Te Ture Nui Tuatahi

TAM1897 D 279.2Kōrero i tukuna i te ahiahi o te Rātū, 2 o Poutū-te-rangi, 1897 I tāia i roto i te Pānui ā-Rā o te Hui Whānui, 5 o Poutū-te-rangi 1897, Pukapuka 1, Nama 16, whārangi 279–285.

TAM1897 D 279.3E mōhio ana koutou kua kōrero te Ariki mō tēnei wā me ngā tāngata e ora ana i tēnei wā, “Tēnei … te hunga e pupuri ana i ngā ture a te Atua, i te whakapono hoki o Īhu.” E tika ana tā tātou whakapuaki, ko tātou te iwi nei, ā, e tū ana tātou i te wāhi e kī ana tātou ka taea e te Ariki te kī mō tātou ki te ao whānui, “Tēnei … te hunga e pupuri ana i ngā ture a te Atua, i te whakapono hoki o Īhu.” Ā, ka noho hei pono tēnei, ehara i te mea nāna anake i kī, engari ka kī ia nā te mea he pono tūturu.

TAM1897 D 279.4Ka hāngai katoa taua kupu ki a koe, ki ahau hoki, e noho nei i roto i tēnei whare; ā, e hiahia ana te Ariki kia tū hei pono ināianei, kia mau tonu ai, kia taea ai e ia te pānui atu ki te ao katoa, ki ngā rangi katoa, i ngā wā katoa: “Tēnei … te hunga e pupuri ana i ngā ture a te Atua, i te whakapono hoki o Īhu.”

TAM1897 D 279.5Ko tērā te mea me ako tātou. Me ako tātou i ēnei akoranga, kia mōhio mēnā e mau ana tātou i ngā whakahau a te Atua, mēnā kāore rānei; kia taea ai e te Ariki te kī mō tātou, “Tēnei … te hunga e pupuri ana i ngā ture a te Atua, i te whakapono hoki o Īhu.”

TAM1897 D 279.6I te pupuri i ngā whakahau a te Atua, ka uru tonu mai te whakahau tuatahi, ā, me tino pupuri tātou i taua whakahau. Anei tana kupu: “Ko te tuatahi o ngā ture katoa, ‘Whakarongo, e Īharaira: Ko te Ariki, ko tō tātou Atua, he Ariki kotahi; kia whakapaua hoki tōu ngākau, tōu wairua, tōu hinengaro, tōu kaha, ki te aroha ki te Ariki, ki tōu Atua. Ko te ture tuatahi tēnei.’”

TAM1897 D 279.7Ināianei, ka taea e te Ariki te kī mōu, mōku hoki e pā ana ki taua whakahau, ‘Anei rātou e mau ana i taua whakahau’?

TAM1897 D 279.8Kei a te Ariki tō ngākau katoa, kia kore ai he wāhi o tō ngākau mō tētahi atu mea, engari mōna anake me ngā mea nōna?

TAM1897 D 279.9Kua riro i te Ariki tō wairua katoa i roto i te aroha pono, kia kore he kare ā-roto nōu e kore nōna?

TAM1897 D 279.10Kua riro katoa tō hinengaro ki te Ariki, kia kore rawa he whakaaro nōu, he mahi rānei a tō hinengaro, he wāhanga rānei o tō hinengaro kāore nōna, kua whakatapua ki tōna ratonga? Nā te hinengaro e mahi ai tātou ki te Ariki, tō tātou Atua. Ehara mā tētahi wāhanga noa iho o te hinengaro, engari mā te hinengaro katoa. Nō reira, kāore he hinengaro hei whakatapu, hei whakanoho rānei ki tētahi mea kāore nō te Atua.

TAM1897 D 279.11Nōna rānei tō kaha katoa, kia kore ai he kaha tōu hei whakamahi ki tētahi atu mea, engari ki ngā mahi a te Atua anake?

TAM1897 D 279.12Ki te pono katoa ēnei ki a koe, ka tika hoki te kī mōu, “Tēnei … te hunga e pupuri ana i ngā ture.”

TAM1897 D 279.13“He rite anō te tuarua ki tēnei, ‘Kia aroha koe ki tōu hoa tata, ānō ko koe.’” Ina kei roto i ō tātou ngākau te aroha o te Atua, pēnei i te ture tuatahi, ka māmā noa te aroha ki ō tātou hoa tata, pēnei i tō tātou aroha ki a tātou anō.

TAM1897 D 279.14I puta i roto i te kauwhau a Taina Kellogg i tērā rā, mō tērā tama iti i Chicago i haere atu ki tētahi tangata, he tangata tauhou rawa, ā, ka mea atu ki a ia, “E mōhio ana koe ko koe te tangata hara nui rawa atu o te ao?” Ā, i te mea i pātai te tangata i te mīharo me pēhea e pērā ai, i mea ia kāore ia i patu tangata, kāore hoki ia i mahi hara nui, ka mea te tama iti ki a ia, “Ko te ture nui rawa atu, kia whakapaua hoki tōu ngākau, tōu wairua, tōu hinengaro, tōu kaha, ki te aroha ki te Ariki, ki tōu Atua. E mahia ana e koe tērā?” Ka whakautu ia, “Kāo, kāore au e mahi ana. Kāore rawa e taea e au te kī e mahia ana e au.” “Nō reira,” te kī a te tama iti, “koinei te tino whakahau nui rawa atu. Kei te takahi koe i te tino whakahau nui rawa atu; nō reira ko koe te tangata hara nui rawa atu.” I whakaae te tangata, ā, i ārahina ia ki te Atua, ki te whakaoranga katoa. He tino mārama tēnei: nō te mea koinei te tino whakahau nui rawa atu, ko te tangata e takahi ana i taua whakahau ko te tangata hara nui rawa atu. Ko koe rānei?

TAM1897 D 279.15E kī ana koe me au e ū ana ki ngā whakahau a te Atua, me te whakapono o Īhu. Kei te takahi rānei tātou i te whakahau tuatahi rawa atu a te Atua? Mēnā kāore tātou e ū ana ki te whakahau nui rawa atu, te tuatahi rawa atu o ngā whakahau katoa, kei te takahi tātou i taua whakahau. Mēnā kei te takahi tātou i tēnei kotahi, kāore tātou e ū ana ki ngā whakahau; kua whakatau tērā. Me whakatau koe me au ināianei, ā, me whakatau mō ake tonu atu, mēnā ka mahi tātou mō te Ariki me te ngākau katoa, me te wairua katoa, me te hinengaro katoa, me te kaha katoa.

TAM1897 D 279.16Kua tuhia, “Kei roto i a koutou te rangatiratanga o te Atua.” Ko te rangatiratanga kei roto i a tātou, ko te rangatiratanga o te Atua; i pērā i te wā i hanga ai te tangata, engari i tango te hoariri i te tūnga o te Atua; ā, ka whakawāteahia anō e te Ariki te tangata kia whiriwhiri mēnā ka noho te Atua ki tōna ake tūnga i roto i tōna ake rangatiratanga, mēnā rānei ka noho te kaipahua i te mana ki te tūnga o te Atua i roto i te rangatiratanga o te Atua. Ko te rangatiratanga kei roto i a koe, nō te Ariki. Nōu te kōwhiri mēnā ko te Ariki ka rangatira i reira, mēnā rānei ko te hoariri ka rangatira i reira. Ki te kore koe e kōwhiri kia rangatira te Ariki i reira, kei te kōwhiri koe kia rangatira te hoariri i reira. Kei runga katoa i te kōwhiringa a te tangata ko wai ka rangatira.

TAM1897 D 280.1Me rangatira tētahi. Kāore te tangata i hangaia kia rangatira i a ia anō, motuhake i te Atua. I hangaia ia kia noho hei tangata tūturu i runga i tōna kotahitanga ki te Atua, ā, ki te kore te Atua, kāore e taea e ia te noho hei tangata tūturu. I hangaia te tangata kia tū tahi me te Atua. I roto i a ia te rangatiratanga o te Atua. I rangatira te Atua i roto i a ia. Engari i tīmata ia ki te whai i tōna ake huarahi mā te whai i a Hātana. Engari mā te whai i te Atua anake ka taea e te tangata te whai i tōna ake huarahi. Kei roto i a koe te rangatiratanga o te Atua. Me whiriwhiri tātou kia tango a te Atua i tōna ake tūnga i roto i a tātou, i tōna ake rangatiratanga i roto i ō tātou ngākau. Ka tango ia i tōna tūnga ki reira, ā, ka rangatira ia ki reira ina ka taea e ia te whai i tōna ake tūnga i roto i tōna ake rangatiratanga.

TAM1897 D 280.2E mōhio ana koutou, mō te rangatiratanga o te Atua ki runga i te whenua, ka puta mai i te moana ki te moana, ā, mai i te awa ki ngā pito o te ao. Ko te rangatiratanga o te Atua, tēnei rangatiratanga ka tae mai i te taenga mai o te Ariki, e mōhio ana koutou, ka kapi i ia inihi, ia ngota whenua katoa o tēnei ao. Ināianei, kei roto i a koutou te rangatiratanga o te Atua. Ko taua rangatiratanga i roto i a koutou, kei reira nei te Atua e rangatira ana — e kapi ana tōna rangatiratanga i ia wāhi katoa, ia ngota whenua katoa o roto i tō ngākau? E pērā ana? Koia tērā te pātai, ā, he maha ngā huarahi e pā ana ēnei pātai ki a tātou.

TAM1897 D 280.3Kei te pānui noa iho au i te whakahau, ā, e karanga ana i a koutou kia aro ki ngā kōrero o taua whakahau. Ā, ko tēnei kia tuwhera tonu ai ō tātou hinengaro me ō tātou ngākau ki te pātai: He pono rānei ki a tātou te kī nei, ‘Anei rātou e mau ana i ngā whakahau a te Atua, e ū ana ki te whakapono o Īhu’, me te katoa o te ngākau, o te wairua, o te hinengaro, me te kaha katoa?

TAM1897 D 280.4Ko te mea e tau ana tō hinengaro ki runga, ko te mea e āta akohia ana e tō hinengaro, ko te mea e mahia ana e tō hinengaro — kei roto a te Atua i taua mea? He mea hei korōria mō te Atua? Ko ngā rangahau e mahia ana e koe, ko ngā akoranga e whai ana koe, ko ngā whakaaro katoa o tō hinengaro — he mea kia tāngia ki reira te āhua o te Atua? He mea kia kitea whānuitia ake ai te Atua i roto i te hinengaro? He mea kia whakanuia ake ai ia? Ko ia te tuatahi, ko ia hoki te mea nui rawa atu i roto i ōu kaha hinengaro katoa? E aroha ana koe ki a ia, e mahi ana koe mōna me tō hinengaro katoa?

TAM1897 D 280.5Me tō kaha katoa. Te mara e parautia ana e koe, kei te parau koe mō te Atua rānei? Te mea whakamaeneene e panaia ana e koe, kia papatahi ai tētahi papa, kei te mahi koe i tērā mō te Atua, kia riro ai ngā hua katoa ki te Atua, ehara i a koe? Kua tino whakatapua tō kaha ki te Atua, kia mahi ai koe mō te take a te Atua i ngā wāhi katoa e whakatakoto ana koe i tō ringa?

TAM1897 D 280.6He whakaaro whānui kua roa e kī ana me whakamutu e te tangata tana umanga, tana mahi ā-ringa rānei, i mua i tōna noho hei kaimahi mō te kaupapa. He tokomaha ka mea, “E hiahia ana ahau ki te puta i taku mahi ināianei. E hiahia ana ahau kia kite i tētahi huarahi e puta ai au i tēnei mahi. E hiahia ana ahau kia puta i tēnei toa mahi. E hiahia ana ahau kia noho hei kaimahi mō te kaupapa.” Ki te kore koe e mahi ana mō te kaupapa i tō wāhi ināianei, kāore koe e mahi ana mō te kaupapa ina tae koe ki te wāhi e hiahia ana koe kia tae. Ki te kore koe e mahi ana mō te kaupapa i a koe e parau ana i te mara, kāore koe e mahi ana mō te kaupapa mēnā ka ngana koe ki te kauwhau i te paepae. Mēnā he parakimete koe, ā, ia rā kei te anivili — mēnā kāore koe e mahi ana mō te kaupapa me te tino hohonu, me te tino ngākau, me te tino kaha katoa pēnei i ahau i te paepae kauwhau, kāore koe e noho hei kaimahi mō te kaupapa ahakoa ka tohatoha koe i ngā puka kōrero ki tētahi wāhi.

TAM1897 D 280.7He tauira kua whakatakotoria ki mua i a tātou mō te āhua e taea ai te tangata te noho; mō te āhua hoki e tika ana mō ia tangata whakapono ki a Īhu. I haere mai te Tama a te Atua ki tēnei ao kia whakaatu mai ki a koe, ki a au hoki he aha tonu te pupuri i ngā whakahau, ā, me pēhea hoki te mahi i ēnei. I mahi ia i tētahi umanga mō te ono pea ngā wā roa atu i tana wā kauwhau. I tīmata ia i te tekau mā rua tau, i te wā i taea ai e ia te mahi tahi me Hōhepa i te mahi rākau, ā, i taea e ia te mahi nui — he maha ngā mahi ka taea e tētahi tama tekau mā rua tau te āwhina i tētahi kaihanga rākau. Nō reira, i tīmata ia i te tekau mā rua tau, ka iriiria ia, ā, ka tīmata ia ki te kauwhau i te wā e toru tekau pea ōna tau; he tekau mā waru tau tērā. I ēnei tau i mahi ai ia hei kaimahi rākau. Mai i te toru tekau tau ki te toru tekau mā toru tau me te haurua, i whakapau ia i tōna wā ki te mahi minita tūmatanui, e kauwhau ana. Nā reira, ka kitea he tata ki te ono ngā wā te roa o tana mahi hei kaimahi rākau i tōna mahi kauwhau.

TAM1897 D 280.8Inā rā, i ēnei tekau mā waru tau i mahi ai ia hei kaihanga rākau, he ōrite tonu tōna tū hei Tama a te Atua ki tōna tū i ngā toru tau me te haurua i whakapau ai ia ki te kauwhau? — E mōhio ana koutou he pērā ia. He Kaiwhakaora ia māku, mā koutou hoki i taua wā i a ia e tapahi ana i tētahi papa rākau, e hanga ana i tētahi tūru, ā, e whakauru ana i ōna waewae? — He pērā tonu ia i taua wā hei Kaiwhakaora māku, mā koutou hoki, pēnei i tōna wā i runga i te rīpeka? — E mōhio ana koutou he pērā ia. “Nā tōna ora nei ka whakaorangia tātou.”

TAM1897 D 281.1Kaua e wareware i te mutunga o ēnei tekau mā waru tau, i tae mai ai ia kia iriiria, ā, i iriiria ai ia i te tīmatanga o tana mahi minita, ā, i te mutunga o tana mahi rākau, — i taua wā tonu i kī ai te Atua, “Ko tāku Tama tēnei i aroha ai, ko tāku i āhuareka ai.” Ehara rānei ia i te kaimahi mō te kaupapa i aua tekau mā waru tau, pēnei i a ia i ngā tau toru me te hawhe whakamutunga? — E mōhio ana koutou i pērā ia. Nō reira, mēnā he kaihanga rākau koe, ā, e whakapuaki ana koe i tō whakapono ki a Īhu Karaiti, kāore rānei e taea e koe te whai i a ia? Ehara rānei koe i te kaiwhai i a ia, he kaimahi hoki i roto i te kaupapa i reira tonu, pērā tonu me tō noho i runga i te paepae kauwhau? Kāore au e kī me noho tonu koe hei kaihanga rākau mō ake tonu atu. Kāore ia i pērā. Ehara i te mea e mea ana ahau me noho tonu koe hei parakimete, hei kaipāmu rānei; engari e mea ana ahau, ā, e tohe ana, i a koe e noho ana hei kaihanga rākau, hei parakimete, hei kaipāmu rānei, me tino noho koe hei kaimahi mō te kaupapa, kia rite tonu ki tō noho hei kaimahi mō taua kaupapa ā muri ake nei, ahakoa kei hea koe.

TAM1897 D 281.2Nā reira, kua whakaaturia e Īhu ki ia tangata o tātou he aha te tikanga kia Karaitiana, me pēhea hoki tō tātou oranga, ahakoa he aha ngā mahi e whakahaerehia ana e tō tātou hinengaro, tō tātou ngākau, tō tātou ringa rānei. I aroha ia ki te Atua ki tōna ngākau katoa, ki tōna wairua katoa, ki tōna hinengaro katoa, ki tōna kaha katoa, i a ia e mahi ana hei kaihanga rākau. I a ia e tapahi ana i ngā papa rākau, e hanga ana i ngā tēpu, e hanga ana i ngā kuaha, ā, e whakatū ana i aua mea, he whakamānawa tēnei ki te Atua. Ko te Atua tōna ao katoa. Ka haere mai tētahi tangata ki a Īhu mō tana mahi hei kaihanga rākau, ā, ki tā taua tangata, he kaihanga rākau noa iho a Īhu; kāore ia i kite ko Īhu te Kaiwhakaora o te ao. Ka haere mai taua tangata ki a Īhu mō tana mahi hei kaihanga rākau anake, ka noho tahi ki a ia, ka mea, “E hiahia ana au kia hanga tēpu. Ka hanga koe māku?” ā, ka mea ia, “He aha te āhua o te tēpu e hiahiatia ana e koe?” ā, ka whakamārama te tangata ki a ia, ā, ka mea a Īhu, “Āe, ka hanga au māu;” i te otinga o te tēpu i a Īhu, ka kawea e ia i runga i tōna tuara ki te whare o taua tangata, ka mauria ki roto, ka whakatakotoria ki reira hei whakamahi mā taua tangata — i roto i taua mahi katoa, nō te Atua katoa a Īhu. I roto i ana mahi katoa a te Atua. I ia hononga i hangaia e ia i taua tēpu, kāore he mokowā, kāore he mea i huna i raro i te puehu, kāore he mea i huna, he tēpu pono. He tēpu tēnei, puta noa, e taea ai e te Atua te whakaae.

TAM1897 D 281.3Ā, i a ia e whakarite ana i te kirimana mō te hanga i te tēpu, he kirimana pono tēnei, he mea ka taea e te Atua te titiro, ka mea, “He kirimana pono tēnei.” Kāore ia i tono kia utua e te tangata he nui ake i te tika mō tērā mahi. Ka pātai te tangata ki a ia, “Ka hanga koe i tētahi tēpu pēnei, pēnei rānei?” “Ka hanga.” “E hia tāu utu mō tēnei? — e hia te utu?” Ka tatau ia i ngā utu, ā, ka mea atu ki te tangata, “Ko te utu o ngā rākau he pēnei, ā, ka pēnei te roa o te wā hei hanga, ā, he pēnei te uara o taku mahi. Kāore rānei koe e whakaaro pēnā? Kāore rānei koe e whakaaro ka tika kia pēnei te uara o taku mahi mō te roa o te wā e pau ana?” Ka mea te tangata, “Āe, e whakaae ana au. Ki taku whakaaro he tika katoa tērā. He pono tērā. He tauhokohoko mārama tērā.” Ina ka mau ia i te tēpu ki tōna tuara, ka kawe atu ki reira, ka whakatakoto, ka utua ia e te tangata i te moni i whakaaetia ai, ā, ka taea e te Atua te titiro iho ki taua tauhokohoko katoa, ka mea, “He pono tērā. Kāore he nui atu e taea e tētahi.”

TAM1897 D 281.4He kaihanga rākau pēnei koe? E kī ana koe he Karaitiana koe. He kaimahi pēnei koe, ahakoa he aha tāu e mahi ana?

TAM1897 D 281.5E aroha ana koe ki te Atua ki tō ngākau katoa, ki tō wairua katoa, ki tō hinengaro katoa, ki tō kaha katoa? Ahakoa he aha tāu e mahi ana, he aha rānei tāu e karangahia ana kia mahia; ahakoa he aha ngā pakihi e whakahaere ana koe me tō hoa tata, ahakoa he tangata karakia ki ngā atua kē, he Karaitiana rānei; kei te mahia pēnei kia taea e te Atua te titiro mai, ka mea, “He pai tēnei mō te rangatiratanga o te Atua;” nā te mea kei roto katoa tō ngākau, tō wairua, tō hinengaro, tō kaha katoa ki roto i tēnei mahi hei korōria mō te Atua.

TAM1897 D 281.6He kaitiaki tātou o ngā whakahau, kāore rānei? Koia tērā te pātai. Ā, kua tae te wā kia tino mārama tātou ki tēnei, kia taea ai e te Ariki te whakapūmau i roto i te karere e kōrero ana ia, “Tēnei … te hunga e pupuri ana i ngā ture a te Atua.”

TAM1897 D 281.7Ināianei, ka kitea e koutou e kapi ana tēnei whakahau i ngā āhuatanga katoa, ā, kāore e taea e tātou te pā ki tētahi whakaaro kotahi i roto i te ao whakaaro katoa kāore e hāngai ana ki tēnei kupu i tīmata ai tātou. Nō reira, me tiro tātou ki ngā mea katoa i roto i ā tātou whakaaro, me tiro tātou ki ngā mea katoa e karangatia ana tō tātou hinengaro, i roto i te mārama o tērā karaipiture, te tuatahi o ngā whakahau katoa.

TAM1897 D 281.8Me tirohia e tātou ngā mahi katoa e karangahia ana tātou kia mahia, i raro i te mārama o tērā tino whakahau nui rawa atu. He mea tēnei e taea ai e au te uru ki roto, i te mataku ki te Atua, me tōku ngākau katoa, tōku wairua katoa, tōku hinengaro katoa, me tōku kaha katoa? Ki te kore, e hiahia ana rānei au ki te pā atu ki tērā? — Kāo. Mēnā he mea kāore e taea e au te uru ki roto me tōku ngākau katoa, me tōku hinengaro katoa, me tōku wairua katoa, me tōku kaha katoa, ā, me te Atua, he aha tāku mahi ki reira? Mēnā kāore e taea e te Atua te haere tahi me au, kei te takahi au i ngā whakahau. Kāore au e tuku ana i ngā mea katoa ki a ia. Kāore he take o tōku kaha katoa mēnā ka whakapaua ki tētahi mea kāore e taea e ia te uru atu, te pā atu, te whakaae, te tango rānei.

TAM1897 D 282.1E mōhio ana au he kōrero tino tōtika tēnei, engari koinei te tikanga o te whakapono Karaitiana. Koinei te tikanga o te whakapono Karaitiana, ā, kāore koe, kāore au e whakaae kia noho ki te kotahi i te tekau mā ono o tētahi mea, mēnā kāore e tino pērā ana. Kāore tātou e tika kia makona mō te hēkona poto rawa, ki tētahi mea i tēnei ao, he iti iho i te mea ka uru tātou ki ngā mahi katoa me te Atua e noho tahi ana me tātou, ā, ka uru ki reira me te ngākau katoa, me te wairua katoa, me te hinengaro katoa, me te kaha katoa. Ā, ka mea atu au ki a koutou, ka tae tātou ki tērā wā, mēnā ka tuku katoa tātou i roto i tēnei whare ki a ia ināianei, ā, ka mau tonu ki reira, kāore e taea e tātou te whakaaro he aha te mana o te Atua ka puta i te ao.

TAM1897 D 282.2Ko te tino raruraru mai i te tīmatanga ko te kore o te tangata e tuku ki te Atua i tōna ake wāhi i roto i te ngākau. I hanga a te Atua i te tangata pēnei, engari ka huri ia ki ngā mea katoa, ā, ka aukati katoa i te Atua. I whakawātea a te Atua i a ia i taua pōuri, i whakawātea kia whiriwhiri, ā, i karanga ia kia whiriwhiri mēnā ka aroha ia ki te Atua ki tōna ngākau katoa, ki tōna wairua katoa, ki tōna hinengaro katoa, ki tōna kaha katoa. I whakawātea ia kia whiriwhiri kia whakahokia anō te wāhi a te Atua; engari he tokomaha i whiriwhiri kia kaua te Ariki e whai i tōna ake wāhi, nā reira i horoia rātou e te waipuke i te mata o te whenua.

TAM1897 D 282.3Nā, ka tīmata anō te Ariki i te iwi tangata. Ko te mea kotahi anake i tonoa e ia ki ia tangata, kia aroha ia ki te Ariki te Atua ki tōna ngākau katoa, ki tōna wairua katoa, ki tōna hinengaro katoa, ki tōna kaha katoa, me tōna hoa tata, pēnei i a ia anō. Koia anake tērā i tonoa e ia ki ngā waru i tomo ki roto i te āka, ā, i puta mai i reira. Mehemea i aroha te tangata tuatahi ki te Atua ki tōna ngākau katoa, ki tōna wairua katoa, ki tōna hinengaro katoa, ki tōna kaha katoa, kāore rawa he hara i taea te uru mai.

TAM1897 D 282.4I muri i tana hara, ā, i whakawātea ai ia e te Ariki i taua here, mēnā i aroha a Ārama me ōna tamariki katoa ki te Atua ki tō rātou ngākau katoa, wairua katoa, mana katoa, hinengaro katoa, me te kaha katoa, he aha te āhua o te ao? — Ka mau tonu rātou i ngā whakahau a te Atua, me te whakapono o Īhu, ā, ka kapi te whenua e te tika, pēnei i te kapi a te wai i te moana. E kore rānei e taea kia tutuki tērā mea i roto i te tangata i raro i te here o te kanga, i raro i te here o te kikokiko hara? Ka taea e te Atua te whakaora i te tangata hara i te mana o te hara i roto i te kikokiko, kia aroha ai ia ki te Atua ki tōna ngākau katoa, tōna wairua katoa, tōna mana katoa, tōna hinengaro katoa, me tōna kaha katoa? — Āe. Kāore i taea e te hara te tuku i te kanga ki runga i te whenua, pēnei i tōna āhua ināianei, ahakoa ngā tāngata i raro i te here o te kikokiko hara, mēnā i whakapono rātou ki te Atua, ā, i tiaki i ngā whakahau a te Atua, me te whakapono o Īhu. Koinei te pono, nā te mea koinei te whakapono Karaitiana. Nā reira, ka kite koe, ko te mea anake i hiahiatia e te Ariki i a tātou, ko te mea i hiahiatia e ia i te tangata mai i te hara a Ārama, ko te pupuri i ngā whakahau a te Atua, me te whakapono o Īhu. Ko te tuatahi o ngā whakahau katoa, ‘kia whakapaua hoki tōu ngākau, tōu wairua, tōu hinengaro, tōu kaha, ki te aroha ki te Ariki, ki tōu Atua.’

TAM1897 D 282.5I roto i Rōma 1:21, e kī ana i te tīmatanga “i mōhio rātou ki te Atua.” Tirohia tēnei: i te tīmatanga o tōna ara, i mōhio te tangata ki te Atua. I mōhio a Ārama ki te Atua i te tīmatanga, engari kāore ia i pupuri i tēnei mōhiotanga. I hara a Ārama, ā, i tīmata anō ia, i mōhio ia ki te Atua. I tīmata anō te iwi i muri i te waipuke, i mōhio rātou ki te Atua i te tīmatanga; nō reira, kua wehe te tangata i te Atua i ngā wā katoa. He hē rawa te ao i mua, he hē tonu ināianei, ā, ka hē tonu ā muri ake nei, nā te mea i mōhio te ao ki te Atua, ā, ka whakakahore i a Ia, ehara i te mea kāore i mōhio ki te Atua. Nō reira, ehara i te mea kei roto te ao i te kino nā te pōuri; kei roto te ao i te pōuri nā te kino.

TAM1897 D 282.6I tīmata te ao i te māramatanga; ā, nā te kōwhiringa a te tangata i uru mai ai te pōuri; “i a rātou hoki e mātau ana ki te Atua, kīhai rātou i whakakorōria i a ia hei Atua, kīhai hoki i whakawhetai; heoi, kua kūware ō rātou whakaaro, ā, whakapōuritia ana tō rātou ngākau pōhēhē. I a rātou e mea ana he mōhio rātou, nā, ka wairangi, ā, whakaputaia kētia ake te korōria o te Atua e kore nei e pirau, kia rite ki te āhua o te tangata pirau noa, o ngā manu hoki, o ngā kararehe waewae whā, o ngā mea ngōkingōki.”

TAM1897 D 282.7Titiro mai; he aha te mea tuatahi? — I mōhio rātou ki te Atua; engari kāore rātou i whakahonore i a ia hei Atua; kāore rātou i hoatu ki a ia te wāhi nōna i roto i a rātou. Kāore rātou i whakahonore i te Atua, — kāore rātou i whakapuaki i a ia ki te tangata, kāore rātou i whakaatu i a ia i runga i te whenua; i mea ai a Īhu, Kua whakakorōriatia koe e ahau i runga i te whenua, ā, ko ia te Atua i kitea i roto i te kikokiko. Ko ēnei tāngata i mōhio ki te Atua, kāore rātou i whakaae kia kitea te Atua i roto i te kikokiko. Kāore rātou i whakawhetai. Nā, ka horihori ā rātou whakaaro; nā, ka pōuri tō rātou ngākau whakaarokore; nā, i roto i tō rātou pōuri, ka mea rātou he mātau rātou. He wairangi taua mātauranga, ā, nā reira ka hanga whakapakoko rātou.

TAM1897 D 282.8Nā reira ka kite koe, ko te whakapakoko e whakatakotoria ana ki mua i ngā whatu o te tangata i roto i tana karakia whakapakoko, he whakaaturanga ā-waho noa iho o taua karakia, he tohu ā-waho noa iho. Kei te hōhonutanga kē o te ngākau te karakia whakapakoko, ā, kua hipa kē ētahi kaupae o tōna putanga ki waho. Me whakaaroaro. Kei hea te tīmatanga o te karakia whakapakoko? — I roto i te ngākau. Kei tēhea wāhanga o tēnei ara e tīmata ai te karakia whakapakoko? — I te wā i mōhio ai rātou ki te Atua, kāore rātou i whakahonore i a ia hei Atua; i reira tonu ka tīmata katoa. Nō reira, kei hea he wāhi waenga i waenga i te mōhiotanga ki te Atua me te karakia whakapakoko?

TAM1897 D 283.1Me whakaaro āta ināianei. I mōhio rātou ki te Atua, ā, “Ko te ora tonu hoki tēnei, kia mātau rātou ki a koe.” Ko te mōhiotanga ki te Atua te ora mō ake tonu atu; kua whakatauhia tērā. I mōhio rātou ki te Atua; i whai rātou i te ora mō ake tonu atu i roto i te mōhiotanga ki te Atua. Kua tuhia tērā. Engari i huri rātou ki te karakia whakapakoko. E hia ngā hipanga i wehe ai rātou i te mōhiotanga ki te Atua kia tae ai ki te karakia whakapakoko? — Kotahi anake. Nō reira, e hia ngā hipanga atu i te aroha ki te Atua me te ngākau katoa, te mana katoa, te hinengaro katoa, me te kaha katoa, kia tae ai ki te karakia whakapakoko? — Kotahi anake. Nō reira, mēnā kāore au e aroha ana ki te Atua ki tōku ngākau katoa, tōku wairua katoa, tōku hinengaro katoa, me tōku kaha katoa, he aha ahau? — He kaikarakia whakapakoko.

TAM1897 D 283.2Tērā pea kāore he whakapakoko i mua i ahau. Kāore hoki he whakapakoko i ēnei tāngata i te tīmatanga. Engari he whakapakoko ā rātou, he whakaaro i hangaia i roto i te hinengaro, ā, i a rātou e hanga ana i tō rātou whakapakoko, he whakaaturanga noa iho tēnei hei tū ki mua i ngā whatu, mō ngā mea kua noho kē i roto i ō rātou hinengaro. Ko te tangata tuatahi i hanga i tētahi whakapakoko, he whakaaro tōna mō tērā i roto i tōna hinengaro i mua i tana hanga. Ko te tangata tuatahi i hanga i tētahi whakapakoko, i whai ia i te whakaaro kia noho hei atua māna, ā, i noho taua whakaaro i mua i tana hanga i te whakapakoko i te rākau, i te kōhatu rānei. Nā, ko taua whakapakoko kōhatu i whakatūria e ia ki mua i ōna whatu, he āhua o waho noa iho i hangaia e ia hei whakaatu ki a ia i taua āhua, ko te atua i noho kē i tōna hinengaro. Nō reira, he atua anō rānei āna i mua i tana hanga i taua whakapakoko? — Āe. Kei hea ia? — I roto i tōna ngākau.

TAM1897 D 283.3I horihori ā rātou whakaaroaro. Nā wai ngā whakaaroaro? — Nā rātou ake. Anei taua tangata e whakaaroaro ana i tētahi mea; ka hanga ia i tētahi whakaahua o tana whakaaroaro, ā, ka whakatū ia i taua mea ki mua i ōna whatu i waho i a ia. Ko te whakaaroaro he hanga whakaahua ā-hinengaro noa iho. Ā, ko te whakaahua i te kōhatu he āhua tūturu noa iho o te whakaaroaro i roto i te ngākau. I hea tuatahi i hanga ai te whakaahua? — I roto i tōna hinengaro; i roto i āna ake whakaaroaro, i āna ake whakaaro. Engari ko wai i reira i a ia i wehe atu ai i te Atua? — Kāore he tangata kē, ko Hātana anake me ia anō. Nō reira, nō hea āna whakaaro? — Nōna anō me Hātana anake.

TAM1897 D 283.4Nā reira, ka kitea mārama e koe kei roto i te ngākau te karakia whakapakoko; kei reira kē te whakaaro, te atahanga, i mua i tōna puta ki waho. Ahakoa he rā, he marama, he whetū rānei tōna atua, kei reira kē tēnei whakaaro, tōna ariā, tōna whakaahua hinengaro, i mua i tōna hoatu ki tētahi āhua o waho i roto i te rā, te marama, me ngā whetū.

TAM1897 D 283.5Ko ngā mea katoa e puta ana i te karakia whakapakoko he whakaata noa iho i ngā mea kei roto i te ngākau. Me noho a te Atua ki roto i te ngākau, me te katoa o te ngākau, te katoa o te wairua, te katoa o te hinengaro, me te katoa o te kaha, ki te kore, kei reira te karakia whakapakoko. Kāore he huarahi waenga.

TAM1897 D 283.6Inā hoki, i muri i te waipuke, i te wā tuatahi i wehe ai te tangata i te Atua tūturu, ka haere ki ō rātou ake atua — i whakaae rātou kia noho ēnei atua hei whakakapi i te Atua mō rātou, ā, nā konei ka kitea i te mōhio rātou ki te Atua, i mōhio hoki rātou ko ia anake tō rātou rangatira. Ina aroha au ki te Atua ki tōku ngākau katoa, ki tōku wairua katoa, ki tōku hinengaro katoa, me tōku kaha katoa, ko wai anake tōku Atua? — Ko te Atua. Ko wai taku mana kotahi anake? — Ko te Atua. Ko wai anake ka whai mana ki runga i ahau? — Ko te Atua. Ka taea e ia te whakamahi i te mana tika? — Āe. Ka taea e ia te ārahi i te tangata kia tika? — Āe. Ina aroha te tangata ki te Atua ki tōna ngākau katoa, ki tōna wairua katoa, ki tōna hinengaro katoa, ki tōna kaha katoa, kāore ia e hiahia ki tētahi ture, ki tētahi mana kē hei ārahi i a ia kia tika i te ao. Ko wai tana kaiwhakahaere? — Ko te Atua. Ā, ka taea e te Atua te whakahaere i a tātou ina nui ake tō tātou aroha ki a ia i tō tātou aroha ki ngā mea katoa? — Āe. Engari, ina wehe te tangata i te Atua, ā, ka huri ki te karakia whakapakoko, ka taea e ia te whakahaere i a ia anō? — Kāo.

TAM1897 D 283.7I muri i te waipuke, i a rātou e mōhio ana ki te Atua, i mōhio rātou ko ia anake tō rātou Kīngi me tō rātou Kaiwhakahaere. Kāore he rangatira kē ā rātou. I te wā tuatahi i wehe ai rātou i te Atua, ā, i whakanoho i ētahi atua kē ki tōna tūranga — arā, i te tīmatanga, i wehe rātou i te Atua, ā, i whakanoho i ētahi atua kē ki te tūranga o te Atua — i whakaae rātou kia noho aua atua kē hei rangatira. I whakapuaki rātou ko ēnei atua ō rātou rangatira. Kāore rātou i whai kīngi; kāore anō ngā tāngata kia whakapuaki ko rātou tonu ngā rangatira. I whakapuaki ngā tāngata ko ngā atua ngā kīngi; ā, ko ngā tāngata i whai mana he māngai noa iho mō ngā atua, ko ngā atua tonu ngā kīngi tūturu.

TAM1897 D 283.8Ka kitea e koe ngā taunakitanga mō tēnei i roto i te pukapuka “Empires of the Bible,” whārangi 50. Anei ngā tuhinga tuatahi i kitea i Papurōna, i reira i tīmata ai te iwi, i reira hoki i puta ai te raruraru o ngā reo — i reira i wareware ai te iwi ki te Atua. Ka pānui au:—

TAM1897 D 284.1Ki a Ninridu, tōna Kīngi, mō te tiaki i a Idadu, te Kāwana-āpiti o Ridu, te pononga, te hari o Ninridu.

TAM1897 D 284.2I konei, i te tuhi a te rangatira, a Idadu, i tētahi tuhinga ki tōna atua, ka whakapuaki ia he kāwana-āpiti noa ia mō tōna atua. Kāore ia i kī he kīngi ia. Nā reira ka kitea ko te atua te kīngi o tēnei tangata. I whakaarotia te atua hei kīngi mō te iwi, ā, ko tēnei tangata i whai mana he kāwana-āpiti noa mō te atua, he apiha rānei.

TAM1897 D 284.3E whakaatu ana tēnei, i tino hou rawa te mōhiotanga ki te Atua hei Rangatira tika, ā, kāore anō he tangata kia māia ki te whakatū i a ia hei kīngi. Kei te kite koe i tērā? Āta whakaarohia. I te wā ko te Atua anake te rangatira, ko ia anake hoki te kīngi; engari i te huri atu o rātou i a ia, ka tango i ētahi atu atua, he tino hou tonu tō rātou mōhio ki te Atua tūturu, he tino hou tonu tō rātou mōhio ki tōna hononga ki a rātou; nō reira, i te whakanoho i ērā atu atua hei whakakapi i te Atua, ā, i te whakatū i ēnei atua teka hei kīngi mā rātou — kāore he tangata whai mana i waenga i te iwi i whai māia ki te tango i te taitara o te kīngi; engari i kōwhiri ia kia mōhiotia hei kāwana-āpiti mō te atua e noho ana hei kīngi tūturu. Ka kī anō au. He tino hou rawa i roto i ngā hinengaro o ēnei tāngata te mōhiotanga ki te Atua pono hei Kīngi anake, ā, kāore anō he tangata kia māia ki te tango i te taitara o te kīngi. He tino mārama tonu tā rātou mahara ki te Atua hei Kīngi me te Kaiwhakahaere anake, ā, he tino rite ki te ngana ki te whakakore i te mana o te Atua, kia tango tētahi tangata i te taitara o te kīngi.

TAM1897 D 284.4Ka pānui au i tētahi atu tuhi i puta mai i tēnei whenua anō, i taua wā anō:—

TAM1897 D 284.8Anei tētahi tangata i hanga whare hei whakahonore i tōna atua. Ka mea tēnei tangata he kāwana-āpiti ia mō tēnei atua, ko te atua nei te kīngi. Kāore tēnei tangata, a Gudea, e kī ana he kīngi ia. He mana tōna, engari kāore ia e kī ana he kīngi ia. Ko wai te kīngi? — Tōna atua. E whakaatu ana tēnei anō ki a koutou, i te mea he hou tonu i ō rātou hinengaro te mōhiotanga ki te Atua pono hei Kīngi anake, kāore rātou i wehe rawa atu i te Atua, i te whakaaro hoki mō te Atua hei Kīngi me te Rangatira anake, kia hiahia rānei ki te whakakore i te whakaaro mō te rangatiratanga o te Atua, kia whakaae rānei kia tango tētahi tangata i te taitara o te kīngi.

TAM1897 D 284.9A. F. Ballenger. — Nō reira, i kī te tangata i te tūranga mana he kāwana-āpiti ia mō tōna atua, ehara ia i te kīngi?

TAM1897 D 284.10Āe. Kāore anō kia whai kīngi. Ehara i te mea e kōrero ana mātou mō te tangata hei kīngi. Kāore anō kia whai kīngi i waenga i te tangata. I reira ngā tāngata i ngā tūranga mana. He tangata i rangatira ai ki ētahi atu. He mana tōna, engari kāore ia i kī he kīngi ia. Kāore ia i mōhiotia he kīngi, ā, kāore anō ia kia whakaae kia tango i te taitara o te kīngi. He aha? — Nō te mea kāore anō ia kia tawhiti rawa atu i te whakaaro mō te Atua pono, te Kīngi kotahi anake e tika ana, kia māia rawa, kia kaha rawa hoki tōna māia kino, ki te whakakore i ngā whakaaro katoa mō tētahi atua hei kīngi, ā, ki te whakatū i a ia anō hei kīngi.

TAM1897 D 284.11Ko ēnei ngā tuhinga tuatahi rawa kua kitea i taua whenua. Ka kitea e koe kei waenga rātou i ngā tuhinga tino tuatahi rawa. He tuhinga ēnei nō te wā i mua i te tango a te tangata i te taitara o te kīngi, ā, i te wā i whai whakaaro ai rātou ki te Atua pono hei Kīngi.

TAM1897 D 284.12Engari, anei tētahi tuhinga i mua ake i tērā, e kōrero ana mō te whakararuraru o ngā reo i te pourewa o Papera. I te whārangi tuawhā o “Empires of the Bible” kei reira te pūrongo a te Paipera mō te whakararuraru o ngā reo. Koinei te pūrongo i tuhia e te iwi i waenganui i a rātou i pā ai te whakararuraru o ngā reo. I roto i te Paipera, kei reira te tuhinga a te Ariki mō tēnei. I roto i tēnei tuhi i runga i ngā poraka i tanumia i ngā toenga o Papurōna, ā, kua kitea, kei reira tō rātou pūrongo mō tērā. Ka taea e koe te whakataurite ki te pūrongo i roto i te Paipera, i te upoko tekau mā tahi o Kenehi, ā, ka kite koe he rite tonu ngā āhuatanga e rua. Anei tā rātou i kī ai mō tērā:—

TAM1897 D 284.14Ko tēnei tētahi o ngā pūrongo tuatahi rawa atu. Ko ēnei atu kei muri iho. Engari e whakaatu ana ēnei atu i tētahi wā kāore anō he kīngi i waenga i te tangata; kāore te tangata whai mana i tango i te taitara o te kīngi; ko tōna atua tōna kīngi; ā, he tino hou te whakaaro ko te Atua pono te kīngi, ā, kāore ia i māia ki te kī he kīngi ia. I taua wā, he tango mana nui rawa atu i mua i tōna whakaaro mō te Atua pono.

TAM1897 D 285.1I mua i a Nimirota tērā. Ko Nimirota te tangata tuatahi i whai māia ki te tango i te taitara o te kīngi ahakoa te whakaaro ko te Atua te kīngi. Nō reira, ka pānui au i te whārangi rima tekau o “Empires of the Bible:”—

TAM1897 D 285.2Ko Nimirota tēnei tangata māia. Ko tōna ingoa e tohu ana i te whakakeke me te whakahawea whakahīhī; ā, e ai ki a Gesenius, ko tōna tikanga he tangata whakakeke e tino whakaparahako ana ki te Atua. Ā, “i tīmata ia hei tangata nui ki runga ki te whenua.” Arā, e ai ki tētahi atu whakamāoritanga, “ko ia te tuatahi o ngā kaha i runga i te whenua.”

TAM1897 D 285.3Ko Nimirota te tangata tuatahi i tango māna anō i te taitara o te kīngi; ko ia te tuatahi i mau i te mana kīngi, ā, i whakapuaki tūmatanui i a ia anō hei kīngi. Ā, e tohu ana tōna ingoa i te tino tikanga o taua mea i waenga i te hunga i whakatūria ai ia anō hei rangatira mō rātou.

TAM1897 D 285.4Ināianei, ehara i taku kōrero, engari ko te kōrero a tētahi tohunga ki tēnei kaupapa, e kī ana pēnei:—

TAM1897 D 285.5I te whakatū i te rangatiratanga o Nimirota, ka tomo te ao tawhito katoa ki tētahi wāhanga hītori hou. Ko te tikanga nō te rawhiti e kī ana ko taua toa te tangata tuatahi i mau i te korona rangatira, e tohu ana i tētahi mea nui ake i te whiwhinga o tētahi whakapaipai hou, ahakoa rānei te riro o tētahi porowini. Nā tōna rangatiratanga i whakauru ki te ao tētahi pūnaha hononga hou i waenga i te kāwana me te hunga e whakahaerehia ana. Ko te mana o ngā rangatira o mua i tū ki runga i te wairua whanaungatanga, ā, ko te mana o te rangatira he rite ki te mana whakahaere a ngā mātua. Heoi anō, ko Nimirota he rangatira whenua, he rangatira tangata i runga anake i tō rātou noho hei kainoho o taua whenua, ā, kāore i aro ki ngā hononga whaiaro. Tae noa ki taua wā, he iwi — he whānau kua whakawhānuitia — arā, te Hapori; ināianei, he iwi ā-motu, he hapori tōrangapū — te Kāwanatanga. Mai i taua wā, he mea motuhake te hītori tōrangapū me te hītori pāpori o te ao, ā, tērā pea he ara rerekē hoki ō rāua. — Empires of the Bible, wh. 51.

TAM1897 D 285.6He aha, nō reira, te takenga mai o te Kāwanatanga?