnei? — Ko te Atua, mā tōna Wairua. Ā, nō reira, he mea wairua kei tō tātou ao e kore e kitea? e kore e rangona? he whakaaro rānei mō te pai, mō te kino rānei, kāore e rangona? Nō reira, kāore rānei koe e kite he pūtaiao te kaha ā-taumaha? I kitea e Sir Isaac Newton tētahi pono i te ao, ā, e ōrite ana ki ērā atu pono o te ao.

TAM1897 D 52.7Ko te ture i kitea e Newton, ki tāku i kī ake nei, ko te mea e mau tonu ai te taurite o te ao. Ināianei ka pānui au i te kupu tapu e whakaatu ana i mōhiotia tēnei i te rua mano rima rau tau i mua i te kitenga a Newton. Ihāia 40:12:—

TAM1897 D 52.8Nā wai i mēhua ngā wai ki te kapu o tōna ringa, he whanganga ringaringa anō tāna rūri mō ngā rangi. Whaowhina ake e ia te puehu o te whenua ki te mēhua, ko ngā maunga, pāunatia ana e ia ki te pāuna ringaringa, ko ngā pukepuke ki te pāuna papa?

TAM1897 D 52.9I te whakatū i ngā maunga me ngā puke, i tauritea rātou ki a rātou anō. I whakaritea rānei e te Atua kia mau tonu tō rātou taurite? He aha te ingoa pūtaiao o te ture e mau ana i te taurite o ngā mea? — Ko te kaha ā-taumaha. Nō reira, he aha tā Ihāia i kōrero ai? — Ko te kaha ā-taumaha. Āe rā, koia tonu.

TAM1897 D 52.10Ka whakamārama tētahi kairangahau i tēnei āhuatanga mā te putiputi iti e kīia nei ko te puāwai hukarere (snowdrop). Me whakaaro koe ki ngā momo putiputi e rua e whakaputa ana i a rātou anō i te kākano. Ko tētahi he putiputi tū, ko tētahi he putiputi piko. Kua kite koe i roto i ngā putiputi i ngā aho iti e tū ana huri noa i tētahi aho matua. Ināianei, i roto i tētahi putiputi tū e whakaputa ana i a ia anō i te kākano, he poto ake te aho matua i ngā aho e karapoti ana i a ia i ngā wā katoa. Mēnā he putiputi piko, he roa ake te aho matua i ngā aho e karapoti ana i a ia. Ko te take o tērā, me taka te puehu putiputi — te hae — kei runga i ngā aho e karapoti ana ki te aho matua, ki te kore, kāore e taea te whakaputa anō i te putiputi.

TAM1897 D 52.11Ināianei, i roto i tētahi putiputi tū e whakaputa uri ana mā te kākano, me poto ake tēnei aho matua i ērā atu, kia taka ai te puehu putiputi o ērā atu ki runga i a ia. Ki te roa ake taua aho, ka taka te puehu ki raro, ka kore e tau ki runga i taua aho, ā, kāore he kākano e hua. Ki te mea he putiputi piko, ā, ki te poto ake tēnei aho matua i ērā atu, ka taka noa te puehu, ā, kāore anō he kākano ka hanga. Nō reira, i ia putiputi tū e whakaputa uri ana mā te kākano, he poto ake te aho pokapū i ērā e karapoti ana. I ia putiputi piko e whakaputa uri ana mā te kākano, he roa ake te aho pokapū.

TAM1897 D 53.1Ka whakaputa anō te puāwai hukarere i a ia anō i te kākano. Ahakoa he puāwai tū ia, he roa ake te aho matua i ngā aho e karapoti ana. Me pēhea rānei tēnei? Ka whakamārama anō au kia mārama ake ai koe: Ko te tikanga, he puāwai tū te puāwai hukarere, ā, ka whakaputa anō ia i a ia anō i te kākano. Nō reira, me poto ake te aho matua i ērā atu. Engari he roa ake. Nō reira, me pēhea rānei e taea ai e ia te whakaputa anō i a ia anō i te kākano? Kua whakaritea e te Ariki tēnei āhuatanga. Kua whakaritea e ia kia piko, kia tārewa iho taua putiputi, ahakoa he putiputi tū. Nō reira, i roto i tēnei putiputi tū, ka hangaia te aho pokapū kia roa ake i ērā atu. Ka tipu ake, ka tū tika kia pua, kia pakari, kia rite mō te whakaputa uri. I taua wā tonu ka piko iho tōna upoko, ā, ka taka te puehu putiputi ki tōna wāhi, ka ara anō te putiputi iti, ka tū.

TAM1897 D 53.2Ināianei, he ātaahua tēnei i a ia anō; engari ko konei ka puta mai te tauira hei whakamārama i te ture o te kaha ā-taumaha. Ka mea mai tēnei kairangahau ki ahau, ko te kaha kukume o te whenua te take e piko ai te putiputi, e tuohu iho ai tōna upoko. Āe, he tika tērā. He aha te take e taka ai te āporo? — Ko te taumaha. Engari ko te taumaha he kaha ā-taumaha noa iho — nō te kupu Rātini gravus, e tohu ana i te taumaha. He aha te take e whakapiko ai i te upoko o te putiputi e tū ana? — Ko te taumaha o te whenua. Engari he aha i kore ai e whakapiko te taumaha o te whenua i te upoko o taua putiputi i mua? — Ā, i te wā i hanga ai e te Atua taua putiputi iti, i taurite ia i te whenua, āe, i taurite ia i te ao katoa, ki ngā hiahia o taua putiputi. I te wā i hanga ai e te Atua taua puāwai hukarere iti whakaiti, i mau ia i te ao katoa ki te taurite, ā, i whakarite ia kia hāngai ki ngā hiahia o taua putiputi iti rawa! Ā, ki te whakaaro te Atua ki taua putiputi iti, kāore rānei ia e tino whakaaro nui ake ki a koutou, e hunga whakapono iti?

TAM1897 D 53.3Ināianei, e kī ana tēnei kairangahau ki ahau, mēnā i hanga te whenua — ā, ko te ao whānui hoki — kia kotahi pauna, kia kotahi āune rānei te taumaha atu i tōna taumaha o nāianei, kua whakapiko i te puāwai hukarere i mua i te wā tika; nā te mea, he taumaha ake, he nui ake tōna pānga ki a ia. Ā, i taua āhuatanga, ko te puāwai hukarere tuatahi ka noho hei pua whakamutunga. Engari kia ora ai taua puāwai hukarere iti, kia whakamanawa hoki i te tangata ki te mutunga o te ao, i whakaritea e te Atua te ao whānui kia tino hāngai ki ngā hiahia o taua putiputi, ā, ina tae ki te wā tika o tōna hiahia, ka tika tonu te taumaha hei kukume i a ia kia hinga. I a ia e tārewa iho ana kia taea ai te whakaputa uri, ka ahu mai he kaha anō i ngā pakiaka, ka mārō ake te kakau, ka toa te putiputi i te kaha ā-taumaha, ka tū anō pēnei i mua.

TAM1897 D 53.4Nā wai i mēhua ngā wai ki te kapu o tōna ringa, he whanganga ringaringa anō tāna rūri mō ngā rangi. Whaowhina ake e ia te puehu o te whenua ki te mēhua, ko ngā maunga, pāunatia ana e ia ki te pāuna ringaringa, ko ngā pukepuke ki te pāuna papa?

TAM1897 D 53.5Ko wai i whakarite i te taurite o te ao? — Ko te Atua. I kī a Ihāia i tēnei, tata ki te rua mano mā rima rau tau i mua i te kitenga a Sir Isaac Newton. Ehara rānei i te mea pūtaiao i te wā i tuhia ai e Ihāia? — Āe. Ehara rānei i te mea i tuhia ki ngā pūrongo i aua tau katoa? — Āe. Ehara rānei i te mea he pono pūtaiao i ngā wā katoa? — Āe. I piki ake rānei tōna mana hei pono pūtaiao i te kitenga a Newton? — Kāo; i ako ngā kairangahau i tētahi mea kāore rātou i mōhio i mua, engari i tū tonu i roto i te Paipera i ngā wā katoa.

TAM1897 D 53.6Whakaarohia ēnei mea. E hiahia ana te Atua kia pērā tātou. E hiahia ana ia kia kite tāua, ehara te whakaoranga, te Kupu i homai e ia ki a tātou, e karanga nei ia kia whakapaua ō tātou whakaaro hōhonu rawa ki reira, i tētahi take iti noa, whāiti noa; engari ko te mea nui rawa atu ka taea e te ao te mōhio. Ko te mea nui rawa atu ka taea e te pūtaiao o te ao te mōhio. Ko te pūtaiao rangatira rawa atu ka taea e te ao te mōhio.

TAM1897 D 53.7Engari kaua tātou e ako i taua Kupu hei whai noa i te mātauranga pūtaiao. Me ako tātou i taua Kupu kia whakaorangia ai tātou; ā, he mea pūtaiao te whakaorangia.