Te Pūtaiao o te Whakaoranga. – Nama 2

TAM1897 D 59.2Kōrero i tukuna i te ahiahi Rātapu, Hui-tanguru 14, 1897 I tāngia i roto i ngā Pānui ā-Rā o te Hui Whānui o Hui-tanguru 17, 1897, Pukapuka 1, Nama 4, whārangi 59–64, me Hui-tanguru 18, 1897, Pukapuka 1, Nama 5, whārangi 65–66.

TAM1897 D 59.3He kupu whakamārama anō, kotahi, e rua rānei, i mua i tō tātou tīmatanga i te ako i tēnei pō: Kāore e ruarua, he tokomaha pea kua pātai mēnā ka tū ki te whakamātautau ngā kōrero i kōrerotia i tērā pō. Ka tū. Ehara i te mea i kōrero noa iho au. He pono, kāore au i whai i ngā taipitopito katoa, engari mēnā ka whakaaro koutou ki ngā kōrero i kōrerotia e au ina kitea e koutou i te tā, ka kite koutou he pono. I taku kī i taurite te puāwai hukarere ki te whenua, ā, i taurite hoki te whenua ki te puāwai hukarere; nō reira, mēnā ka taka he meteora e hia nei ngā tana tōna taumaha ki runga i te whenua, kāore rānei e nui ake te kaha ā-taumaha i tōna o mua? ā, kāore rānei e whakangaro tērā i te taurite o te puāwai ki te whenua? — Kāo; nā te mea ehara i te whenua anake i taurite ki taua puāwai, engari ko te ao whānui. Kei te maumahara koutou, i te ako i te ture o te kaha ā-taumaha, ko te kī pūtaiao nei: “Ka kumea ia korakora o te matū i te ao whānui e ngā korakora katoa atu,” nō reira ehara i te whenua anake i taurite ki ngā hiahia o ngā putiputi, engari ko te ao whānui katoa; nō reira kāore te hinganga o te meteoraiti e whakapiki i te kaha ā-taumaha o te ao whānui.

TAM1897 D 59.4He kupu whakamārama poto hei tīmatanga: Ki te mea i kōrero au i te akoranga o mua mō te kaupapa “Te Pūtaiao i roto i te Paipera,” “Te Pūtaiao me te Paipera rānei,” ka kōrero whānui ake au mō te āhua o te kaha ā-taumaha, me ngā mea ehara i a ia, i runga i te ariā pūtaiao o taua kupu. Engari ehara i te mea i kōrero au mō tērā; ko tāku anake i hiahia ai i tērā pō kia whakamōhio i te kitenga o te ture o te kaha ā-taumaha, me tōna ariā hei ture. Kua rerekē ngā tirohanga mai i te wā o Newton mō te ariā o taua ture; engari kāore tērā e pā ki te ture.

TAM1897 D 60.1Ko te tino pono, ehara te kaha ā-taumaha i te ture, engari ko te mana tonu o te Atua. Kāore he “ture o te taiao.” Ko ngā ture o te taiao he tikanga noa iho a te Atua. Ko te ture o te kaha ā-taumaha he tikanga noa iho a te Atua; he whakaaturanga i te mana o te Atua. Engari, i te mea kāore au i kōrero mō tōna tino āhua, i whakamahia e au ngā kupu i te tikanga e whakaaetia ana e te katoa, hei kī noa iho koia te mea e pupuri ana i te taurite o te ao whānui.

TAM1897 D 60.2Ka pānui au i tēnei ahiahi i tētahi atu whakamārama mō te pūtaiao. Nō tētahi o ngā kairangahau rangatira o te ao tēnei: “Ko te pūtaiao te mōhiotanga tino tika rawa atu e mau ana i a tātou mō tētahi kaupapa.” Ko te tikanga pū o te kupu Pākehā “science”, ko te mōhiotanga. He tika te whakamārama i whiwhi ai tātou i tērā pō. He hua nō te whakaaroaro. He tika hoki te whakamārama i te pūtaiao hei mōhiotanga tino tika rawa atu e mau ana i a tātou mō taua kaupapa.

TAM1897 D 60.3Ināianei, me hoki anō ki ngā kōrero e rua i ako ai tātou i te akoranga o mua. I hea i kitea ai te mōhiotanga tino tika mō te rerekētanga o te kanapa o ngā whetū, mō te tekau mā whitu rau tau i mua i te kitenga a te pūtaiao? — I roto i te Paipera. Nō reira, i hea i kitea ai te pūtaiao tūturu mō tērā kaupapa? — I roto i te Paipera. — I hea i kitea ai te mōhiotanga tino tika mō te taurite o te ao mō te rua mano rima rau tau i mua i tōna kitenga? — I roto i te Paipera. Nō reira, he aha te pukapuka tino pūtaiao rawa atu o te ao mō taua kaupapa pūtaiao? — Te Paipera. Kia mahara tonu, ehara i te mea e kōrero ana au mō te pūtaiao me te Paipera. Kei te kōrero au mō te pūtaiao o te whakaoranga. Ahakoa ka whakahuatia ētahi atu pūtaiao, he hononga kāore e wehe ki tēnei pūtaiao matua anake. Mā ngā taunakitanga katoa ka taea e tātou te kohi i roto i ēnei haora ako e rua, ka mōhio ai tātou katoa, he pūtaiao te whakaoranga, koinei te pūtaiao teitei rawa atu i te ao whānui, koinei te mea tino tika kia rangahaua e tātou, ā, kei te mahi pūtaiao tātou ina tuku ana tātou i tō tātou ako matua, me te ngākau katoa ki a ia.

TAM1897 D 60.4Ināianei, ehara te Paipera i te tuhinga mō tētahi pūtaiao, engari mō te pūtaiao o te whakaoranga anake. He tuhinga motuhake tēnei mō taua kaupapa. Ka tohu te Paipera ki ētahi atu pūtaiao; engari kāore he tuhinga motuhake i roto i te Paipera mō ētahi atu pūtaiao. Ka tohu ki ērā atu pūtaiao, pērā i ngā mea i kitea e tātou i roto i te pukapuka ki ngā Koriniti me te pukapuka a Ihāia; he aha i tohu ai ki ēnei wāhi — hei whakaatu i tētahi take pūtaiao? — Kāo; engari kia whakamahia hei whakamārama pai ake i te pūtaiao o te whakaoranga ki tō tātou māramatanga. He aha i whakaurua ai taua pono ā-tātai arorangi ki roto i 1 Koriniti 15:41? He aha te take i kī ai, “poka kē te korōria o tētahi whetū i tō tētahi whetū”? Ka haere tonu te kōrero, “He pērā anō te aranga o te hunga mate. … E whakatōkia hōnorekoretia ana; e whakaarahia korōriatia ana. E whakatōkia ngoikoretia ana; e whakaarahia kahatia ana.” Pērā i te rerekē o tētahi whetū i tētahi atu i te korōria, pērā anō te aranga o te hunga mate. Nā reira, ka kitea e koutou ko te kaupapa o te whakauru i taua kōrero pūtaiao, he whakaatu i tētahi kaupapa o te pūtaiao whakaora, hei āwhina i a tātou kia mārama ake ki tētahi pono o te pūtaiao whakaora.

TAM1897 D 60.5He aha i whakauru ai a Ihāia ki tana kauwhau i taua kōrero mō te kaha ā-taumaha? Me tirohia e tātou he wā poto anō ki roto i te upoko, ā, ka kite tātou. Ka pānui au i taua whiti, ā, ka pānui anō i tētahi atu i te mutunga o te whakaaro e whai ana ia. “Nā wai i mēhua ngā wai ki te kapu o tōna ringa?” ““Nā, ki tā koutou, kei tō wai he āhua mōku? Ka rite rānei ahau ki a wai?” e ai tā te Mea Tapu. E ara ō koutou kanohi ki runga titiro ai: Nā wai ēnei mea i hanga? Nā wai ō rātou mano i whakaputa mai he mea tatau tonu; karangatia ana e ia ngā ingoa o rātou katoa, māroro rawa, pakari tonu te kaha; e kore tētahi e ngaro.” Ihāia 40:25, 26.

TAM1897 D 60.6Kāore he mea e ngaro i tōna aro, ā, kua taurite katoa ēnei ki ngā hiahia o ia putiputi iti e tipu ana i te pārae. Engari he aha ia i kukume ai i tō tātou aro ki tēnei, ā, i whakauru ai i tēnei ki tōna kōrero i konei? — Ehara i te mea kia whakapūmau i te kōrero pūtaiao; engari kia aro ai te katoa ki te pūtaiao o te whakaoranga. He aha tāna e kī ana mō tēnei? Me whakaaro tātou ki ēnei mea katoa, ā, me whakaaro hoki ko wai i mahi i ēnei mea katoa? Kātahi ka pānui atu au, “He aha koe i kōrero ai, e Hākopa, i mea ai, e Īharaira, “Kua hunā tōku ara ki a Ihowā, kua mahue i tōku Atua tōku whakawā”?” Ihāia 40:27.

TAM1897 D 60.7Ki te nui o te tiaki a te Atua i te putiputi e tupu ana i ō tātou waewae, kāore taua putiputi e huna ana i a ia, kāore hoki e warewaretia e ia; nō reira, me pēhea koe e kī ai kua huna koe i te Ariki, kua wareware rānei ia ki tō whakawā, ā, kāore ia e aro ana ki a koe? Nā konei ka kitea, i ia wā katoa, ka whakamahia te pono pūtaiao hei whakamārama i te pūtaiao o te whakaoranga ki a koe, ki ahau hoki.

TAM1897 D 61.1He whakaaro anō: i te wā i riro ai ēnei mea ki ēnei kaituhi, nā te whakapuakitanga. Āe rā, kāore rātou i whiwhi i ēnei mea i ngā rangahau pūtaiao o tēnei ao. I whakapuaki te Ariki i tana pūtaiao matua, arā, te pūtaiao o te whakaoranga; ā, i karanga ia ki ērā atu pūtaiao hei whakamārama i tērā. Nō reira, ko tēhea o ngā pūtaiao katoa te mea nui rawa atu ki te Ariki? — Ko te whakaoranga, tūturu. I te whakamahi a te Ariki i ērā atu pūtaiao hei whakamārama noa i tēnei, he tino mārama rawa atu kei te whakaaro ia he mea nui ake tēnei pūtaiao i ērā atu.

TAM1897 D 61.2Engari ehara i te mea katoa tēnei. He tangata i whakahuatia i roto i te Paipera i tino mātau ki te pūtaiao whānui — ki ngā pūtaiao ā-taiao katoa o tēnei ao. E hiahia ana ahau kia kite koutou i tētahi tangata i tino mātau ki ngā pūtaiao e tino whakanuihia ana i te ao i ēnei rā. Ā, e hiahia ana ahau kia kite koutou i āna kōrero mō ēnei mea katoa. Anei te kupu tapu:—

TAM1897 D 61.3Nā, hōmai ana e te Atua he mōhio ki a Horomona, me te mahara nui rawa, me te ngākau nui, koia anō kei te onepū i te taha o te moana. Nui atu hoki te mōhio o Horomona i te mōhio o ngā tama katoa o te rāwhiti, i te mōhio katoa o Īhipa. Nui atu hoki tōna mōhio i tō ngā tāngata katoa; i tō Ētana Eterahi, i tō Hēmana, i tō Karakoro, i tō Rarara, arā i tō ngā tama a Mahoro; ā, pakū ana tōna ingoa ki ngā iwi katoa ā tawhio noa. Nā, e toru mano ngā whakatauki i kōrerotia e ia; ā, ko āna waiata kotahi mano mā rima. I kōrerotia anō e ia ngā rākau, te hīta i Repanōna, ā tae iho ana ki te hihopa e tupu nei ki te taiepa; i kōrerotia anō e ia ngā kararehe, ngā manu, ngā mea ngōki, me ngā ika. 1 Kīngi 4:29-33.

TAM1897 D 61.4I kōrero ia mō ngā rākau, mai i te rākau sidara o Repanōna tae noa ki te hīsopa e pū mai ana i te pakitara. He aha te kupu pūtaiao mō tērā? — Ko te pūtaiao o te tipu. I mārama ia ki te pūtaiao o te tipu i runga atu i tētahi atu i te ao.

TAM1897 D 61.5I kōrero hoki ia mō ngā kararehe. He aha te kupu pūtaiao mēnā ka whakaurua ki reira i ēnei rā? — Pūtaiao kararehe. I mārama a Horomona ki te pūtaiao kararehe i runga atu i ngā tāngata katoa e ora ana i te ao i ēnei rā. I whakaako ia i ēnei pūtaiao; nō te mea e kī ana i kōrero ia mō ēnei mea katoa.

TAM1897 D 61.6“Me ngā manu.” He aha tērā pūtaiao?—Ko te pūtaiao o te manu. Nā reira, i whakaako a Horomona i ngā pūtaiao o te tipu, te kararehe, me te manu.

TAM1897 D 61.7He aha te mea i muri mai? — “Me ngā mea e ngārara ana.” He aha tērā pūtaiao? — Te mātauranga pepeke.

TAM1897 D 61.8“Me ngā ika.” He aha tēnei pūtaiao? — Ko te mātauranga ika.

TAM1897 D 61.9Ko te hunga e pānui ana i tēnei wāhanga o te Paipera, kāore rātou i te nuinga o te wā e whakaaro ana ki a Horomona hei kairangahau whānui. Engari, mēnā i kīia kua kōrero a Horomona mō te mātauranga otaota, te mātauranga kararehe, te mātauranga manu, te mātauranga pepeke, me te mātauranga ika, ka tere rātou ki te kī, ‘He tangata whakamīharo a Horomona!’ Engari kāore e nui ake te whakamīharo i tēnei wā; nō te mea kua kī katoa i ēnei mea.

TAM1897 D 61.10Ka pānui au i tēnei kia kite ai koutou i mōhio a Horomona ki tētahi wāhanga o te pūtaiao, ehara i te mea noa iho i tētahi wāhanga, engari he nui ake tōna mōhiotanga ki ēnei pūtaiao katoa i tētahi atu tangata kua mōhio ki tētahi o ēnei.

TAM1897 D 61.11Ahakoa i tino mārama ia ki ēnei pūtaiao katoa, ā, i whakaako ia i roto i ēnei katoa, anei tāna e kī ana: “Ko te whakamutunga tēnei o te mea katoa; kua rangona katoatia;” ko te whakarāpopototanga o ngā mea katoa kua kōrerohia, ko tēnei: “E wehi ki te Atua, puritia āna whakahau; ko ngā mea katoa hoki ēnei hei mahi mā te tangata. Nō te mea ka whakawākia ngā mahi katoa e te Atua, te mea huna anō hoki, ahakoa pai, ahakoa kino.”

TAM1897 D 61.12Ki tana whakaaro, he aha te mea i whai mana ake i ngā pūtaiao katoa i whakakotahitia? — Ko te whakaoranga a te Atua.

TAM1897 D 61.13Ka mārama ngā anahera ki ngā pūtaiao katoa, engari e whakaaro ana rātou he mea whai mana ake te whakaoranga hei rangahau mā rātou i ngā pūtaiao katoa kua whakakotahitia. I whakaaro hoki ngā poropiti he mea whai mana ake; ā, i whakamahia e rātou ērā atu hei huarahi kia mārama ake ki te whakaoranga. Anei tētahi tangata i mārama ki ērā atu pūtaiao, ā, e kī ana ia he nui ake te pūtaiao o te whakaoranga i ērā atu pūtaiao katoa. Ināianei, e hiahia ana ahau kia kite koutou, ko te Atua anō i tōna ake taha, ahakoa kua motuhake ia i ēnei mea katoa, e whakaaro ana ia he pērā tonu.

TAM1897 D 61.14Tirohia konei: Kua pānui tātou i mua tata nei i whakaako a Horomona i ēnei pūtaiao katoa. E hia o aua akoranga kua tuhia e mātou hei ako mā mātou? — Kāore he kotahi. Kāore a te Atua i kawe mai ki a tātou he tuhinga, he pūrongo rānei mō ngā akoranga o Horomona mō te mātauranga otaota. Kāore ia i kawe mai ki a tātou, i tuhi rānei, he akoranga kotahi i whakaakona e Horomona mō te mātauranga kararehe, mō tētahi atu o ēnei pūtaiao rānei. Engari, i kawe mai ia, i ngā wā maha, i ngā akoranga a Horomona, me ērā atu katoa, mō te pūtaiao o te whakaoranga. Nā reira, mēnā ka tatau i ngā anahera hei kaiwhakarato i te whakaaro anahera anake; ka tatau i ngā poropiti hei kaiwhakarato i te whakaaro poropiti anake, me Horomona hei kaiwhakarato i te whakaaro o tētahi kairangahau whānui anake; he aha te whakaaro a te Atua? — Ko te whakaaro nei, he nui ake te whai tikanga o te whakaoranga mōu, mōku hoki, ā, he tika ake kia rangahaua e tātou i ēnei atu pūtaiao katoa, arā, i tēnei mātauranga i hoatu mai e ia anō.

TAM1897 D 61.15Ehara tēnei pūtaiao i mōhiotia, i whakaakona e Horomona i te pūtaiao pēnei i a Huxley, i a Darwin, me ērā atu kairangahau o tēnei ao. Mā te hinengaro noa ka taea e te tangata te torotoro ki ngā pūtaiao ā-taiao, ā, ka puta he maha ngā kitenga. Ahakoa kāore i ngā wā katoa e tika ana, ka kitea e rātou ētahi wāhanga pono. Engari ehara tērā i te huarahi a Horomona. I hoatu e te Atua ki a Horomona te mātauranga, kia kitea e ia ēnei mea katoa i roto i te mārama a te Atua. I kōrero ia mō ēnei mea katoa i runga i te mātauranga a te Atua. Nō reira, ko te pūtaiao i whakaakona e Horomona, ko te pūtaiao a te Atua. Ko te mātauranga otaota i whakaakona e ia, he mātauranga otaota tūturu, ā-atua. Ko te mātauranga kararehe i whakaakona e ia, he mātauranga kararehe ā-atua. Ko ngā tirohanga a te Atua, ko te pono a te Atua, ko te pūtaiao a te Atua i roto i ēnei mea katoa. Ehara i te pūtaiao i tapaina hē.

TAM1897 D 62.1Nō reira, i te mea he mātauranga nā te Atua, he tapu hoki i a ia anō, he aha i kore ai te Ariki e hoatu i taua mātauranga katoa ki a tātou? He aha i kore ai ia i hoatu ki te ao te tuhinga a Horomona mō te mātauranga otaota, me ērā atu kaupapa katoa? — He take mō tērā; koia, ehara tērā i te mea e hiahiatia tuatahi ana e te ao.

TAM1897 D 62.2Ka taea e tētahi tangata te whai i ēnei mea katoa, ka taea hoki e ia te mārama ki ēnei mea katoa, pēnei i a Horomona. Engari he aha te painga mōna mēnā kāore ia i whai i te mātauranga whakaora i mua i ngā mea katoa? I whai a Horomona i ēnei mea katoa; engari i tōna huri i tōna ngākau i a te Atua, i te mātauranga whakaora, me te ako i tēnei mā tōna ngākau katoa, he aha te painga i puta i tōna mōhiotanga ki ērā atu mātauranga? He pēhea rawa te kaha o taua mātauranga ki te aukati i a ia kei hara? He pēhea rawa tōna kaha ki te pupuri i a ia kia kaua e whai i tōna ake āhua māori, i te kino rewera me te pirau i roto i a ia?

TAM1897 D 62.3E mōhio ana koe, i tōna huri i tōna ngākau i te pūtaiao a te Atua, i te pūtaiao o te whakaoranga, ahakoa i whai ia i ngā pūtaiao katoa, he kino tonu ia, he kino rawa atu, i ngaro katoa ia ki roto i te karakia whakapakoko me ngā mea tapu-kore katoa, pēnei i te mea kāore ia i mōhio ki te A, B, C o tētahi mea.

TAM1897 D 62.4Nā reira ka kitea e tātou he aha i kore ai e tiakina e te Ariki ki te tangata te katoa o te mātauranga. Mehemea i whai rātou i te katoa, pēnei i a Horomona, ā, ka taea e rātou te whakaako pēnei i a ia. Ki te kore te ngākau e tukua ki te Atua, ki te kore te wairua e whakaorangia, he aha te painga o te mātauranga ki a rātou? Kāore e taea e ia te aukati i a rātou i ngā momo kino me te pirau katoa kei roto i te ngākau tangata.

TAM1897 D 62.5Ehara ēnei pūtaiao i te mea e hiahiatia ana e te ao i tēnei rā, tuatahi rawa atu. Me pure te ngākau, me whakaora te wairua, me whakahou i te āhua katoa, me huri te hinengaro kia rite tonu ki te āhua me te korōria o te Atua, kia whakaata ai te oranga i tōna tika, kia whakapuaki ai i te mōhiotanga o te Atua anake ki te ao katoa. Ahakoa kei a tātou ngā mea katoa e taea ana e ngā pūtaiao te tuku, kāore he painga mēnā kāore he whakaoranga; nō te mea kāore e roa ka kore rawa he mea o ēnei mea katoa e toe ana ki a tātou. He mea tika kia whakaaro tātou ki tēnei i tēnei rā, i roto i ā tātou ako, i ā tātou pānui, me ā tātou rangahau katoa.

TAM1897 D 62.6He mea anō: e hiahia ana a te Atua kia tika te whakaaro a koe, a au, me ngā tāngata katoa, mō ia kaupapa e pā ana ki a Ia. E noho ana ētahi tāngata i ēnei rā e whakaaro ana ki ēnei kaupapa pūtaiao katoa, engari kāore rātou e whakaaro tika ana. Ka tae rātou ki te taumata kāore rawa he wāhi mō te Atua. Ā, kāore te tangata kāore he Atua, kāore he aratohu o te whakaaro, o te hinengaro o te Atua, e āhei ki te whakaaro tika mō ēnei kaupapa kē. Engari kāore e tika te hinengaro, kia whakahoutia rā anō kia rite ki te āhua o te Atua nāna taua hinengaro i hanga. Me huri, me whakahou te hinengaro. Me whai hinengaro kē rawa tātou. Me kawea ia whakaaro katoa ki raro i te whakarongo, i te whakaae ki a Karaiti.

TAM1897 D 62.7Koinei te mahi whakaora. Ko te whakahoki i te āhua o te Atua ki roto i te wairua; kia kawea te hinengaro kia noho hei whakaata, hei whiti noa iho o te tika, o te whakaaro o te Atua ora. Ka oti tēnei, ā, ka mutu te mahi a te Atua i tēnei ao, i te whakamōhio i te mōhiotanga o te Atua ki ngā tāngata katoa, ka whakatuwhera e te Ariki ki a tātou te ao whānui me te ao mutunga kore. Ka tuwhera katoa ēnei kaupapa kē mō tō tātou ako, ā, ka taea e te Ariki te kī ki a tātou, ‘Haere ki hea e hiahia ana koe, ka taea e au te whakawhirinaki ki a koe. Kua tuwhera ki a koe te ao whānui. Kāore he mea kua aukatihia i a koe. Nōu katoa ēnei mea. Nōu ēnei. Haere ki hea e pai ana ki a koe, noho ki hea e pai ana ki a koe, mahia ngā mea katoa e pai ana ki a koe; ka taea e au te whakawhirinaki ki a koe. Whakaarohia tētahi kaupapa e hiahia ana koe, rangahaua taua kaupapa kia rite te hōhonu ki tāu e hiahia ai, ka mahia tika e koe.’

TAM1897 D 62.8Ināianei, ehara i te mea e kī ana au me wareware rawa ngā tāngata i ngā pūtaiao katoa kia tae rā anō tātou ki tērā ao. Kei te kī noa iho au me ārahi te pūtaiao o te whakaoranga i te ako i a rātou katoa. Kāore rānei te Ariki i whakatakoto tauira mā tātou mō te nui o te aro me tuku ki ēnei mea, me pēhea hoki tā tātou whakamahi i aua mea? He aha te take o te pānui me te ako i ēnei atu pukapuka ako? — Kia āwhina ēnei i a tātou kia pai ake tō tātou mārama ki ngā mea o te pūtaiao o te whakaoranga me tā tātou whakaako i aua mea, tēnā i te kore o taua mātauranga. Koia tērā te whakamahinga o ēnei i roto i te Paipera. Ka tonoa tātou e ia kia kauwhau i te rongopai i whai hononga ai ēnei atu, ā, mā te tauira i whakaatu mai ai ia ki a tātou me pēhea te whakamahi. Mā konei ka whakaatu mai te Ariki me ārahi te pūtaiao whakaora i ngā pūtaiao katoa o te ao.

TAM1897 D 62.9Me ārahi i ngā mea katoa o tēnei ao, ā, ka tae tātou ki tērā ao, ka ārahi tonu ia. Ina tuwhera te ao mutunga kore ki mua i a tātou, ā, ka haere tātou ki hea e pai ana, ka whakaaroaro ki ngā kaupapa katoa e pai ana, ka huri rānei tātou i ō tātou tuara ki te whakaoranga i taua wā, ā, ka mea, “Kua oti taku tohu i tērā?” — Kāo. E mōhio ana tātou kua tuhia, “ka noho te rīpeka o te Karaiti hei pūtaiao, hei waiata hoki mā te hunga i hokona, puta noa i ngā wā e kore e mutu o te ao mutunga kore.” Nā, ka oti ā tātou akoranga i konei, ka whakawhiwhia tātou ki ā tātou tohu, ā, ka tae te wā mō tētahi hui whakatuwhera nui, ka tīmata tā tātou ako mō ake tonu atu, ka nui ake tō tātou āhei ki te mārama ki tēnei pūtaiao, te mea nui rawa atu o ngā pūtaiao katoa, i tō tātou āhei i a tātou i tēnei ao.

TAM1897 D 63.1I kī mātou i te akoranga o mua ehara i te hē te whakamahi i ngā kupu “pūtaiao” me te “ā-pūtaiao” ki te whakaahua i te whakaoranga. He pūtaiao te whakaoranga, he āhua pūtaiao. Ko te mahi a te Wairua o te Atua ki runga i te hinengaro, e huri ana i te hinengaro me te oranga katoa kia rite ki te āhua o Īhu Karaiti, mai i te hara ki te tika — he mea pūtaiao tērā. Nō reira, i a koe e ako ana, kia mahara e ū katoa ana tātou ki te pūtaiao ina waiho e tātou tēnei hei mea matua, hei pūtake hoki o ia kaupapa i ngā wā katoa. Ko ēnei e whakahua ana i a rātou anō he kaipūtaiao, kāore rātou e ū ana ki te pūtaiao nā te mea ka wareware rātou ki tēnei, te matua o ngā pūtaiao katoa.

TAM1897 D 63.2He mea anō kua whakaaturia; ā, kua whakaaturia i roto i ngā iwi e toru e tauira ana mō te ako o te ao. Ko te rekoata o te iwi o te Paipera, o te iwi Hūrai, o te iwi a te Atua i roto i te Paipera, e ai ki tā rātou, he tauira, he puna ako hoki mō te hunga katoa e hiahia ana ki te mahi mā te Atua. Ko Kariki me Rōma, me tō rātou mātauranga whakaaro, ā rātou tuhinga, ā rātou ture, hei tauira mō te tokomaha o te hunga e kī ana ka whai i te Paipera, me ērā atu katoa.

TAM1897 D 63.3Kua kite tātou i waenga i te iwi a te Atua i tū tētahi tangata hei kaihanga kōrero whakataukī ā-ao, hei kaitito ā-ao, hei kairangahau ā-ao hoki. Kotahi mano mā rima āna waiata, ā, he toru mano ōna whakataukī. Kei reira he hinengaro rangatira; engari ko te tangata i whai i tērā māramatanga, i tērā mātauranga ki ēnei mea katoa, i whakaatu i tōna oranga kāore rawa taua mātauranga e kaha ki te whakaputa i tētahi pai i roto i te tangata, ki te whai painga rānei mōna, ki te kore te pūtaiao o te whakaoranga hei whakahaere, hei pupuri hoki i te taurite o ngā mea katoa i runga i te tika.

TAM1897 D 63.4I karanga atu au ki tō aro i tērā wā ki te mea kāore a te Atua i kawe mai ki a tātou i tētahi o aua akoranga pūtaiao. Ināianei, e karanga ana au ki tō aro ki te mea i kawe mai ia ki a tātou he pūrongo mō te oranga o taua tangata i tōna huri atu i te Atua. I kawe mai ia ki a tātou he pūrongo mō te ngoikore nui i mahia e taua tangata ahakoa ēnei mōhiotanga katoa, i te wā i wareware ai ia ki te pūtaiao o te whakaoranga. Nō te aha rā i whakaaro ai te Atua he mea nui ake kia tuhia mōu, mōku hoki te kōrero katoa mō te oranga o taua tangata i muri i tōna huri atu i te Atua, i te kawe mai ki a tātou he tuhinga mō ngā akoranga pūtaiao katoa i tukuna e ia? I roto i ngā hinengaro o te tangata, ko tēhea te mea whai tikanga ake mō te tangata? He nui ake te whai tikanga ki te tangata te pūrongo o te hē, o te hē nui rawa atu i mahia e Horomona, i ngā akoranga pūtaiao katoa i kōrerotia e ia, ahakoa me tuhi ki roto i tētahi pukapuka mō te tangata i ēnei rā; nā te mea i roto i taua hē i whakaaturia ki te ao katoa he aha te mea kore whai take, he iti iho i te kore, o ngā mōhiotanga katoa mō ngā mea katoa, me te kore mōhio ki te whakaoranga a te Atua.

TAM1897 D 63.5He tauira nui anō ka kitea i ngā Kariki. E kore rawa e taea e te hinengaro māori te eke ki tētahi taumata whakaaro teitei ake, tōtika ake, tino pai ake rānei i tō te hinengaro Kariki. E whakaaturia ana i reira te tino pai rawa e taea ana e te whakaaro o te tangata me te kore o te Atua.

TAM1897 D 63.6Engari, he aha te painga i puta mai i ēnei mea ki a rātou? Koinei te pātai. He aha te painga i puta mai i ā rātou tuhinga ki a rātou? He aha te painga i puta mai i ā rātou ariā ki a rātou? He aha te painga i puta mai i ā rātou toi ki a rātou? He aha te painga i puta mai i ā rātou whakapono ki a rātou? Te mātauranga whakaaro, philo sophia — te aroha ki te mātauranga. He aha tērā mātauranga? — He pōrangi mutunga kore. E ai ki te Atua. He aha tā rātou whakapono? — He pūrākau anake. He aha tā rātou toi? — E ai ki te Atua, he karakia whakapakoko. Kei te maumahara koe ki te pūrongo?

TAM1897 D 63.7Ehara i te mea i kī te Kupu a te Atua, i a Pāora e hīkoi ana i waenga i aua whakairo, ā, i kite ia i ā rātou toi, ka mīharo ia ki ā rātou toi. Kāo, e kī ana: “ka oho tōna wairua i roto i a ia, i tāna kitenga i te pā e kī ana i te whakapakoko.” Nā, he aha tērā? — He karakia whakapakoko.

TAM1897 D 63.8Engari ahakoa i ēnei rā, ka tango ngā tāne, ngā wāhine, ngā tamariki i ngā toenga o tērā mea he karakia whakapakoko anake, ka koropiko ki aua mea, ka kī he toi, ka tārua. E noho ana ō rātou hinengaro ki reira, ka whakarite pukapuka mōna, ā, ka whakaako, ka ako hoki i ngā kura o te motu. Engari he aha ka puta i ēnei mea katoa? He aha i puta i waenga i ngā Kariki anō? E mōhio ana koe i mahia e ia mō rātou. Kāore he take kia kōrerotia anō e au — te tuhinga, te toi, te ture, te mātauranga whakaaro, ko ēnei mea katoa. I kape a Rōma i tōna mātauranga whakaaro i Kariki, nui atu i tōna ake i puta ake ai, engari kei reira tonu te tuhinga. Ā, he aha hoki i mahia e ia mō ngā Rōma? — I ētahi āhuatanga i mahia mō ērā atu, engari, mēnā ka taea, i whakakino ake i a rātou i ērā atu. I te katoa o Kariki, i taku kitenga, i kite au i ngā wāhi katoa i nui te whakaute a ngā Kariki ki te wahine kia kapi tika ai ia āhua wahine i whakairohia e rātou. He tāne, arā, he mea noa iho te kore kākahu; engari ka tae tātou ki Itari, kua ngaro taua whakaute, ā, kāore he kapi kākahu o tētahi. I te nuinga o ngā wā, kua ngaro katoa ngā kākahu; ā, ko te tino taumata o te toi i ēnei rā e whakamoemiti ana te hunga e haere ana ki Rōma, e ako ana i reira mō te toi, ko ngā āhua wahine kāore he kākahu anake, ā, ehara tērā i te toi ahakoa i oti; engari kua eke ki te taumata tiketike o te toi, ā, ka kapehia puta noa, ā, ka kapehia anō ngā hē katoa ia wā.

TAM1897 D 64.1Kei te hiahia ahau ki te pātai. Ko wai o koutou kua kite i ngā waewae e rua o te tangata mai i ngā turi ki raro? I taku tū nei, kei runga i taku waewae mauī te taumaha o tōku tinana. Ka taurite katoa tērā i te taumaha o tōku tinana. Ko ngā matimati anake o tōku waewae matau e pā ana ki te papa. Ka rite tonu rānei ngā uaua o taku waewae matau ki ērā o te mauī? — Kāo. Engari ko tērā te mahi toi whakamīharo. Ko tērā noa iho te rerekētanga. He rite tonu ngā waewae e rua, ā, kāore e kitea he rerekētanga, ahakoa he iti noa iho. Nō reira, ka kitea ehara tēnei i te toi. He nui ngā kōrero mō tēnei, engari kāore au e tuku i tētahi kauwhau toi i tēnei pō. Kei te kōrero ahau mō te uara o te whakaoranga, me te painga o ngā mea katoa mehemea kāore he whakaoranga. He aha te painga i whai a Rōma mehemea kāore he whakaoranga? — Nā ōna hara i whakawhakararo i a ia. He aha te painga i whai a Kariki mehemea kāore he whakaoranga? — Nā ōna hara i whakawhakararo i a ia.

TAM1897 D 65.1Nā reira, kua whakaaturia tēnei kōrero ki te ao mā ngā tauira e toru: kāore rawa e taea e ngā whakapau kaha katoa o te hinengaro tangata, ahakoa tōna tino kaha, te whakatutuki i tētahi mea pai ina huri te ngākau i te Atua. He aha tā te Ariki e taea ana mō te ao mēnā kāore ēnei akoranga e toru nō te ao e whakaako ana i te iwi? He aha tāna e taea ana mō te tangata mēnā ka whai tonu rātou i taua huarahi, ahakoa ēnei tauira e toru hei whakatūpato nui? Kua tuhia e te Atua ēnei tauira e toru hei whakaako i a tātou i te ngoikore o te kaha rawa o te hinengaro i ngā peka katoa o te pūtaiao, o te toi, me te tuhinga, ki te whai hua mō te tangata, ki te aukati i a rātou i te hara, ki te ārahi i a rātou ki tētahi mea pai ahakoa he aha, ina wareware rātou ki te whakaoranga a te Atua me te mātauranga o te whakaoranga, i hoatu e ia ki ngā ngākau o te tangata.

TAM1897 D 65.2Nō reira ka pātai au: Me tārua rānei e tātou te pōrangi o ngā Kariki me ngā Rōma? Me mīharo rānei tātou ki tā rātou karakia whakapakoko, ā, me kī he toi tērā? Me whai pānga rānei tātou ki ā rātou whakapono, i te mea he tino kino katoa? Kāore e ranea te kī he pūrākau noa iho; he tino kino.

TAM1897 D 65.3Engari ka mea tētahi, ‘Ehara rānei ā rātou tuhinga i te mea whai utu nui?’ Me titiro tātou ki tā te Atua i whakaaro ai mō tōna uara. I te wā i whakamahia ai e ia te reo Kariki ki te whakamōhio i te pūtaiao o te whakaoranga puta noa i te ao, i mua i te Ariki ngā tuhinga Kariki katoa o te ao, ā, ngā tuhinga Rōma hoki. Heoi, i kitea e ia e toru noa ngā rerenga poto i te ao katoa i tika ai kia tangohia, kia whakaurua ki tēnei tuhinga mō te pūtaiao o te whakaoranga. Ka hoatu e au ki a koutou ēnei. Ko tētahi kei te upoko tekau mā whitu o Ngā Mahi a ngā Āpōtoro. I whakahuatia mai i tētahi kaituhi Kariki e kīia nei ko Aratus, ā, ko tēnei: Ka pānui au i te whiti rua tekau mā waru. Kei te kōrero a Pāora, ā, ka mea ia:—

TAM1897 D 65.4“I pērā hoki te kōrero a ētahi o ō koutou kaitito, ‘Ko tātou hoki tōna uri.’” I kī tētahi kaituhi Kariki he uri a te tangata nō te Atua. I tango te Ariki i tērā, ā, i mea, He pono tērā.

TAM1897 D 65.5Ko tētahi atu kei te upoko tekau mā rima o te tuatahi o Koriniti, i te whiti toru tekau mā toru. Ko te wāhanga tuatahi o te whiti, “Kei whakapōhēhētia koutou.” Ko ngā kupu ēnei a te Ariki. Ko te toenga o te whiti i whakahuahia mai i tētahi kaituhi Kariki e kīia nei ko Menander: “Ki te kino ngā hoa, ka heke ki te kino ngā tikanga pai.”

TAM1897 D 65.6Ko tētahi atu kei roto i a Taituha, te upoko tuatahi, te whiti tekau mā rua, ā, nō Epimenides, pēnei: “He teka tonu tā ngā Kariti, he kararehe kino, he pukukai, he māngere.”

TAM1897 D 65.7Ko ēnei wāhanga e toru anake i kitea e te Ariki i roto i ngā tuhinga Kariki katoa e tika ana kia tangohia, kia whakamanahia hoki e ia.

TAM1897 D 65.8Engari, kāore au e kī ana ko ēnei anake ngā mea ka taea e tētahi te whakamahi hei painga. He kōrero hītori i roto i te reo Kariki he mea whai tikanga. Engari kei te whakaako a te Atua i ngā mea tino whai tikanga mō te katoa o te tangata; kei te whakaako ia i ngā mātāpono o te tika me te pono, ehara i te mea he whakaatu noa i ngā kōrero maha ki te ao. Ko ēnei anake ngā kōrero i kitea e ia i roto i te ao tuhinga Kariki katoa, hei āwhina i te pono me te tika hei mātāpono hei ārahi i te tangata: “Ko tātou hoki tōna uri”; “Ki te kino ngā hoa, ka heke ki te kino ngā tikanga pai”; me “He kaikōrero teka tonu ngā Kariti.” Ko wai anō e āhei ki te kimi i ētahi atu kōrero i tua atu i ēnā, hei painga mōna i te ara o te tika me te pono, te mā me te pono ngākau?

TAM1897 D 66.1Kaua e wareware. Ehara ngā Kariki me ngā Rōma i te hunga tauiwi o te tūnga pāpaku, kua heke ki te kino, he tāwerawera ngā kākahu, kāore hoki he mātauranga; he hunga rangatira kē rātou, he hunga whai tikanga, kua tino whakaakona hoki. Ka pēhea rā e rerekē ai, i te mea ko ngā mea i mōhio ai rātou, i whakaako ai hoki, ko te tihi e whāia ana e ngā kaiako o ēnei rā? Ko Julius Caesar tētahi o ngā tāngata tino mātanga i ora ake nei — i ngā tikanga rangatira, i ngā ritenga whakawhanaunga, i te mātauranga ki te ātaahua, me te whanonga whānui. Engari he aha tōna āhua? Ko te whakaahuatanga tino tūpato mō tēnei, kia tino whānui, kia tika rānei, kāore e tika kia tāia.

TAM1897 D 66.2Kua whakaaturia e te Ariki te tino horihori o te pūtaiao katoa me ngā akoranga katoa ki te kore tōna whakaoranga; nō reira ka mea anō au, He aha tāna e taea ana mō te tangata, mēnā kāore ēnei mea kua whakatakotoria e ia ki mua i te ao e whakaako ana i a rātou ehara tērā i te huarahi hei whai? Ki te kore te tangata e whakaakona e ēnei mea kia whai i te ara tika, kia whakaae ko te mātauranga a te Atua te mea nui, ā, ko ngā mea e mōhio ana ia ko ngā mea pai rawa atu, ka pēhea e tūmanako ai te tangata ki te karo i te kino kua pā ki te hunga katoa i haere i mua?

TAM1897 D 66.3Ko te mātauranga o te whakaoranga a te Atua te mea kotahi hei mōhiotia e te tangata, tuatahi rawa atu; kia ārahi i a tātou, kia arataki i a tātou, kia whakataurite i a tātou, kia mau ai tātou i ngā wāhi katoa, i ngā mea katoa, me te whawhai ki ngā kino katoa. Ā, ka tutuki katoa ēnei. Koia tērā te pono manaakitia. I pānui au i te pō inanahi, ā, ka pānui anō au:—

TAM1897 D 66.4I hōmai ki ahau, ki te mea iti iho i te iti rawa o te hunga tapu katoa, tēnei aroha noa, kia kauwhautia e ahau i roto i ngā tauiwi te taonga o te Karaiti e kore nei e taea te rapu; kia whakakitea anō hoki e ahau ki ngā tāngata katoa te whiwhinga tahitanga ki te mea ngaro, ki te mea i huna nei inamata noa atu i roto i te Atua, nāna nei i hanga ngā mea katoa. Epeha 3:8, 9.

TAM1897 D 66.5He aha tērā mea huna a te Atua? — “a te Karaiti i roto i a koutou, e tūmanako atu ai ki te korōria.” Ko te Karaiti te mana o te Atua, me te mātauranga o te Atua, te rongopai, te mana o te Atua mō te whakaoranga — koia tērā te mea huna a te Atua; koia tērā te pūtaiao o te whakaoranga. Koia tērā te pono pūtaiao, e huri ana ērā atu pūtaiao katoa ki tōna aro. Me whai ia tangata katoa i taua mana o te Atua mō te whakaoranga, kia ārai ai i a ia i te kino kei roto i a ia. Ka kawea atu te tangata e te kino i whānau ki roto i a ia ki te whakangaromanga, ahakoa ngā pūtaiao katoa, ngā tuhinga katoa, ngā toi katoa, ngā whakapono katoa, me ngā mea katoa e taea ana e te ao te whakarato, te whakarato rānei i ngā wā katoa, mēnā kāore ia e hopu i te mana a te Atua mō te whakaoranga, e tae mai ana ki te tangata mā te whakapono o Īhu Karaiti.

TAM1897 D 66.6Ki te kore taua mana i roto i te ngākau, ahakoa te mātauranga i akona e te Atua — kaua e kōrero mō ngā tuhinga, te toi, te whakapono, me ngā mea katoa i whakaakona e te hunga karakia ki ngā atua kē — kāore e kaha ki te ārai i te tangata kia kaua e hara. Ki te kore tērā, ka puta ake ngā toenga kino katoa kei roto i te tangata, ahakoa ēnei atu mea katoa. Koia te take he mana a te Atua mō te whakaoranga: mā taua mana e whakaora te tangata i ngā kino katoa.

TAM1897 D 66.7Ko te mea huna a te Atua, arā ko te Karaiti kei roto i a koutou, te tūmanako o te korōria; ko te Karaiti te mana o te Atua, me te mātauranga o te Atua; ko te Karaiti, ko ia hoki i rīpekatia; koia anake, koia te katoa i roto i te katoa, kei runga i ngā mea katoa, i roto i ngā mea katoa, puta noa i ngā mea katoa, ināianei, ā, mō ake tonu atu — koia tērā te mātauranga o te whakaoranga, te rangatira o ngā mātauranga katoa; koia te mea e ārahi ana i ngā mātauranga katoa, e tū ake ana i mua i ngā mea katoa, ā, e ārahi ana i te ako i ngā mea katoa. Kia pērā tonu ki te katoa, mō ake tonu atu.

TAM1897 D 66.8Nā reira, kia ārahi mai te Ariki mā tōna Wairua i a tātou ki a ia; kia whakatuwheratia te ngākau ki taua mana, ki te hononga o taua mea ngaro, ki te Wairua o te Atua, kia whakatō ai ia ki reira a Īhu Karaiti, tōna atawhai me tōna hiranga. Ā, i a tātou e pupuri tonu ana i ō tātou ngākau kia tuwhera ki a ia anake i ngā wā katoa, pērā i te putiputi ki te rā, ka whiwhi tātou i te tino whakakīnga o ēnei mea katoa: i tōna tika, tōna mana, tōna whakaoranga, tāna mahi tohu, tōna pono, tōna hari, tōna koa, tōna rangimārie — Ā, me tōna ora mō ake tonu atu!