Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
05 / 121897 a Pamanaral

Ing Siensia ning Kaligtasan. – Blg. 2

Alonzo Trevier Jones

TAM1897 D 59.2Pangaral a binie neng Domingung bengi, Pebreru 14, 1897 Milimbag king General Conference Daily Bulletins ning Pebrero 17, 1897, Vol. 1, Blg. 4, pp. 59-64 at ning Pebrero 18, 1897, Vol. 1, Blg. 5, pp. 65-66.

TAM1897 D 59.3Metung o adwang salita pang paliwanag bayu tamu umpisan ing pamagaral ngening bengi: Alang duda, dakal la sigurung mangutang nung ing eganaganang sinabi ketang milabas a bengi makatagal ya king pamanyubuk. Makatagal ya. Eku basta-bastang magsalita. Tutu pin, eku sinundan ing eganagana king detalye, dapot nung isipan yu ing sasabyan ku potang abasa ye king nakalimbag, akit yu king tutu ya. Anyang sinabi ku na ing snow-drop makabalan ya king yatu, at ing yatu makabalan ya king snow-drop, kanita nung ing metung a meteor a pilan a tonelada ing bayat na mibagsak ya king yatu, e wari mas masikan ing grabidad kesa king sadya? at e wari na nita siran ing pamibalan na ning sampaga king yatu? — Ali; uling aliwa mu ing yatu ing makabalan ketang sampaga, nune pati na ing uniberso. Atatandanan mu wari a, king pamagaral king batas ning grabidad, ing siyentipikung pahayag ya pin ing, Balang partikula ning materya king uniberso ay ma-akit ya king balang aliwang partikula, anya e mu ing yatu, nune pati na ing uniberso, ing makabalanse king pangangailangan da ring sampaga; anya ing pamibagsak ning meteorite e na parakalan ing grabitasyun ning uniberso.

TAM1897 D 59.4Mapilan mung salita ning paliwanag king umpisa: Nung sakaling migsalita ku, king minunang leksyon, tungkul king paksa a “Siyensya king Bibliya,” o “Siyensya at ing Bibliya,” mas malalam kung pisabian nung nanu ya ing gravity, at nung nanu ya ali, agpang king siyentipikung ideya ning salitang ita. Dapot aliwa ita ing pisasabyan ku; ing kabud mung nasa ku kanitang benging ita ya pin ing sabian ing katutuan ning pamanuklas king batas ning gravitation, at ing teorya na bilang metung a batas. Ating pamagbayu king panimanman manibat king panaun nang Newton, tungkul king teorya na ning batas a ita; dapot e na nita apektuan ing batas.

TAM1897 D 60.1King istriktung katutuan, ing gravitation ali ya talaga batas, nune simpli mu ing upaya ning Dios. King tutu, ala talagang “batas ning kalikasan.” Deng batas ning kalikasan, ugali la mu ning Dios. Ing batas ning gravitasyun, metung yang ugali ning Dios; ing pamipakita ning upaya ning Dios. Dapot uling eku pisasabyan nung nanu ya talaga, ginamit ku la reng salita agpang king karaniwang pamangaintindi, at para mu sabyan a iti ya ing panatilyan king balansi ning uniberso.

TAM1897 D 60.2Basan ku ngening bengi ing aliwang depinisyon ning siyensiya. Ini, pati na murin, meyakua ya king metung karing manimunang kilalang siyentipiko ning yatu: “Ing siyensiya ya ing pinakatumpak a kabaluan a atin tamu tungkul king sanumang paksa.” Ing salitang “siyensiya” literal a mangabaldugang kabaluan. Ing depinisyon a atin tamu ketang milabas a bengi ustu ya. Produkto ne ning pamisip. At saka, ustu na mu namang i-depini ya bilang pinakatumpak a kabaluan a atin tamu tungkul king paksa.

TAM1897 D 60.3Ngeni, mibalik tamu kareng adwang puntus a tinalakayan tamu king milabas a leksyun. Nukarin ya mayakit ing pekamatalastas a kabaluan tungkul king pamiyaliwa ning salang ding batuin, kilub ning labing-pitung dalan a banua bayu ne adiskubri ning siyensiya? — King Bibliya. Nung makanian, nukarin ya mayakit ing tune siyensiya tungkul king paksang ita? — King Bibliya. — Nukarin ya meyakit ing pinakatumpak a kabaluan tungkul king pamibalanse ning uniberso kilub ning adwang libung limang dalan a banua bayu ya atuklasan? — King Bibliya. Nung makanian, nanu ya ing pinaka-siyentipikung libru king yatu, tungkul king paksa na nitang siyensiya? — Ing Bibliya. Tandanan yu pa rin, a eku magsalita tungkul king siyensiya at Bibliya. Magsalita ku tungkul king siyensiya ning kaligtasan. At agyang ding aliwang siyensiya mapalyaring abanggit la, iti mu king e mapikawaning kaugnayan king manimunang siyensiyang ini. Iti ya ing abalu tamu, ika at aku, kapamilatan da ring eganaganang ebidensiya a apisanmetung tamu kening adwang oras a pamagaral, a ing kaligtasan metung yang siyensiya, a iti ya ing pekamatas a siyensiya king uniberso, a iti ya ing peka-karapat-dapat king kekatamung pamagaral, at gagawa tamung siyentipiku neng ibibye ta ya ing kekatamung manimuna at mabilug a lub a pamagaral kaniti.

TAM1897 D 60.4Ngeni, ing Bibliya ali ya metung a sanaysay tungkul king sanumang siyensiya maliban king siyensiya ning kaligtasan. Metung yang tiyak a sanaysay tungkul king paksang ita. Ing Bibliya babanggit ya karing aliwang siyensiya; dapot alang sanaysay king Bibliya tungkul king sanumang aliwang siyensiya. Deng aliwang siyensiya babanggitan la, anti mo reng ikit tamu king Corinto at king Isaias; bakit la babanggitan karing lugal a reni — para maglatag king metung a puntung siyentipiko? — Ali; nune para gamitan bang mas masanting yang ipaliwanag king kekatamung pang-unawa ing siyensiya ning kaligtasan. Bakit ya midala itang katutuan a pang-astronomiya king 1 Corinto 15:41? Nanu ing sangkan ning pamanyabi, “Ing metung a batuin aliwa ya king aliwang batuin king ligaya?” Ituki na neng sinabi, “Makanian mu naman ing pamanyubling mie da reng mete. Itatanam ya king kababan, itatalakad ya king ligaya. Itatanam ya king kakulangan, itatalakad ya king upaya.” Nung makananu yang aliwa ing metung a batuin king aliwa king ligaya, makanian mu naman ing pamanyubling mie. Kanian, akit yu na ing sangkan ning pamangamit king puntung siyentipiku, ya pin ing maglarawan king metung a puntu king siyensiya ning kaligtasan, ban mas makasaup kekatamu a akit ing katutuan king siyensiya ning kaligtasan.

TAM1897 D 60.5Bakit inabe nang Isaias king kayang pamagsalita itang pahayag tungkul king katutuan ning gravitation? Lawen ta pa ing mas malalam king kabanata, at akit ta ya. Basan ku itang bersikulo at kaibat ing metung pa king wakas ning isip a tutukian na. “Ninu ing sinukad king danum king lukib ning gamat na?” “Kaninu yu ku kaya ikapareha, o maging kapante ku? ngana ning Banal. Itas yu la ding mata yu king katasan, at lawen nung ninu ing miglalang kareting bage, a magpalwal king karelang pulutun agpang king bilang: ausan na la ngan agpang king lagyu uli ning keang sikanan, uling ya masikan king upaya; alang metung man ing kulang.” Isaias 40:25, 26.

TAM1897 D 60.6Ala metung man ing makatakas king kayang pansin, at balansi la ngan agpang king pangangailangan ning balang malating sampaga a tutubu king marangle. Dapot bakit na la tutukuyan kanita, at isingit na iti king kayang pamagsalita keni? — Ali para ipahayag ing katutuan a siyentipiko; nune para itukod ing pansin da ring sablang tau king siyensiya ning kaligtasan. Nanu ing buri nang ipabalu kaniti? Dapat tamung isipan ing eganaganang ini, at isipan nung ninu ing meglalang kaniti ngan? At kaibat, binasa ku pa, “Bakit sasabian mu, O Jacob, at sasalita ka, O Israel, Makasalikut ya ing dalan ku king Ginu, at ing katarungan ku mekalig ya king Dios ku?” Isaias 40:27.

TAM1897 D 60.7Nung ing Dios makanian ya ka-malasakit king sampagang tutubu king lalam da ring bitis tamu, eya makasalikut o makalinguan; makananu mu naman sabian a ika makasalikut ka king Ginu, at ing katarungan mu mekalig ne, at ala neng malasakit keka? Kanian, akit mu a king balang pamikatagun, ing katutuan a siyentipiku darala ya para ipakit keka at kanaku ing siyensiya ning kaligtasan.

TAM1897 D 61.1Metung pang isipan: Inyang asaklo de reni ding talasulat, iti kapamilatan ning kapahayagan. Syempre, e ra la ikua dening bage a reni king sanumang pamanigaral a siyentipiko a atin king yatu. Ing Ginu papahayag ne ing keang manimunang siyensiya, ing siyensiya ning kaligtasan; at inaus na la ding aliwang siyensiya para ilarawan ita. Ninu kaya kareng eganaganang siyensiya ing pekamahalaga para king Ginu? — Ing kaligtasan, siguradu. Inyang ginamit na la ning Ginu ding aliwang siyensiya para mu ilarawan ini, malinaw a malinaw a isipan na ing siyensiyang ini mas mahalaga ya kesa kareng aliwa.

TAM1897 D 61.2Dapot e ya mu ini ing kabilugan. Atin metung a lalaking mebanggit king Bibliya a lubus a biasa king pangyatung siyensiya — ding eganaganang natural a siyensiya ning yatu. Buri kung akit yu a atin metung a lalaking lubus a biasa karing siyensiyang ngeni maragul ing ulaga king yatu. At buri kung akit yu nung nanu ing sasabian na tungkul kaniti ngan. Oyni ing kasulatan:—

TAM1897 D 61.3At dininan ne ning Dios i Solomon kabiasnan at pangaintindi a alang kapante, at kalapad ning pusu, anti mong balas king lele dagat. At ing kabiasnan nang Solomon minyagkat ya kesa king kabiasnan da ring sablang anak ning aslagan, at king kabilugan a kabiasnan ning Ehipto. Uling mas matenakan ya kesa king ninuman; kesa kang Ethan a Ezrahita, at Heman, at Chalcol, at Darda, ding anak nang Mahol; at ing kayang kasikatan atyu king sablang bansa king paligid. At sinabi yang atlung libung kawikaan: at ding kanta na metung a libu at lima. At sinabi ya tungkul kareng pun dutung manibat king pun dutung a sedru king Libano angga king hyssop a tutubu king pader: sinabi ya mu naman tungkul kareng animal, at kareng ayup, at kareng gagapang, at kareng asan. 1 Riris 4:29-33.

TAM1897 D 61.4Menialita ya tungkul kareng pun dutung manibat king pun dutung a cedar king Libano angga king hyssop a tutubu king pader. Nanu ya ing aus da kanita king siyensiya? — Botany. Mas aintindian ne ing botany kesa kaninu man king yatu.

TAM1897 D 61.5Menialita ya mu naman tungkul kareng animal. Nanu ya ing maging salitang siyentipiku nung ilage ya karin ngeni? — Zoology. Mas mayap ing pang-unawa nang Solomon king zoology kesa kaninu man a tau a mabibye king yatu ngeni. Tinuru ne; uling sasabian na sinalita ya tungkul kareng eganaganang bage a reni. Tinuru na la rening siyensiya.

TAM1897 D 61.6“At ding ayup.” Nanu ya ing siyensiya nita?—Ornithology. Kanita, i Solomon tinuru ya karing siyensiya ning botany, zo-ology, ornithology.

TAM1897 D 61.7Nanu na ing tutuki? — “At ding gagapang.” Nanu yang siyensiya ita? — Entomology.

TAM1897 D 61.8“At ding asan.” Nanu yang siyensiya ita? — Ichthyology.

TAM1897 D 61.9Deng taung mamasa kanining dake ning Kasulatan, e ra karaniwang isipan i Solomon bilang metung a siyentipikung pang-kabilugan. Dapot nung sinabi da sana a i Solomon mekipagsalita ya tungkul king botany, zo-ology, ornithology, entomology, at ichthyology, makasadya la sanang sabian, ‘Nanu ya kasanting a tau i Solomon.’ Dapot e ya maging mas makapagmulala pa kesa king ngeni; uling sasabian na pin ing eganagana.

TAM1897 D 61.10Binasa ku ini ban akit yu a i Solomon atin yang balu tungkul king siyensiya, e mu kabud atin yang balu tungkul king siyensiya, nune mas dakal pa ing balu na karing anggang siyensiyang areti kesa king ninumang taung mekabalu king sanuman kareti.

TAM1897 D 61.11Dapot agyang lubus na lang aintindian ding eganaganang siyensiyang areni, at kaybat nang mituru kareti ngan, ini ing sasabian na: “Dinggan ta ya ing konklusyon ning kabilugan a bage;” ing kabuuan ning eganaganang mesabi, yapin ini: “Takutan me ing Dios at tuparan la ring keang kautusan, uling ini ing kabilugan a katungkulan ning tau: uling ing Dios ing magdalang balang gawa king pamangusga, kayabe ing balang makasalikut a bage, maging mayap ya man o marok.”

TAM1897 D 61.12King kayang pamagsukat, nanu ing mas manimuna kesa king kabilugan da ring aliwang siyensiya? — Ing kaligtasan ning Dios.

TAM1897 D 61.13Aintindyan da ring anghel ding eganaganang siyensiya, dapot isipan da ing kaligtasan mas karapat-dapat yang pagaralan kesa king kabilugan da ring aliwang siyensiya. Ding propeta naman isipan da mu namang mas karapat-dapat ya; at ginamit da la ring aliwa bilang paralan para mas aintindyan ing kaligtasan. At atin metung a tau a meka-aintindi karing aliwang siyensiya, at sasabian na ing siyensiya ning kaligtasan lalampas ya karela ngan. Ngeni, buri kung akit yu a ing Dios mismu, king sarili nang panig, makakawani kareti ngan, isipan na mu naman iti makanyan.

TAM1897 D 61.14Lawen yu keni: Bayu tamu pa mung abasa a tinuru nang Solomon ding eganaganang siyensiyang areni. Pilan la kareng turung a reni ding sinulat tamu para king pamagaral tamu? — Ala man metung. Ing Dios e ya migdalang sanumang tala o ulat kekatamu tungkul king turu nang Solomon king botany. E ya migdalang kekatamu, o menalala, metung man mung leksyun a tinuru nang Solomon king zo-ology, o sanumang aliwa pa kareting siyensiya. Dapot, paulit-ulit na lang dinalan kekatamu ding leksyun ibat kang Solomon, pati na ding sabla pa, tungkul king siyensiya ning kaligtasan. Nung makanian, nung bilangon ta la ring anghel a magbibie la mu king opinyon ning metung a anghel; bilangon ta la ring propeta a magbibie la mu king opinyon ning metung a propeta, at i Solomon a magbibie ya mu king opinyon ning metung a siyentistang pangkabilugan; nanu ya ing opinyon ning Dios? — Iti ya pin ing ing kaligtasan mas mayalaga ya para keka at kanaku, at mas karapat-dapat yang pagaralan kesa karing eganaganang aliwang siyensiya, a ing kabaluan kareti mismu neng binie.

TAM1897 D 61.15Ing siyensyang aintindian at tinuru nang Solomon aliwa ya king siyensya da ri Huxley, Darwin, at ding aliwang siyentipiko ning panaun a iti. Gamit ing natural a isip, ing tau malyari yang sumalugsug karing natural a siyensya, at makadiskubri yang dakal. At agyang e la parating ustu, makadiskubri la pa mu ring mapilan a bage a tutu. Dapot aliwa ita ing paralan nang Solomon. Ing Dios minye yang kabiasnan kang Solomon, anya ikit na ing kabilugan nini kapamilatan ning sala ning Dios. Sinabi na ing tungkul king kabilugan nini kapamilatan ning kabiasnan ning Dios. Anya pin, ing siyensiyang tinuru nang Solomon, siyensiya ne ning Dios. Ing botany a tinuru na, tunay ya, banal a botany. Ing zo-ology a tinuru na, banal a zo-ology. Deng panimanman ning Dios la, ing katutuan ning Dios, ing siyensiya ning Dios king kabilugan da rening bage. Eya metung a siyensiyang maling ausan dang siyensiya.

TAM1897 D 62.1Ngeni, uling iti ing siyensiya ning Diyos, at banal ya mismu, bakit e na binye ning Ginu ing eganagana kekatamu? Bakit e na binye king yatu ing sinulat nang Solomon tungkul king botany, at karing aliwa pang paksang anti kaniti? — Ating sangkan kaniti; at ita ya pin ing e ya ita ing kailangan ning yatu mumuna king eganagana.

TAM1897 D 62.2Malyari nang atin ing metung a tau kareng eganaganang ita, malyari na lang aintindian deng eganaganang ita, anti i Solomon. Dapot nanu ing kayapan na nita keya, nung ala ya pa mu king mumuna king siensia ning kaligtasan? Atin ya ngan i Solomon; dapot inyang lilihis ya lub king Dios, king siensia ning kaligtasan, at king pamagaral kanita king kabilugan nang pusu, nanu ing kayapan a gewa na keya ning keang kabaluan kareng aliwang siensia? Nanu ing kasakdalan na para pigilan ya king kasalanan? Nanu ing sikanan a atyu kaniti para pigilan ya king kayang natural a sarili, at king karokan at kasiran a atyu kea?

TAM1897 D 62.3Balu mu, inyang likuan ne ing pusu na king siyensiya ning Dios, king siyensiya ning kaligtasan, agyang atin ya pa kareng aliwa, meging marok ya mu naman, meging masama ya mu naman, lubus yang melamug king idolatriya at king balang marusing a bage, anti mo sanang e na balu ing A-B-C ning nanuman.

TAM1897 D 62.4Kanya, akakit tamu nung bakit e na pinreserba ning Ginu king tau ing kabilugan ning siyensiya. Isipan tamu nung atin la ngan kaniti, anti i Solomon, at ituru de anti ing pamituru nang Solomon. Nung ing pusu e ya sinuku king Dios, at ing kaladua e ya miligtas, nanu ing kayapan a idulut na ning siyensiya karela? E na la apigil king sanumang klasing karokan at kasiran a atyu king pusu ning tau.

TAM1897 D 62.5Dening siyensiya ali la ing kailangan ning yatu ngeni, mumuna king kabilugan. Kailangan linisan ing pusu, kailangan iligtas ing kaladua, kailangan itikdo pasibayu ing kabilugan a ugali, ing isip alilan para maging kalupa na mismo at ligaya ning Dios, ban ing bie ipakita na ing kayang katuliran, para ipabalu ing beluan ning Dios kabud king mabilug a yatu. Angga man atin tamung eganaganang abibye da ring eganaganang siyensiya, alang maging pakinabang nung alang kaligtasan; uling saguli na mu at ala na tamung nanu man kaniti. Karapat-dapat yang isipan ini para kekatamu ngeni, king eganaganang pamagaral, pamamasa, at pamanialiksik tamu.

TAM1897 D 62.6Atin pang metung a bage: Buri na ning Dios ikang at aku, ing eganaganang tau, na isipan ing ustu king balang paksang atin yang kaugnayan. Ating tau ngeni a mag-isip karening eganaganang paksang siyentipiku, dapot e la mag-isip ning ustu. Makaras la king puntung e da ne manakit lugal para king Dios. At ing tau a alang Dios, a alang pamanantabe ning isip, ning isip ning Dios, e makaisip king ustu kareting aliwang paksa. Dapot ing isip e ya ustu anggang e ya bayuan agpang king larawan na ning Menikawa kaniti. Ing isip dapat yang mibayu, mibayuan. Dapat atin tamung aliwang isip king kabilugan. Balang isip dapat yang idala king pamamintu, king pamanyupil, kang Cristo.

TAM1897 D 62.7Ita ing obra ning kaligtasan. Iti ya ing ibalik ing larawan ning Dios king kaladua; idala ya ing isip nung nu iti maging salamin na mu, ing sinag, ning katuliran, ning isip, ning mabie Dios. Potang agawa ita, at mayari ne ing obra ning Dios kening yatu, king pamipakilala king kabaluan ning Dios karing eganaganang aliwang tau, kanita ibuklat na ning Ginu ing sansinukuban at ing alang angga para kekatamu. Kanita, ding eganaganang aliwang paksang areni makabuklat la para king kekatamung pamagaral, at ing Ginu makapagsabi ya kekatamu, Munta ka nung nu mu buri, atipan ku ka. Ing malapad a kalibutan makabuklat ya keka. Ala metung man a makasalikut keka. Keka ngan ita. Keka ya. Munta ka nung nu mu buri, manatili ka nung nu mu buri, gawan mu ing buri mu; atipan ku ka. Isipan me ing sanumang paksang buri mu, tuklasan me angga king kalalalaman a buri mu, gawan mu iti king ustu.

TAM1897 D 62.8Ngeni, eku sasabyan a dapat lang lubusang e pansinan ding tau ding aliwang siyensiya anggang e ta pa miras king aliwang yatu. Sasabyan ku mu a ing siyensiya ning kaligtasan ya ing dapat manguna king pamagaral karela ngan. E wari migbigay alimbawa kekatamu ing Ginu nung makananu ing dapat tamung pansin kareting bage, at nung nanu ing dapat tamung gawan kareti? Nanu ing sangkan ning pamamasa at pamagaral kareting aliwang aklat? — Báng mas makasaup la reti kekatamu para mas aintindian at ituru la ding bage tungkul king siyensiya ning kaligtasan, kesa nung ala katang kabaluan a ita. Iyan ing gamit da king Bibliya. Peparala na katamu para ipangaral ing ebanghelyung ating kaugnayan kareng aliwa, at king alimbawa, pepakit na kekatamu nung makananu yang gamitan. King kapamilatan na niti, pepakit na ning Ginu kekatamu a ing siyensiya ning kaligtasan dapat yang manimuna karing eganaganang aliwang siyensiya a balu king uniberso.

TAM1897 D 62.9Kailangan yang manimuna karing eganaganang aliwa keti king yatu, at potang miras tamu ketang aliwang yatu, manimuna ya pa mu rin. Potang makabuklat ya ing alang angga king arapan tamu, at potang makapunta tamu nu man ing buri tamu, at isipan ing nanu mang paksa ing buri tamu, ipaling ta wari ing kekatamung gulut king kaligtasan kanita, at sabian, “Migraduate na ku kanita?” — Ali. Balu tamu makasulat ya ing “ing krus nang Kristo ya ing maging siyensiya at kanta da ring tinubus king kabilugan da ring alang-anggang panaun ning kapilanman.” Kanita, potang ayari ta ne ing kekatamung kurso keni, potang mekapagtapus na tamu, at datang ing panaun para king metung a maringal a commencement, at lungub tamu king metung a kapilanman ning pamagaral, kanita mas aintindian ta ya ining pekamatas karing eganaganang siyensiya kesa anyang atyu tamu pa kening yatu.

TAM1897 D 63.1Sinabi tamu king aliwang leksyun a e ya maling pamangamit king salitang “siensia” at “siensipiku” ing gamitan la para king kaligtasan. Ing kaligtasan, siensia ya, siensipiku ya. Ing pamangimut ning Espiritu ning Dios king isip, a babayu king isip at king mabilug a bie para maging larawan nang Hesukristo, manibat king kasalanan angga king katuliran — metung yang bage siensipiku. Uli na niti, neng pagaralan me iti, tandanan mu king e tamu man ditak man alang-siyensiya neng gawan ta yang manimuna at pekabuod ning balang paksa, king kabilugan ning oras. Dening magkunwaring siyentipiko, ila ding alang-siyensiya uling e ra papansinan ini, ing manimuna karing eganaganang siyensiya.

TAM1897 D 63.2Ating metung pang bage a mepatunayan; at mepatunayan ya iti kareng atlung bansa a ila ring alimbawa king pamagaral ning yatu. Ing rekord da ring tau ning Bibliya, ding taung Hudyos, ding tau ning Dios agpang king Bibliya, sasabian dang ila ing alimbawa at penibatan ning pamagaral para kareng eganaganang magnasang magsilbi king Dios. Ing Gresya at Roma, kayabe ing karelang pilosopiya, literatura, at batas, ila ring alimbawa da ring dakal kareng mag-angkin a tutuki king Bibliya, at da ring eganagana pa.

TAM1897 D 63.3Ngeni, ikit ta na king libutad da ring tau ning Dios atin metung a taung metung a pangkabilugan a talasalese, anti mu rin metung a pangkabilugan a makata, at metung a pangkabilugan a siyentista. Ding kanta na atin lang libu metung at lima, at ding talese na atin lang atlung libu. Karin akit ye ing metung a master mind; dapot ing metung a atin makanian a pangaintindi, makanian a kabiasnan, kareng eganaganang bage a reni, pepakit na king bie na a ing eganaganang kabiasnan a anti kanita lubus yang alang upaya para king nanumang kayapan king tau o para king metung a tau, nung ala ing siyensiya ning kaligtasan para manibala, at panatilyan king katuliran ing balansi king eganagana.

TAM1897 D 63.4Tinawag ku ing pansin yu kanita pa king katutuan a ing Dios e ya migdalang sanuman kekatamu kareng aral a siyentipiku. Ngeni, tinawag ku ing pansin yu king katutuan a migdala ya naman kekatamu king metung a kasulatan tungkul king bye na ning taung ita inyang linisyaw ya king Dios. Migdala ya naman kekatamu king metung a kasulatan tungkul king maragul a pamikasala a gewa na ning taung ita lipat na ning kabilugan ning kabiasnan a ini, inyang kalingwan ne ing siyensiya ning kaligtasan. Bakit, kanita, inisip na ning Dios a mas maulaga para kekatamu ing isulat ing kabilugan ning bie na ning taung ita kaybat nang likuan ing Dios, kesa king idala na kekatamu ing metung a tala ning kabilugan ning siyentipikung turung binie na? King isip da ring tau, nanu ing mas maulaga para king sangkatauan? Ing tala ning pamagkamali, ing maragul a pamagkamali a gewa nang Solomon, mas maulaga ya para king katauan kesa king nung sanu man ing eganaganang siyentipikung turu a sinabi nang Solomon a misulat king metung a libru para king katauan ngeni; uling king pamagkamaling ita, pepakit ya king mabilug a yatu nung makananu yang lubusang alang kwenta at mas mababa pa king alang nanu man, ing eganaganang kabaluan tungkul king eganagana nung ala ing kabaluan ning kaligtasan ning Dios.

TAM1897 D 63.5Ing metung pang maragul a alimbawa mayayakit ya karing Griegu. Ing natural a isip e na kapilanman ayabut ing mas matas, mas malapit, at mas perpektung pamisip kesa king agawa ning isip da ring Griegu. Karin makalarawan ya ing kasakdalan ning pamisip ning tau nung ala ya ing Dios.

TAM1897 D 63.6Dapot nanu ing agawa na para karela? Ayan ing kutang. Nanu ing agawa na para karela ning karelang literatura? Nanu ing agawa na para karela ning karelang pilosopiya? Nanu ing agawa na para karela ning karelang sining? Nanu ing agawa na para karela ning karelang relihiyon? Pilosopiya, philo sophia — ing lugud king kabiasnan. Nanu ya itang kabiasnan a ita? — Metung yang lubus a kaburyan. Ngana ning Dios. Nanu ya ing karelang relihiyon? — Mitolohiya ya mu. Nanu ya ing karelang sining? — Ngana ning Dios, pamanyamba ya karing dios-diosan. Atatandanan me ing kasulatan?

TAM1897 D 63.7E na sasabian ning Salita ning Dios a kabang lalakad ya i Pablo karing estátua a reta at ikit na ing karelang sining, pengapamulala ne ing karelang sining. Ali, sasabian na: “Miyagyag ya ing espiritu na king kilub na inyang ikit ne ing siyudad a lubusang makatutuk king pamanyamba karing dios-diosan.” Nanu pin ita? — Pamanyamba karing dios-diosan.

TAM1897 D 63.8Oneng angga ngeni, ding lalaki, babai, at anak kukuanan da la ding mitagan na ning metung mung idolatriya, at sasamban de, at ausan deng sining, at alig-aligan de. Pane yang atyu king isip da, gagawang la librung tungkul kaniti, at ituru re at pagaralan king iskwela ning bansa. Oneng nanu ing malyaring ibunga na niti ngan? Nanu ing meging bunga na niti kareng mismung Griegu? Balu yu nung nanu ing gewa na niti para karela. E ku na kailangan ulitan — literatura, sining, batas, pilosopiya, dening sablang bage. Ing Roma kinopya ne ing pilosopiya na ibat king Gresya kesa king sarili nang menibatan, dapot atyu karin ing literatura. At nanu ing gewa na para karing Romanu? — Deng aliwang bage gewa na la para karing aliwa, dapot, nung malyari, gewa na lang mas marok pa kesa karing aliwa. King mabilug a Gresya, agpang king akit ku, ikit ku king balang lugal a ding Gresyu atin lang sapat a respeto karing bábai para takpan deng masalese ing balang pigura na ning katawan da a inukit da. Ing lalaki, syempre, pane yang makubad; dapot potang miras tamu Italy, mawala ne itang respeto, at ala na lang nanumang takap. Keraklan, mewala ne ing imalan; at, king aliwang banda, ing kasakdalan ning sining ngeni a sasamban da reng pupunta Roma at magaral karin king sining, ila mu reng babaing larawan a alang imalan, at e ne man sining ita potang megawa ne; oneng miras ne man king kasakdalan ning sining, at kikopyan ya king balang lugal, at ding kayang kamalian kikopyan la balang besis.

TAM1897 D 64.1Atin kung kutang. Ninu kekayu ing mekasilip nang paris a bitis ning tau manibat tud pababa? Kabang makatalakad ku keni, ing bayat ning katawan ku atyu king kailing bitis ku. Ita ing magbalansi king kabilugan a bayat ning katawan ku. Ing wanan a bitis makasandal ya, at ding taliri na makasayad la king salig. Ing kalamnan ning wanan kung bitis, maging kapareu ne eksaktu ing porma ning kailing bitis? — Ali. Pero ita ing makapagmulalang obra ning sining. Atin ya mung makanitang pamiyaliwa. Deng adwang bitis pareu lang pareu, at e tamu makakit agyang kasin-nipis ning buak a pamiyaliwa. At anya, akit tamu na e ya sining. Dakal pa ing malyaring sabian tungkul kanita, dapot e ku mag-lektura tungkul king sining ngening bengi. Magsalita ku tungkul king nung nanu ing alaga ning kaligtasan, at nung nanu ing kayapan da ring sablang bage nung ala iti. Nanu ing kayapan a ikwa ning Roma nung ala iti? — Ding kayang kasalanan ing mekalunod keya. Nanu ing kayapan a ikwa ning Gresia nung ala iti? — Ding kayang kasalanan ing mekalunod keya.

TAM1897 D 65.1Inya pin, nung ing katutuan makanyan yang mepatunayan king makatatlung sukat king arapan ning yatu, tungkul king lubus a kawalan-kaya ning balang pamagsikap ning isip ning tau king kayang kasakdalan para miras king sanumang kayapan nung likuan ne ning pusu ing Dios, nanu ing agawa na ning Ginu para king yatu nung dening atlung aral ning yatu e la manuru karing tau? Nanu ing agawa na para karing tau nung tukian da la king dalan a ita, lipat da rening atlung alimbawa ning seriosung babala? Tinlala na la ning Dios ding atlung alimbawang areni ban ituru kekatamu ing kakulangan ning peka-matas a pagsikapan ning isip king kabilugan da ring sanga ning siyensiya, sining, at literatura, para gawang mayap karing tau, para pigilan la king kasalanan, para ituru la king sanumang klasing kayapan, potang akalingwan da ing kaligtasan ning Dios at ing siyensiya ning kaligtasan, a binye na karing pusu da ring tau.

TAM1897 D 65.2Kaya mangutang ku: Kopyan ta ya ba ing kaburyan da ring Griego at Romano? Mabighani tamu ba king karelang pamanyamba king dios-diosan, at isipan a sining ya? Interesadu ta ya ba king karelang relihiyon, kabang iti metung yang karokan a lubus? E sapat ing sabian mung mitolohiya ya; karokan ya.

TAM1897 D 65.3Dapot ating magsabing, E wari mayalaga ing karelang literatura? Lawen ta nung nanu ing inisip ning Dios a alaga na. Kanitang panaun a kapamilatan ning amánung Griegu ipapakilala ne ing siyensiya ning kaligtasan king mabilug a yatu, atyu king arapan ning Ginu ing mabilug a literatura ning Griegu, at pati na murin ing Romano. Dapot atlu la mung makuyad a pangungusap ding ikit na king mabilug a sakup a karapat-dapat kunan at ilage kening kasulatan tungkul king siyensiya ning kaligtasan. Ibie ku la kekayu. Ing metung kareti atyu king kapitulu labing-pitu ning Mga Gawa. Menibat ya iti king metung a talasulat a Griegu a i Aratus ing lagyu, at ini ya. Basan ku manibat king bersikulu adwampulu’t walu. I Pablo ing magsalita, at sasabian na:—

TAM1897 D 65.4“Atin mu namang mapilan kareng sarili yung poeta ing sinabi, Uling anak na katamu naman.” Ing metung a talasulat a Griegu sinabi na ing tau anak ne ning Dios. Kinua ne ita ning Ginu, at sinabi na, “Tutu ita.”

TAM1897 D 65.5Ing metung pa atyu king kapitulo labinglima ning mumunang Corinto, king bersikulo treinta y tres. Ing mumunang dake ning bersikulo yapin ing, “E kayu padaya.” Deni ding amanu ning Ginu. Ing mitagan a dake ning bersikulo menibat ya king metung a talasulat a Griego a i Menander: “Ing marok a pamakiyabe makasira ya king mayap a ugali.”

TAM1897 D 65.6Ing metung pa atyu king Tito, kapitulu uno bersikulu labing-adwa, at ibat ya kang Epimenides, anti kaniti: “Deng taga-Creta parati lang mangalaram, marok a animal, at tamad at masiba.”

TAM1897 D 65.7Deta mung atlung dake ding ikit na ning Ginu king kabilugan a literatura da ring Griego a karapat-dapat kunan at ibie Kanyang suporta.

TAM1897 D 65.8Nanu pa man, eku sasabyan a ini mu ing agamit ning ninuman para king kapakinabangan. Ating makasalesayang katutuan king amánung Griegu a ating ulaga. Dapot ing Dios ituru na la ding bage a pekamahalaga king kabilugan ning katauan; ituru na la ding prinsipyu ning ustu at katutuan, aliwa ing basta mung pamagpakit king yatu ning dakal a katutuan. At ing eganaganang ikit na king kabilugan a larangan ning panitikan a Griegu a malyaring gamitan para king kapakanan ning katutuan o katuliran bilang prinsipyu para giyahan ing tau, ila mu ring atlung pahayag a reni: “Ikatamu mu naman ding anak na;” “Ing marok a pamakiyabe sisiran na ing mayap a ugali;” at “ding taga-Creta parati lang mangalaram.” Ninu pa ing makakit pa king higit pa kanita, a makasaup kaya king dalan ning katuliran at katutuan, kalinisan at integridad?

TAM1897 D 66.1Ngeni, e yu kakalingwan. Deng Griego at Romano ali la mababa, degradasyon, gusgus, at mangmang a paganu; ila aristokratiku la, sibilisadu, at pekamatas a edukadu. Makananu itang aliwa nung deng bage a balu da at tinuru da ila pin ing tuktuk a paninap da reng talaturu ngeni? I Julius Caesar metung ya kareng pekamagaling a taung mebie — king kabiasnan king korte, etiketa, estetika, at pangkabilugan a ugali. Dapot nanu ya ing ugali na? Ing pekamaingat a deskripsyon kaniti, para maging ganap o makatarungan, e ya angkop ilimbag.

TAM1897 D 66.2Potang ipakit na ning Ginu nung makananu yang alang kabaldugan ing kabilugan a siyensiya, ing kabilugan a kabiasnan king sanumang klasi nung ala ing kayang kaligtasan, kanita sasabyan ku pasibayu, Nanu ing agawa na para karing tau nung ding bage a binili na king arapan ning yatu e la makapaturu karela a aliwa ita ing dalan a dapat dalanan? Nung ding tau e la mituru kareng bage a reni para tukian ing ustung dalan, para kilalanan a ing siensia ning Dios ya ing manimuna, at ing balu na ya ing pekamasanting, kanita makananu nang asahan ning lahi ning tau a makatakas king karokan a dinatang kareng eganaganang minuna?

TAM1897 D 66.3Ing siensia ning kaligtasan ning Dios ya ing metung a bage a dapat dang abalu ding tau, mumuna king kabilugan; at maging giya ya para kekatamu, patnube, at balansi, para talan na katamu king balang lugal king kabilugan a bage, at laban king kabilugan a marok a bage. At gawan na ing kabilugan a ini. Ita ing mapalad a katutuan. Binasa ku napun bengi, at binasa kung pasibayu:—

TAM1897 D 66.4Kaku, a mas mababa pa kesa king pekamababa karing eganaganang banal, mibiye ya ing grasya a ipangaral ku karing Hentil ing e matuklasan a kayamanan nang Cristo; at ipakit karing eganaganang tau nung nanu ya ing pamakiabe ning misteryu, a manibat pa king umpisa ning yatu makasalikut ya king Dios, a meglalang king eganagana kapamilatan nang Jesu-Cristo. Efeso 3:8, 9.

TAM1897 D 66.5Nanu ya itang misteryu ning Dios? — “I Cristo king kekayu, ing pag-asa ning ligaya.” I Cristo ing upaya ning Dios, at ing kabiasnan ning Dios, ing ebanghelyo, ing upaya ning Dios para king kaligtasan — ita ya ing misteryu ning Dios; ita ya ing siyensiya ning kaligtasan. Ita ya ing siyentipikung katutuan, nung nu la makasentru ding eganaganang aliwang siyensiya. Itang upaya ning Dios para king kaligtasan, kailangan neng atin ing balang tau para pigilan ya king karokan a atyu keya. Ing karokan a mibait king balang tau ya ing magdala keya king kapahamakan, lipat ning eganaganang siyensiya, eganaganang literatura, eganaganang sining, eganaganang relihiyon, ing eganaganang abibye ning yatu, o ing nanu man ing abibye na, maliban nung kapitan na ing upaya ning Dios para king kaligtasan, a daratang king tau kapamilatan ning kasalpantayanan kang Jesu-Cristo.

TAM1897 D 66.6Nung alang upaya a ita king pusu, agyang ing siyensiya a tinuru ning Dios — e pa pisasabyan ing literatura, ing sining, ing relihiyon, at ing eganaganang tinuru da ring paganung — alang agawa para pigilan ya ing tau king pamikasala. Nung ala ita, ing balang bakas ning karokan a atyu king tau ipakita na ing sarili na, agyang nanu pa man ding aliwang bage a reni. Iyan ing sangkan nung bakit iti ya ing upaya ning Dios para king kaligtasan: iligtas na ya ing tau laban king balang karokan.

TAM1897 D 66.7Ing misteryu ning Dios, a ya i Cristo king kekang kilub, ing pag-asa ning ligaya; i Cristo ing upaya ning Dios, at ing kabiasnan ning Dios; i Cristo at ing keang pangapakrus; ita mu, ita king kabilugan, ita king babo ning eganagana, king eganagana, king kapamilatan ning eganagana, ngeni at king kabilugan ning alang angga, — ita ya ing siyensiya ning kaligtasan, ing pekapun karing eganaganang siyensiya; ita ing manimuna karing eganaganang siyensiya, manimuna king eganagana, at gagabay king pamagaral ning eganagana. Maging makanian ya sana king eganagana kapilanman.

TAM1897 D 66.8Nung makanian, king kapamilatan ning Espiritu na, iguyud na katamu ning Ginu papunta keya; buklat ya ing pusu king upaya a ita, king pamakiabe king misteryung ita, king Espiritu ning Dios, ban itanam na karin i Hesukristo, ing grasya na at ing kayang birtud. At kabang buklat ta la ding pusu tamu kea parati, at e king ninuman nune kea mu, anti mong sampaga king aldo, atanggap ta king kabilugan na ing kayang katuliran, ing kayang upaya, ing kayang kaligtasan, ing kayang pakalulu, ing kayang katutuan, ing kayang tula, ing kayang ligaya, ing kayang kapayapan — O, at ing kayang bye a alang angga!

Note

Back