Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
09 / 121897 a Pamanaral

Espiritual a Ehipto

Alonzo Trevier Jones

TAM1897 Q1 26.25Pangaral a binye anyang Biyernis ning bengi, Marsu 5, 1897 Milimbag king General Conference Bulletin, Mumunang Kapat a Banwa, 1897, Bol. 2, Blg. 1, pp. 26-33.

TAM1897 Q1 26.26Eku aganaka bang sabian king milabas a leksyon a ing kasalesayan a inilarawan ku atyu ngan king “Empires of the Bible.” Manibat king pahina 77 angga king pahina 150, atyu karin ing kasalesayan ning Ehipto, at ing lugal a tinalake ku king inilarawan ku kabengi.

TAM1897 Q1 26.27Ing teksto para ngening bengi ya pin ing Apocalipsis 11:8.

TAM1897 Q1 27.1At ding karelang bangke manatili la king dalan ning maragul a siudad, a king espiritwal ausan dang Sodom at Ehipto, nung nu ya naman mekrusipisyu ing Ginu tamu.

TAM1897 Q1 27.2Binasa ke ining bersikulu para king metung mung layunin, para akit yu a atin talagang bage a ausan dang espiritwal a Ehipto, at ing amanu ning Dios papahayag na itang “ausan dang espiritwal a Ehipto.”

TAM1897 Q1 27.3Ing Espiritual a Ehipto ya pin ing mismung literal a Ehipto, uling ding bage espiritual ila ring pinaka-literal karing eganaganang bage. Ating, anti ing sadya nang atin, metung a pisikal a Ehipto karin king pangulung Aprika, nung nu ya dadagus ing Ilug Nile; dapot aliwa ya ita ing literal a Ehipto; ing literal a Ehipto ya ing espiritual a Ehipto.

TAM1897 Q1 27.4Ngeni, king pamagaral napun bengi tungkul king pamanyagip king Israel ibat king Ehipto, tukian ta la pasibayu manibat king puntung kinanta ya ing kanta nang Moises. Anyang alampasan da ne ing Dagat Pula king mamalang gabun, king pilatan da ring pader a yelu, at tinuknang la king pampang a manikwa king pangasira da ring Ehipsio, a nung sinubuk lang tukian ing karelang dalan, melunud la, miligtas la king katawan, king pisikal a paralan, ibat king pisikal a Ehipto; dapot atin pang mas malalam a Ehipto kesa kanita, a nung nu e la pa mililigtas.

TAM1897 Q1 27.5Balu yu king balang takbang ning karelang karanasan, ding pusu da atyu la king Ehipto; at nung ating milyari a mekadismaya karela, sasabian da, “Mibalik tamu king Ehipto!” Anyang miras la king angganan ning Canaan, at buri na la ning Ginu a lungub, sinigaw la, “Gawa tamung kapitan at mibalik tamu king Ehipto!” Nukarin la man ding pusu da kanita?—King Ehipto. Ing mumunang bage king isip da pane ya ing Ehipto.

TAM1897 Q1 27.6Kabang makatalakad la king Bunduk Sinai, kaybat dang dimdam ing siwala ning Ginu ibat king tuktuk ning bunduk, manenaya kang Moises a mibalik ibat king tuktuk ning bunduk a maki-dalang Kautusan ning Dios, ginawa lang dios-diosan at sinamba la kaniti; at nanung dios-diosan ita?—Ing anak ning baka ning Ehipto. Kanita, kaibat dang dimdam ing siwala ning Ginu ibat king babo ning Sinai, a magpahayag king amanu ning kayang batas, at dimdam de ing siwala ning trumpeta a lalu pang sasalas, at ikit de ing babo ning bunduk a makapalibut king asuk—kaibat na ning eganaganang ini, malinaw mung akit a ing Ehipto masyadu yang makatuknang king pusu da anya minurung la king pamanyamba king dios-diosan ning Ehipto kesa king manenaya anggang mibalik ya i Moises ibat king babo ning Sinai a atin mensahe ibat king Dios. At inyang mibalik la ibat karing angganan ning labuad, at napilitan lang maglibut king ilang, akit mu a iti uli na ning mismung pamibakle king Ehipto a menatili karela, at nung nu e la mekalaya. Mapansin mu a inyang pakakanan na la ning Ginu aldo-aldo king tinape ibat banua,—ing pamangan da reng anghel,—masyadu lang malaut kea at lubus lang makatutuk king Ehipto, ania sinabi da, ‘Nung sanu, mibalik kami pa king Ehipto nung nu atin kaming leeks, sibuyas, at bawang!’

TAM1897 Q1 27.7E ku na kailangan magdalang aliwang alimbawa; sapat na ini para ipakit kekayu ing katutuan a ing Israel e la lubusang mekalual king Ehipto inyang talakad la king pampang ning Malutung Dagat at kinanta de ing kanta nang Moises. King katawan, atyu la kilual ning Ehipto, dapot king espiritu, ali la. Mikaligtas la king pisikal a pamibakil king Ehipto, dapot makagapus la king espiritwal a pamibakil ning Ehipto; at ing problema, e la man mekalual king pamibakil a Ehipsio. Mete la king pamibakil a Ehipsio. Anyang sinabi na ning Ginu ing keang batas manibat king Sinai, sinabi nang Moises karela a iti para e la makasala. Ngeni basan ye pasibayu ing Hebreo 11:25, “Mas pinili nang makasakit kayabe da ring tau ning Dios, kesa king magsaya karing ligaya ning kasalanan king saglit a panaun.” Dapot ikit tamu king aliwa tamung leksyon a ding ligaya ning kasalanan a tutukuyan karin, ligaya la mu ning Ehipto. I Moises, bilang tagapagmana king trono ning Ehipto, ing eganaganang pibandian ning Ehipto, ing eganaganang ligaya ning Ehipto, at ing eganaganang upaya ning Ehipto, makasadya lang mapunta king gamat na, uling kailangan na mu ing lukluk king trono at namnamin iti. Deni ila ring ligaya ning Ehipto; dapot sasabian ning kasulatan, ligaya la ning kasalanan. Nung makanian, nanu ya ing ispiritwal a pangalipin ning Ehipto? at nanu ya ing ispiritwal a Ehipto?—Ing pangalipin ning kasalanan.

TAM1897 Q1 27.8Ating aliwang paralan para abutan ta ini, king kapamilatan mu ning metung a balangkas. Inaus ne ning Dios i Abram, atatandanan yu, manibat Chaldea papunta king metung a labuad a ipakit na kea. E na pa binye kea ing labuad; mika danup king labuad nung nu ya atyu, at minababa ya papuntang Ehipto, at karin i Sarai mekatanggap yang alipan a Ehipsiyu a babai a i Hagar ing lagyu. Pinangaku ne ning Dios kang Abram a ing binhi na maging la anti kareng batuin ning banua. Uli ning kakulangan king kasalpantayanan, e ya agad mekatupad ing pangaku agpang king inasahan da, at i Sarai sinabi ya kang Abram, “Pigilan na ku ning Ginu king pamanganak; e ya pa mekatupad ing pangaku; eti ya ing katulong kung Ehipsiyu; kunan me, at baka dinan na katamu ning Ginu anak kapamilatan na.” Megi ya ita; mibait ya i Ismael; at sinabi ya ing Ginu kang Abram a i Sarai tutu yang manganak, manganak yang anak a lalaki, at ing lagyu na i Isaac. At i Abram mekibat ya, “O sana mabie ya i Ismael king arapan mu!”

TAM1897 Q1 27.9Itang Ehipsiyung alipan babai metung yang alipan; at ing anak na metung yang anak-alipan, metung a alipan. Ngeni, inyang sinabi nang Abram, “O sana mabie ya i Ismael king arapan mu,” manalangin ya a i Ismael bilangon ne ning Dios bilang pangakung binhi, a kapamilatan na datang ing kaligtasan at katimawan karing anak da ring tau at karing eganaganang anak ning Dios. Dapot, malyari kayang datang ing katimawan king ninumang tau kapamilatan ning metung a alipan? I Abram mismu malaya ya. Kailangan yang tubsan ning ipinangakung binhi. Nung ngeni ing anak na, bilang metung a anak a alipan, tanggapan ya bilang ipinangakung binhi, i Abram mismu idala ya king pagka-alipan, imbes na iligtas ibat king pagka-alipan. At ding eganaganang maging sakup nang Ismael idala la naman king pagka-alipan. Dapot nanung pagka-alipan?—Ing pagka-alipan ning kasalanan. Dapot ing ima na metung yang Ehipsiyung alipan a babai. At i Ismael, bilang anak a alipan, iti pagka-alipan a Ehipsiyu ya. Eyu wari akakit, kanita, a atin pamikasubling Ehipsio—metung a espiritwal a Ehipto—king pamilya nang Abram?

TAM1897 Q1 28.1Lawen ta ya ing Galacia, at malino tang akit a itataguyud ne ning Ginu ing puntung ita. Atatandanan yu ing talata king Galacia 4:22-24:—

TAM1897 Q1 28.2Uling makasulat, i Abraham atin yang adwang anak, ing metung ibat king alipan a babai, ing metung ibat king malayang babai. Dapot ing ibat king alipan a babai, mibait ya agpang king laman; dapot ing ibat king malayang babai, agpang king pangaku. Dening bage a reni metung lang alegorya: uling deti ring adwang kasunduan; ing metung ibat king bunduk Sinai, a magdalang pamika-alipan, a ya i Agar.

TAM1897 Q1 28.3Ini, akit yu, tuturu yang pasibayu king pamilya nang Abram, at kang Hagar, ing taga-Ehipto. Ing kasunduan a ita, ngana, magdalang pamika-alipan, a ya i Hagar. I Hagar, king pamilya nang Abram, king alegorya, ya ing kumakatawan king kasunduan ibat king Sinai. Ing kasunduan a ita migdalang pamika-alipan. Taga-Ehipto ya i Hagar. Nung makanian, nanung pamika-alipan ing kumakatawan king kasunduan king Sinai?—Pamika-alipan a Ehipsiyu. Dapot iti metung yang pang-espiritual a pamika-alipan. Uli na niti, atin kanitang pang-espiritual a Ehipto. Basan la ring bersikulo 25, 26:—

TAM1897 Q1 28.4Uling i Agar ya ing bunduk ning Sinai king Arabia, at katulad ne ning Jerusalem a atyu ngeni, a atyu king pamag-alipan kayabe ding anak na. Dapot ing Jerusalem a atyu king babo malaya ya, a ya ing inda tamu ngan.

TAM1897 Q1 28.5Inya inyang sinabi nang Abram, “O sana i Ismael mabie ya king arapan mu,” pekisabi na a ing metung a alipan tanggapan ya bilang ing pinangakung binhi. Pekisabi na a ing Dios, at ing kabilugan a katauan, at ing mabilug a unibersu mapunta la king pamag-alipan a Ehipsio king espiritwal a Ehipto. Ing Ehipto simbolo ne ning karalumduman, at saka simbolo ne ning kasalanan, anti ing ikit tamu. Ing kasalanan ya murin ing mismung karalumduman. Ing Ehipto, kanita, a kumakatawan king kasalanan at dalumdum, malino a ing kasalanan at dalumdum ya ing espiritwal a Ehipto.

TAM1897 Q1 28.6E na man kapilanman tanggapan ning Ginu ing metung a alipan bilang pangakung binhi. Inya pekibat ne ning Ginu i Abraham karing makatuking amanu:—

TAM1897 Q1 28.7I Sara ing asawa mu, manganak ya pin metung a anak a lalaki keka; at ing lagyu na, Isaac ing ipangalan mu; at itatag ku ing kasunduan ku kaya para king alang anggang kasunduan, at king lahi na kaybat na. At para naman kang Ismael, dimdam da ka: Lawen me, binasbasan ke at gawan ke mabunga, at parakalan ke masyadu; labing-adwang prinsipi ing ipanganak na, at gawan ke metung a maragul a bansa. Dapot ing kakung tipan itatag ku kang Isaac, a ipanganak nang Sara keka king panaun a ini king tutuking banwa.

TAM1897 Q1 28.8I Isaac ya ing pinangakung binhi. At isipan mu pa! I Isaac eya man mekapunta king Ehipto. Atatandanan me ita. Mika danup king Ehipto, at maglunsad ne sanang munta karin, dapot ing Ginu sinabi kea, Eka pupunta king Ehipto. I Abraham atyu king Ehipto; i Sara atyu king Ehipto; i Israel atyu king Ehipto, dapot i Isaac eya man mekapunta king Ehipto. Ya ing anak ning pangaku, mibait king espiritu, manibat pa king umpisa. Pasibayu, babasan tamu:—

TAM1897 Q1 28.9I Abraham atin yang adwang anak, ing metung ibat king alipan a babai, ing metung ibat king malayang babai. Dapot itang ibat king alipan a babai mibait ya agpang king laman; dapot itang ibat king malayang babai uli ning pangaku. Dening bage a reni metung lang alegorya; uling deti ing adwang kasunduan; ing metung manibat king bunduk Sinai, a magdalang pamika-alipan, a ya i Agar. Uling i Agar ya ing bunduk ning Sinai king Arabia, at katulad ne ing Jerusalem a ngeni, a atyu king pamag-alipan kayabe ding anak na. Dapot ing Jerusalem a atyu king babo malaya ya, a ya ing inda tamu ngan. Uling makasulat, “Magsaya ka, alang anak a e manganak; magsiwalak ka at gulisak, ika ing e manganganak; uling ing mepaburen mas dakal la anak kesa ketang ating asawa.” Ngeni itamu, kapatad, anti i Isaac, anak tamu ning pangaku.

TAM1897 Q1 28.10At ninu tamu?—“Nung kang Cristo kayu, kanita, lahi na kayung Abraham, at talapagmana agpang king pangaku.” I Isaac anak ne i Abraham,—ing anak ning pangaku. At potang maging lahi tamu nang Abraham kapamilatan ning kasalpantayanan kang Cristo, a miligtas king pamipulul ning kasalanan,—manibat king Espiritual a Ehipto,—anti tamu kang Isaac; at eya man mekapunta king Ehipto.

TAM1897 Q1 28.11Kaya akit yu a ing pamika-alipan king Ehipto at ing kalayan Kristiyanu atyu la king pamilya nang Abraham. I Ismael mibait ya agpang king laman, at kinatawan ne ing pamika-alipan king Ehipto. I Isaac mibait ya agpang king Espiritu, at kinatawan ne ring anak ning Dios kapamilatan ning kasalpantayanan kang Jesus.

TAM1897 Q1 28.12Mibait ya i Jose, at king kayang kayanakan meko ya para akit la ding kayang kapatad, at dinatang la ding Ishmaelita at selí de i Jose at dela re pababa king Ehipto at pisali re karin. At kaibat, ing bale nang Jacob meko ya king Ehipto, at king tauli miligtas la king pamag-alipan king Ehipto. Saktu na ini para akit ye ing kabilugan dang dalan, manibat king aus kang Abraham angga king panaun a miras la king angganan ning pangakung labuad. Akit yu a atin espiritwal a Ehipto anti mu rin ing pisikal; at inyang ing tau miligtas la king pisikal a Ehipto, atin mas malalam a Ehipto nung nu la kailangan iligtas nung ila ing maging anak ning Dios.

TAM1897 Q1 28.13Ngeni, basan ku ya ing talatang sinabi ku napun bengi. Atyu ya king Great Controversy, Vol. 4, pahina 457, ning maragul a edisyun a ini:—

TAM1897 Q1 28.14Ing kasalesayan ning matuang Israel metung yang makapagmulalang alimbawa ning milabas a karanasan ning grupu da ring Adventista. Ing Diyos ing menimuna king kayang bayan king kilusang Advent, anti murin ing penimuna na la ring anak ning Israel manibat king Ehipto. King maragul a kabiguan, ing karelang kasalpantayanan sinubukan ya anti murin ing karelang ding Hebreo king Malutung Dagat.

TAM1897 Q1 28.15Kanita, king maragul a kabiguan da ring Adventista, nukarin la king kasalesayan ning Israel ing karelang talakad?

TAM1897 Q1 28.16(Sagut) King Malutung Dagat.

TAM1897 Q1 28.17Buri na ning Dios kanitang panaun a ita, anti ing binasa tamu kabengi, a diretsu lang lumusub king labuad a pengaku na kang Abraham—king keang banal a tuknangan, ing lugal a gewa na para keang sarili nang tuknangan; king keang mana; king santuaryu a telakad da ring keang gamat. At labing metung mung aldo ing byahi manibat Ehipto papunta king labuad a ita. Dapot meka-apat a pulung banwa para karela. At apat la mu kareng minumpisa ding miras karin.

TAM1897 Q1 28.18(Bosis) Apat, o adwa?

TAM1897 Q1 29.1Apat. E me wari balu apat la? Atilu di Caleb at Josue, at ding adwang pari, ding anak nang Aaron—di Eleazar at Ithamar. Syempre, parati lang sasabyan bilang adwa—di Caleb at Josue—pero ding adwang pari linub la mu naman.

TAM1897 Q1 29.2(Bosis) Mapalyaring e la pa beinti anyos.

TAM1897 Q1 29.3Wa; atlung pulu la; uling mepahid la king katungkulan ning pánga-pari. Inya, kanita, king maragul a kabiguan, ding tau ning Adbentu menatda la, antimo, king Malutung Dagat.

TAM1897 Q1 29.4Nung pinagtiwalan da pa murin ing Gamat a gagabay a kayabe da king karelang milabas a karanasan, akit da sa ing kaligtasan ning Dios. Nung ding eganaganang migsikap a misanmetung king obra anyang 1844 tinanggap la king mensahe ning katlung anghel, at pinyabi re iti king sikanan ning Banal a Espiritu, ing Ginu masikan ya sanang mekipagobra karing karelang pamagsikap. Metung a alon ning sala ing sana mibuhus king yatu. Kanitang milabas a banua, ding manuknangan king yatu sana mebilinan na la, ing pangwakas a obra mekumpletu na, at i Kristo sana dinatang ya para king katubusan da ring keang tau.

TAM1897 Q1 29.5Kapilan?

TAM1897 Q1 29.6(Sagut) Dakal nang banua ing milabas.

TAM1897 Q1 29.7Nukarin la pin, kanita, detang taung ita manibat king kabiguan?

TAM1897 Q1 29.8(Sagut) King ilang.

TAM1897 Q1 29.9Kalupa na ning Israel kanita. Dapot bakit la mepaburen king ilang ding Israel kanita?—Uli ning kakulangan king kasalpantayanan. E re ikit nung nanu ing atin para karela ing Ginu. At ing sangkan nung bakit e re ikit, uling e la menwala king Dios. Nung menwala la king Dios, ikit da sana ing e ra ikit. At ita ing problema karing taung ayni. E tamu penwalan ding bage a sinabi kareng Israel kanitang minuna. Sinabi la reti kekatamu anti mu naman karela. Ing mismung ebanghelyu a ipinangaral karela, ya mu naman ing ipinangaral kekatamu.

TAM1897 Q1 29.10Uli na niti, magtakutan tamu, baka, agyang atin pang pangakung mitagan kekatamu para lungub king kayang kapainawan, atin man kekayung laltong e miras kaniti. Uling kekatamu ya mipangaral ing mayap a balita, anti mu naman karela; dapot ing salitang mipangaral e la pinakinabangnan, uling e ya mekyabe king kapanwalan da reng mekaramdam. Uling itamu reng menwala, lulub tamu king kapainawan.

TAM1897 Q1 29.11Inya pin, ing mekapigil karela king pamanyulud king labuad ya murin ing makapigil kekatamu king pamanyulud king labuad. At, anti ing sinabi ku napun bengi, ala tamung dapat keni king karapatan, uling e dapat atyu tamu king yatu. Nung makananu ing Israel alang dapat king ilang king apat a pulung banwa, makanian mu naman, ala na tamung dapat keni king ilang a ini. Makiramdam kayu:—

TAM1897 Q1 29.12E ne man kaburian ning Dios ing Israel maglibut ya apat a pulung banua king ilang; nais na sanang idala la diretsu king labuad ning Canaan, at itatag la karin, bilang metung a banal at masayang balen. Dapot “e la mekapasulud uli ning kakulangan king kasalpantayanan.” Uli ning karelang pamagbalik-talud at pamagtaksil king kasalpantayanan, mete la king ilang, at ding aliwa ing mepili para lungub king pangakung labuad. Kanian mu naman, e na kaburian ning Dios a ing pamagdatang nang Kristo masyadung malambat, at ding keang tau manatili la pang dakal a banua keti king yatu ning kasalanan at kalungkutan. Dapot ing kakulangan king kasalpantayanan ing mekipaglayu karela king Dios. Uling tinanggi lang gawan ing obrang tinakda na para karela, atin la aliwang mitinduk para ipasiag ing mensahe. King pakalulu na king yatu, pepalate ne i Jesus ing kayang pamagdatang, ban ding makasalanan magkaroon lang oportunidad a damdaman ing babala, at manakit king kayang silungan bayu ibuhus ing mua ning Dios.

TAM1897 Q1 29.13E ne man kaburian ning Dios a ing pamagdatang nang Cristo masyadung malambat, at ding keang tau manatili la king mundung iti ning kasalanan at kalungkutan king makabang panaun. Ah, itamu ing atin kasalanan kanita. Ali wa? Nukarin ya ing kasalanan? King nanu tang bage atin tamung kasalanan?—Ing kakulangan king kasalpantayanan. Dapot nanu ing atyu king pusu da ring Israel a meging sangkan ning karelang kakulangan king kasalpantayanan?—Ing Ehipto, ing Ehipto, ing Ehipto. Nanu, kanita, ing atyu king pusu da rening taung iti a meging sangkan na ning e la maniwala at ing pamaglayu da king Dios?—Ing Ehipto, kalupa na mismu ning gewa na ning Ehipto kanita. King aspetung espiritual, itang Ehipto ya pin ing yatu, ing pamanyamba king dios-diosan, ing dalumdum, a ya pin ing e maniwala. Ing salitang “e maniwala” sasabian na ing eganagana. Balu yu a ing mismung salitang “Ehipto” metung yang simbolo ning dalumdum.

TAM1897 Q1 29.14Lawen ye pasibayu ining talata:

TAM1897 Q1 29.15Nung ding eganaganang megobra king metung a lub king obra anyang 1844 tinanggap la king mensahe ning katlung anghel at pinalto re iti king sikanan ning Banal a Espiritu, ing Ginu sana masikan yang meki-obra karing karelang pamagsikap.

TAM1897 Q1 29.16Anti ing ginawa ya ing Ginu king masikan a paralan karing karelang pamagsikap king umpisa ning obra, nanu ya ing sangkan ning kakulangan?—Kakulangan king Banal a Espiritu. Ing bukud mung kakulangan ya ing upaya ning Banal a Espiritu. Ya ing magkalub kekatamu king upaya, at ya ing gagawa karing makapangyarihang gawa. Ya ing Banal a Espiritu; at nung iti tinanggap da sana, “metung a albug ning sala ing sana mibuhus king yatu.”

TAM1897 Q1 29.17Ini ing makasulat king Apocalipsis, kapitulo labingwalu; “Aliwa pang anghel ing minababa ibat banua, a ating maragul a upaya; at ing yatu mepaslag ya king kayang ligaya.” Itang mismu ing tutukuy keni. Nanu ing makasabat ketang albug ning sala? Manaya ya wari itang albug ning sala a sumabug king yatu, manibat pa kanitang panaun a ita?—Wa. Nanu ing mekasabat kaniti kaybat ning 1844?—Ing e pamaniwala. Nanu ing mekasabat kaniti manibat kanita?—Ing E Pamaniwala. E pa wari panaun, kanita, a makatuklas tamung kaligtasan ibat king pamikabilanggu king Ehipto? O isipan yu! Ing mensahe sana mipasiag ya king upaya ning Banal a Espiritu; ing Ginu sana migobra yang masikan kambe da ring karelang sigasig; metung a albug ning sala sana mibuhus ya king yatu; pilan nang banua ing milabas, ding manuknangan king yatu sana mibilaan na la, ing pangwakas a obra mekumpletu na, at i Cristo sana dinatang ne para king katubusan da ring keang tau! O, anya, e ta na sana magpaliban! Bakit e ta makatanggap kaligtasan ibat king Ehipto, at ibat king eganaganang kayabe king salitang ita—ing Ehiptong espiritual? Ipagkalub ya ing Banal a Espiritu at dalan na itang masikan a upaya para gawa para karing makasalanan; ban itang albug ning sala paslagan ne ing yatu; ban ing yatu mapabala ya; ban i Cristo datang ya; ban itamu maligtas tamu ibat king yatung ini ning kasalanan at kalungkutan.

TAM1897 Q1 30.1Ngeni, akakit yu ne ing kabilian angga ngeni. Ing dalumdum at kaalipan a Ehipsiyu atyu ya kekatamu karing anggang banuang deni, kalupa na mismu ning milyari king Israel kaybat dang linabas king Dayatmalat a Malutu, at kabang atyu la king ilang. At inaluk na ning Dios a pakan na la ding taung areti, manibat king banua—tinapay a kaya nang apruban, tinapay a kaya nang ibye karela a magdalang kabilian a kaya na lang abasbasan king balang bendisyun a espiritual. Dapot keni, dakal la pa mu ring sasabing, O, ing kaladua mi sasawa ya king alang kuentang tinapay a ini. Mibalik tamu king Ehipto nung nu atin tamung sibuyas, leeks, at bawang. Nung ita ing reporma king kalusugan, eku bisang nanuman kanita. Nukarin tamu? Paburen ta ya wari ing Ginu ing magpakán kekatamu? Tanggapan ta ya wari ing listaan ning pamangan ibat king Dios? O magnasa tamu karing leeks, sibuyas, at bawang, at karing kalderung laman ning Ehipto? Ita ing kutang.

TAM1897 Q1 30.2Mikayun na kayu ngeni a ita ing sitwasyun, a ing pamikakulung king Ehipto ya ing sangkan na ning eganaganang ini, at ing kakulangan king kasalpantayanan ya ing sangkan na ning pamikakulung king Ehipto. Mikasundu na kayu a ngeni e ta na kailangan, anti mo reng aliwa, ing mas makabang manenaya para iligtas ibat king pamag-alipan king Ehipto. Ngeni, pagaralan ta yang saguli nung makananu ya ing pamagligtas a ita; at ing susi na atyu karening amanung areni: “Deni ila reng menatiling king kautusan ning Dios at king kasalpantayanan nang Jesus.”

TAM1897 Q1 30.3Liko tamu kareng kautusan ning Dios, at lawen la saguli, king kaduapulung kapitulu ning Exodo. Nung kailangan pa ing karagdagang ebidensya a atyu pa tamu lalam ning impluwensya ning pamibigkis king Ehipto, siguradu, ining bage ya ing magpatingkad king ebidensya. Angga kanitang bayu-bayu pamu, ika at aku e pa mekapakakit kopya da reng apulung kautusan a pelwal da reng Seventh-day Adventists a atin lang kabilugan a apulung kautusan. Aku man, angga pa mu kanitang bayu-bayu. Oneng, mengapisabi tamu tungkul king pamamintu kareng kautusan; mengapangaral tamu kareng aliwang tau tungkul kareng kautusan; tinuru tamu nung makananu neng binayu ning Roma deng kautusan at likuan ne ing kapat at pinitna ne ing kapulu, kabang king kabilugan ning panaun, itamu mismu, manibat kareng kekatamung milimbag a kopya da reng kautusan, o detang seli tamu a nilimbag ning aliwa, itamu mismu ing mengaliku king metung a dake da reng kautusan.

TAM1897 Q1 30.4Pisasabyan na ning Dios ing keang batas manibat banua. Migsalita ya pa wari lampas king dapat para karing kautusan? Migsalita ya pa wari masyadu? Migsalita ya pa wari lampas king kailangan?—Ali; uling iti perpektu ya, at alang dapat idagdag inyang tinuknang yang magsalita. Nung makanian, uling alang dapat idagdag inyang tinuknang yang migsalita, migumpisa ya pa kaya bayu na pa kailangan? Uling alang dapat idagdag inyang tinuknang yang migsalita, atin pa kayang aliwang bage bayu ya migumpisang direktang magsalita kekatamu para king ikabuti tamu? King aliwang salita, migsalita ya kayang metung a salita ing sobra o metung a salita ing kulang?—Ali! ali! ali!

TAM1897 Q1 30.5Lawen ta ya, kanita, nung nanu ing sinabi na. Oyni ya: “At sinabi na ning Dios ding eganaganang salitang areni, ... E ka magkaroon aliwang dios liban kanaku.” Karin ya wari megumpisa? Megumpisa ya waring magsalita king, “E ka magkaroon aliwang dios liban kanaku”?—Ali. Megumpisa ka wari karin? Balu mu megumpisa ka. Nung makanian, nung ing Dios e ya megumpisa karin, at ika at aku man megumpisa tamu karin, e wari tamu lakwan ing metung a bage a sinabi na, a mahalaga mu naman para king kayapan tamu? Nukarin ya megumpisa? Basan ye. “At sinabi na ning Dios ding eganaganang salitang areni, Sabi na, Aku ing Ginu, ing Dios mu, a migpalual keka ibat king labuad ning Ehipto, ibat king bale ning pamika-alipan. E ka magkaroon aliwang dios liban kaku.”

TAM1897 Q1 30.6E yu wari akakit a likwan ta ya ing mismung bage a magpapakit king kaligtasan ibat king pamika-alipan king Ehipto? At bakit ta ya likwan? O, uling isipan ta a e ta pa miligtas ibat king Ehipto,—at tutu ita. Isipan ta a e ta man midala ibat king labuad ning Ehipto,—at uli ning e tamu maniwala, tutu ita. Isipan ta, “E ta man meging alipan ning ninumang tau.” Pero meging alipan tamu. Atin tamu king pamibibilanggu karing sarili tamu, king upaya ning kasalanan—king espiritwal a Ehipto. Dapot atin kaligtasan ibat king pamibibilanggu king Ehipto ngening bengi, at ausan na katamu ning Dios king kaligtasan a ini ibat king pamibibilanggu king Ehipto. At sasabian na kekatamu ngening bengi, king siwal a anti mong minugung ibat Sinai, a atin kaligtasan nang Jesu-Cristo, “Aku ing Ginu mung Dios, a migpalwal keka king labuad ning Ehipto, ibat king bale ning pangalipin.” Lumwal ka? Tanggapan mu bang linigtas na ka ibat king labuad ning Ehipto? ibat king bale ning pangalipin? Nung ali, bakit ali?

TAM1897 Q1 30.7Babating de iti kekatamu ding kalaban tamu,—O, detang kautusan ali la para kaku. E ku pa meyakua manibat Ehipto. Ding kalaban ning kautusan ning Dios, ding kalaban ning kaligtasan ning Dios, ibabating de ita kekayu. Sinabi de ita kaku—kekatamung ngan—a itang kautusan ali ya makatali kaninu man liban karing Hudyos, uling alang aliwang meyakua manibat king pamikasakit king Ehipto nune mu ding Hudyos. Sasabian da, O, e mu na ku kailangan aralan ita, e da ku man dela manibat Ehipto. Tutu pin ita, syempre; pero e ya karangalan para karela. Ika at aku, kailangan tamung talakad anti mo reng mekatbus manibat king pamag-alipan king Ehipto, at pakibatan ita king, Pasalamat ku king Ginu, dela na ku manibat Ehipto; at, kapatad kung kalulu at kawawa, nung e ka makatbus manibat Ehipto, maliput ka king kasiran ning Ehipto.

TAM1897 Q1 30.8Syempre, alang makatupad king batas a ita kabang atyu ya king Ehipto. E ra agawa iti. Linigtas na la ning Dios ibat king Ehipto ban dang atupad ing batas. Ing atyu king Ehipto, atyu ya king kasalanan, at alang taung makatupad king batas ning Dios kabang atyu ya king kasalanan; uling ing kasalanan mismu ya ing pamaglabag king batas. Syempre, e mu la atupad ding kautusan kabang atyu ka king Ehipto. E mu agyu; aku man ali. Dapot paburen ya ing Ginu ing iligtas na katamu, at kanita tamu agawa ing mitupad kareng kautusan, at ali anggang kanita. Balu neng masalese ita ning Ginu; inya, inyang buri nang paburen nang Paraon ding anak ning Israel a mako, ngana, “Paburen yu la ding tau ku, ban makapaglingkod la kanaku.” Syempre, e la makapagsilbi king Dios kabang atyu la king Ehipto. Buri na ing malaya la, e mu king katawan, nune pati na king espiritu. At kaibat, inyang dininan na la king kayang kautusan para tuparan, ing mumunang sinabi na karela ya pin ing, “Aku ing Ginu mung Dios a mengilwal keka king labuad ning Ehipto, king bale ning pamika-alipan,” banu tuparan de iti.

TAM1897 Q1 31.1Nanu ya klasing batas ini?—Metung a batas a espiritual. “Balu tamu a ing batas espiritual ya.” Nanu ya pin ing Ehipto, kanita, king mumunang bersikulo ning batas?—Ing Ehipto a espiritual ya. “Ing batas espiritual ya.” Ing Ehipto, kanita, a mebanggit king batas, ing Ehipto a espiritual ya, at ing kabaldugan na para keka at kaku, ing kaligtasan manibat king Ehipto a espiritual, a ya pin ing kaligtasan manibat king pamikabilanggu king kasalanan.

TAM1897 Q1 31.2S. H. Lane.—Isipan mu wari na espiritwal lang mekalual king Ehipto king metung a panaun?

TAM1897 Q1 31.3Masakit sabian. I Moises, parati, syempre; i Caleb, parati; i Josue, parati.

TAM1897 Q1 31.4E. J. Waggoner.—Ding pitumpulung matua ikit de ing Dios.

TAM1897 Q1 31.5Wa; ikit de ing Dios. Masakit sabian, agyang makanian, tungkul karing tau a mekalual king Ehipto. I Moises, parati yang makanian; agyang atyu ya king pisikal a Ehipto, espiritwal yang atyu kilwal na niti. I Caleb at i Josue parati lang espiritwal a atyu kilwal ning Ehipto. King magtagumpeng kanta king Malutung Dagat, ing mabilug a denominasyun, king isip ku, espiritwal lang atyu kilwal ning Ehipto, nung sinikipan da sana ita. Anti ing sinabi ning Ginu, O nung mekiramdam la sana ding tau ku king siwala ku at linakad la king kautusan ku, kanita, mabilis ku sanang sinakup ding kalaban da lalam da. Dapot inyang mesubukan ya ing karelang kasalpantayanan, king mismung mumunang takbang a gewa da, inyang atyu la king Marah, nung nu atin mapait a danum, binili de ing karelang kasalpantayanan, at pinangarap dang makabalik la king Ehipto. Nung miras tamu king metung a mapait a karanasan, tanggapan ta ya waring bilang patune a likwan na katamu ning Ginu?—Ali; pasalamatan ya ing Ginu a itang mapait a karanasan para ya king ikabuti tamu, at ing Dios agyu nang gawang mayumu ing mapait.

TAM1897 Q1 31.6(Bosis) Pasensya na, Kapatad Jones, dapot atin ku pung bersikulo—ing pangaduwampu’t kapitu ning kapitulung kalabing-metung ning Hebreo—a magpatune king i Moises meko ya king Ehipto kabang atyu ya pa mu rin karin.

TAM1897 Q1 31.7Siguradu. Inya kabang atyu ya king katawan king Ehipto, king espiritu, atyu ne king lual na niti.

TAM1897 Q1 31.8E. J. Waggoner.—Deng tinubus ning Ginu datang lang makikanta papunta king Siyon.

TAM1897 Q1 31.9Wa: at nung tinuluy da sanang kantan ing kanta nang Moises, at king kasalpantayanan a ginamit da kanitang kinanta re iti, tinuluy la sanang menganta papunta king labuad. At ita ing buri nang itanam ning Dios king isip tamu. Buri na ing itaya ta la ring pusu tamu ketang mayap a labuad; at kanita, uling atyu karin la ring pusu tamu, ing pagnasan ning bie tamu atyu murin karin. At kanita, malyari neng agad patmuan ning Dios ing bie tamu king tula ning banal a gabun a ita. At ita ya pin, ing Dios kayabe tamu.

TAM1897 Q1 31.10Balu yu naman a agyang ngeni, imbes na ing pusu atyu king bansang ita, keni ya king bansang ini. Para karing aliwa karing sarili tang tau, ing maniawad king metung a tau a makipaghiwalay king bangsang ini anti yang pamagtaksil. Ing maniawad king metung a tau a makipaghiwalay king bangsang ini, at munta king bansang ita, at paburen la mu ding katungkulan at pulitika ning bangsang ini, para karela anti yang pamamilit. Ating la reng tau king Ehipto, dapot inaus na la ning Dios manibat king Ehipto, ban itutuk da ing karelang pusu king mas mayap a bansa, ibie ing kabilugan ning karelang lugud karin, at magobra para king bansang ita king kabilugan ning karelang sikanan; ban ding sapa ning tula at ligaya manibat king banwang ita mamagus la papunta karing karelang pusu; ban ing mabilug a yatu at ing mabilug a kalibutan abalu da a ing Dios ya ing karelang Dios king katutuan. Potang agawa ita, malagwa nang mayari ing obra, at datang ya ing Ginu.

TAM1897 Q1 31.11Anyang ding anak ning Israel atyu la king Malutung Dagat, ing upaya ning Dios a mepakit karin, penigla na la ding bansa, anya pin anyang linub la ding espiya king bansa, i Rahab sinabi na: Ing takut at ing pangatatakut kekayu atyu king mabilug a bansa, uling dimdam mi ing gewa ning Dios para kekayu, at ding pusu da ring tau melaso la. Tutu ita. Ing metung pang isipan tungkul king espiritwal a Ehipto: Makasulat tungkul kang Jesus, “Ibát king Ehipto tinawag ku king anak ku.” Bakit makasulat ita tungkul kang Jesus? Bakit ya minta Ehipto i Jesus? Bakit ya dela Ehipto? Malyari ya sanang mekatakas king pamamate da reng ának a pete king Bethlehem, king pamanuknang na king malapit a lugal manibat karin, at e na sana kailangan pang munta anggang Ehipto. E la ngan pete ding malating anak king Palestina inyang milual ya ing utus nang Herodes. King Bethlehem mu, karing angganan na, at karing kasiping na. Ing Bethlehem anam ya mung milya manibat Jerusalem, at ding anak king Jerusalem e la pete; anya ing Ginu makatakas ya sana nung dela re king sampulu o labing adwang milya.

TAM1897 Q1 31.12Inya bakit ya dela king Ehipto?—O, ban matupad ing mesulat, “Inaus ke ing Anak ku manibat king Ehipto.” Ya itamu; ika at aku. Ya itamu; at nung makananu neng asaganan ning Dios ding kayang tau king Ehipto at linwal na la, makanian murin ing kekatamung Tagapagligtas dinatang ya nung nu katamu, at meging kalupa na katamu, at meyaus ya manibat king Ehipto, king makanian ipapakit na ninu man ing maging kalupa na, dapat ya namang lumwal manibat king Ehipto. Ya ing Anak ning Dios, at inaus de manibat king Ehipto, a papakit na ing sablang maging anak ning Dios kailangan la namang lumwal king Ehipto; uling makasulat tungkul king sabla anti mo ing tungkul kea, “Manibat king Ehipto inaus ke ing anak ku.” Anak ka ba ning Dios? “Manibat king Ehipto inaus ke ing anak ku.”

TAM1897 Q1 31.13Kanitang milabas, ikit tamu a kailangan tamung ilwal ibat king Ehipto, ban aupulan la ding kautusan ning Dios. Ngeni, akakit tamu a para makatuki kang Jesus, kailangan tamung ausan manibat king Ehipto. Ing pamamintu karing kautusan ning Dios, mangailangan a ilwal da katamu manibat king Ehipto; ing kasalpantayanan kang Jesus mangailangan mu naman a ilwal da katamu manibat king Ehipto. At pareu lang makasulat king Apocalipsis 14:12: “Oreni ila ring mamintu karing kautusan ning Dios, at king kasalpantayanan nang Jesus.”

TAM1897 Q1 32.1Inya akit yu a manibat king umpisa anggang king wakas atin espiritwal a Ehipto; at ing kabilugan a planu ning kaligtasan metung ya mung pamanyagip manibat king pamikabilanggu king Ehipto kapamilatan ning upaya ning Dios; iti ing aus manibat king Ehipto papunta king malingad a kalayan da ring anak ning Dios. Lumwal ta wari ngeni king Ehipto, ban tune tang pagsilbian ing Ginu? Gawan ta wari iti ban tune tang apanatili ding kautusan ning Dios at ing kasalpantayanan kang Jesus? Nanu ing gawan ta? Mako tamu wari ibat king Kumperensyang iti king Ehipto? Manatili tamu wari king Kumperensyang iti at manatili king Ehipto? O e tamu wari lubusang iligtas ibat king Ehipto at king eganaganang kayabe king salitang ita?

TAM1897 Q1 32.2Libri ya ing kaligtasan para kekatamu, binye ne kekatamu. O kanita, buklat ya ing balang pusu, ing balang kaladua mibalik ya king Dios, at paintunan ya kapamilatan ning pamangamin kasalanan, ban makaligtas tamu king karalumduman; at kanita, bayu ya mayari ing Kumperensya, iligtas tamu king malingad a sala at kalayan da ring anak ning Dios; uling, “Inaus ke ing anak ku manibat king Ehipto.” Ayan ing panayan na. Paburen ta ya bang manenaya? At potang datang ya ita, ing salitang ini matupad ya; ing mensahe ning katlung anghel ipasiag ya king upaya ning Banal a Espiritu; ing Ginu gawa yang masikan kambe da ring kekatamung pamagsikap; metung a delap ning sala ing ibuhus king yatu; malapit na, ding manuknangan king yatu abisuan la; ing pangwakas a obra mayari ya; at i Kristo datang ya para king katubusan da ring keang tau. O, mas malapit tamu king panaun nung kapilan itamu iligtas ning Dios kesa king peninapan tamu, isipan ku. Ing kaligtasan ning Dios masyadu yang malapit kekatamu! Lumub tamu wari king labuad? Mibigu ya ing Israel uling e la menwala. E ra ikit ding makapagmulalang bage karing keang pangaku. Deng pangakung deta para la ngeni kekatamu. Dapat lang maging kasing tutu para keka at kanaku anti mo ing pagiging tutu da kaya inyang binye na la king Israel, a para karela e la tutu.

TAM1897 Q1 32.3Balu mu makasulat ya:—

TAM1897 Q1 32.4At ikit ku anti mong dagat a salamin a misasamut king api: at detang menagumpe laban king animal, at king larawan na, at king tanda na, at king bilang ning lagyu na, makatalakad la king dagat a salamin, a atin lang arpa ning Dios. At kakanta la king kanta nang Moises a alipan ning Dios.

TAM1897 Q1 32.5Ah, dapot ing kanta nang Moises, ing alipan ning Dios, ya ing kanta ning kaligtasan ibat king pamag-alipan da reng Ehipsio; at detang menyambut laban king animal at king lagyu na at king larawan na at king bilang ning lagyu na,—ibat king nanu la linigtas?—Liligtas la ibat king pamag-alipan da reng Ehipsio, kasing-siguradu na ning pamagligtas kang Moises. At kakanta de ing kanta nang Moises, uling ila mu naman, miligtas la ibat king pamag-alipan da reng Ehipsio. Ing Bibliya mitmu ya kaniti. King espiritwal, atyu tamu king Ehipto, at O, sana iligtas na katamu ning Dios manibat karin. Kanita, kantan ta ya ing kantang ini para king Ginu:—

TAM1897 Q1 32.6Magkanta ku king Ginu, uling migtagumpe ya king maluwalhati: ing kabayu at ing makasake na, binugnus na la king dagat. Ing Ginu ya ing kakung sikanan at kanta, at meging kaligtasan ku ya. Ya ing kakung Dios, at isadya ku para kea ing metung a tuknangan.

TAM1897 Q1 32.7Gusto mu? Gusto mu? Manuknangan ku karela, at lalakad ku karela; ila ing maging balen ku, at aku ing maging Dios da.

TAM1897 Q1 32.8Uli na niti, lumwal kayu king libutad da, at maging kayung bukud-tangi, ngana ning Ginu, at e yu apasnan ing marusing; at tanggapan da kayu. At maging Ibpa ku kekayu, at maging anak kung lalaki at babai kayu, ngana ning Ginu a Makapanyadya.

TAM1897 Q1 32.9Dapot, “Inaus ke ing anak ku manibat king Ehipto.”

TAM1897 Q1 32.10[Ya ing] Dios ning kakung tata, at itas ke. Ing Ginu metung yang lalaking mandirigma: Ginu ya ing lagyu na. Ding karwahe nang Paraon at ing kayang hukbu binulus na la king dagat: ding kayang piniling kapitan melunod la naman king Malutung Dagat. Tinakpan na la ning kalalman: linbug la king salu anti mong batu. Ing wanan mung gamat, O Ginu, meging malualas king sikanan: ing wanan mung gamat, O Ginu, pinakla na la ding kalaban. At king kasagaran ning kekang kamalan, pibagsak mu la ding tinuklud laban keka: pepalwal me ing kekang mua, a sinilab karela anti mong dayami. At king singap ning arung mu, mitipun la ding danum, ding alon mitikdo lang anti mong bunton, at ding kalalam meyelu la king kalibudtan ning dagat. Ing kalaban sinabi ya, Tukian ku, abutan ku, pitnan ku ing samsam; mipaknangan ku karela; kalawan ke ing kampilan ku, ing gamat ku ing sumira karela. Minuyup ka king angin mu, tinakpan na la ning dagat: linbug la anti mong tingga king masikan a danum. Ninu ing kalupa mu, O Ginu, karing dios? Ninu ing kalupa mu, a maganap king kabanalan, makatakut king pamipuri, a gagawang milagrusung bage? Inyampang me ing wanan mung gamat, at linun na la ning yatu. King kaluluan mu, penimuna me ing balen a tinbus mu.

TAM1897 Q1 32.11Anya ing sasabian na: “Dela mu la ding taung tinubus mu.” Tinubus na ka ba? Tinubus ibat king nanu?—Tinubus ibat king kasalanan. At ing kasalanan ya ing espiritwal a Ehipto.

TAM1897 Q1 32.12Ginabayan mu la king kekang sikanan papunta king kekang banal a tuknangan. [Paburen ya.] Deng tau makiramdam la, at mangatakut la.

TAM1897 Q1 32.13Dinatang na ing panaun para kantan ing kanta nang Moises. Kanta ta ya? Dapot e ta ya akanta keni king Ehipto. E me akanta nung atyu ka king Ehipto, uling e re mekanta angga king mekalaya la manibat king Ehipto.

TAM1897 Q1 32.14Ding tau makiramdam la, at mitakutan la: ing kalungkutan sumakup ya karing manuknangan ning Palestina. Kanita ding duke ning Edom mangapamulala la: ding masikan a lalaki ning Moab, ing pangakigtel sumakup ya karela; ding eganaganang manuknangan ning Canaan matunag la. Ing takut at ing pangilabut bumagsak la karela; king sikanan ning gamat mu maging la kalma anti mong batu; angga king lumabas la ding tau mu, O Ginu, angga king lumabas la ding taung selí mu. Ipasulud mu la.

TAM1897 Q1 32.15Ninu ing idala na? Nanu ing masasabi mu? Ninu ing idala ning Ginu king keang tuknangan? Ika? Mekalual na ka king Ehipto? “Inyaus ke ing anak ku manibat Ehipto.” Itanam mu la “king bunduk ning kekang pamana, king lugal, O Ginu, a gewa mu para king kekang tuknangan.” Kanita, manuknangan tamu karin kayabe ning Ginu, at makanyan, kayabe tamu ning Ginu kapilanman.

TAM1897 Q1 33.1King santuaryu, O Ginu, a telakad da ring gamat mu. Ing Ginu mag-ari ya anggang king kapilanman. Uling ing kabayu nang Paraon linub ya kayabe da ring kayang karwahe at ding kayang magkabayu king dagat, at binalik na ning Ginu ing danum ning dagat karela: dapot ding anak ning Israel linub la king malanging gabun king libutad ning dagat. At i Miriam a propeta, ing kapatad nang babai Aaron, kinwa yang timbrel king gamat na; at ding eganaganang babai linual la kaybat na a ating daralang timbrel at terak. At pekibat nang Miriam karela, Magkanta kayu para king Ginu, uling migtagumpe ya king marangal a paralan: ing kabayu at ing makasake na binulus na la king dagat.

TAM1897 Q1 33.2“Manibat king Ehipto ing inaus ku kekayu,” ngana ning Ginu, at manibat king Ehipto tamu menibat. Ngeni sasabian na, Aku ing kekayung Dios, at ikayu ing kakung balen. “Aku ing Ginu Dios mu, a migpalual keka king labuad ning Ehipto, king bale ning pamag-alipan;” at, “Manibat king Ehipto ing inaus ku ing anak ku.” At ini ing kabaldugan na ngeni nung sabian na: Ati la keni, ati la keni “KENI LA DING MANINGAT KARENG KAUTUSAN NING DIOS, AT KING KAPANIWALAN NANG JESUS.”

TAM1897 Q1 33.3Kakanta ning Kongregasyun:—

TAM1897 Q1 33.4Mebili! Ay, nung makananu ku kalugud isigaw iti! Tinubus king daya ning Kordero; Tinubus kapamilatan ning alang-anggang kayang pakalulu, Anak na, at kapilanman, aku.

Note

Back