Илми Наҷот. – № 2
TAM1897 D 59.2Хутбаи ибодатгоҳӣ, ки рӯзи якшанбе шом, 14 феврали соли 1897 ироа шудааст Нашр шудааст дар Бюллетенҳои рӯзонаи Конфронси Умумӣ, 17 феврали 1897, ҷилди 1, № 4, саҳ. 59-64 ва 18 феврали 1897, ҷилди 1, № 5, саҳ. 65-66.
TAM1897 D 59.3Як-ду калимаи дигар барои шарҳ пеш аз он ки мо имшаб омӯзишро оғоз кунем: Бе шубҳа, бисёриҳо шояд ҳайрон шуда бошанд, ки оё ҳама он чизе, ки он шом гуфта шуд, санҷишро мепазирад ё не. Он мепазирад. Ман беасос ҳарф намезадам. Дуруст аст, ки ман ҳама чизро ба таври муфассал баррасӣ накардам, аммо вақте шумо онро дар чоп хонед ва ба он чи ман мегуфтам фикр мекунед, хоҳед дид, ки он дуруст аст. Вақте ки ман гуфтам, ки бойчечак бо Замин ва Замин бо бойчечак мувозинат дорад, пас агар метеоре бо вазни чанд тонна ба Замин афтад, оё ҷозиба аз пеш бештар намешавад? Ва оё ин мувозинати гулро бо Замин вайрон намекунад? — Не; зеро на танҳо Замин, балки тамоми кайҳон бо он гул мувозинат дорад. Ёд доред, ки ҳангоми омӯзиши қонуни ҷозиба гуфта мешавад: ҳар зарраи модда дар кайҳон ба ҳар зарраи дигар ҷалб мешавад, бинобар ин на танҳо Замин, балки тамоми кайҳон бо ниёзҳои гулҳо дар мувозинат қарор дорад; аз ин рӯ, афтодани метеорит ҷозибаи кайҳонро зиёд намекунад.
TAM1897 D 59.4Дар оғози кор танҳо чанд сухан барои шарҳ: Агар ман дар дарси қаблӣ дар мавзӯи «Илм дар Китоби Муқаддас» ё «Илм ва Китоби Муқаддас» сухан мерондам, ман пурратар муҳокима мекардам, ки ҷозиба чист ва он чӣ нест, аз нуқтаи назари илмӣ. Аммо ман дар бораи ин гап намезадам; ҳама чизе, ки шаби дигар дар назар доштам, ин буд, ки воқеияти кашфи қонуни ҷозиба ва назарияи он ҳамчун як қонунро баён кунам. Аз замони Нютон дар робита ба назарияи он қонун тағйиротҳо ба амал омадаанд; аммо ин ба худи қонун таъсир намерасонад.
TAM1897 D 60.1Дар ҳақиқат, гравитация ҳеҷ гоҳ қонун нест, балки танҳо қудрати Худо аст. Дар асл ҳеҷ «қонунҳои табиат» вуҷуд надоранд. Қонунҳои табиат танҳо одатҳои Худо ҳастанд. Ҳама он чи қонуни ҷозиба аст, як одати Худост; зоҳиршавии қудрати Худо. Аммо азбаски ман дар бораи он, ки воқеан чист, баҳс намекардам, истилоҳотро дар маънои маъмулан қабулшуда истифода бурдам ва танҳо барои он ки онро ҳамчун он чи тавозуни кайҳонро нигоҳ медорад, баён кунам.
TAM1897 D 60.2Имшаб ман таърифи дигари илмро мехонам. Ин таъриф низ аз яке аз олимони маъруф ва шинохтаи ҷаҳон гирифта шудааст: «Илм дақиқтарин донишест, ки мо дар бораи ҳар мавзӯъ дорем». Калимаи «илм» аслан ба маънои «дониш» аст. Таърифе, ки мо шаби дигар доштем, дуруст аст. Он маҳсулоти андеша аст. Ҳамчунин, онро метавон ҳамчун дақиқтарин донише, ки мо дар бораи мавзӯъ дорем, таъриф кард.
TAM1897 D 60.3Ҳоло ба ду нуқтае, ки дар дарси гузашта доштем, бармегардем. Дақиқтарин дониш дар бораи фарқи дурахшонии ситораҳо дар тӯли ҳазор ҳафтсад сол пеш аз он ки илм онро кашф кунад, дар куҷо пайдо мешуд? — Дар Китоби Муқаддас. Пас, илми ҳақиқии он мавзӯъ дар куҷо буд? — Дар Китоби Муқаддас. — Дар тӯли ду ҳазору панҷсад сол пеш аз он ки ин кашф шавад, дақиқтарин дониш дар бораи мувозинат дар кайҳон дар куҷо пайдо мешуд? — Дар Китоби Муқаддас. Пас, кадом китоб дар ҷаҳон дар мавзӯи он илм бештар илмӣ буд? — Китоби Муқаддас. Ҳанӯз дар хотир доред, ки ман дар бораи илм ва Китоби Муқаддас сухан намезанам. Ман дар бораи илми наҷот сухан мезанам. Ва гарчанде ба илмҳои дигар ишора мешавад, ин танҳо дар робитаи ҷудонашаванда бо ҳамин илми асосӣ аст. Ин он чизест, ки шумо ва ман бо ҳамаи далелҳое, ки дар ин ду соати омӯзиш ҷамъ меорем, хоҳем донист, ки наҷот як илм аст, ки он олӣтарин илм дар кайҳон аст, ки он сазовори бештарин омӯзиши мост ва мо ҳангоми бахшидани тамоми дилу ҷони худ ба он ба таври илмӣ амал мекунем.
TAM1897 D 60.4Ҳоло, Китоби Муқаддас дар бораи ягон илм ҷуз илми наҷот рисолае нест. Он дар бораи ҳамин мавзӯъ рисолаест мукаммал. Китоби Муқаддас ба илмҳои дигар ишора мекунад; аммо дар он дар бораи ягон илми дигар рисолае вуҷуд надорад. Ба илмҳои дигар, мисли онҳое, ки мо дар 1 Қӯринтиён ва Ишаё мушоҳида кардем, ишора шудааст; чаро дар ин ҷойҳо ба онҳо ишора шудааст — барои баён кардани як нуқтаи илмӣ? — Не; балки барои он, ки илми наҷотро беҳтар ба фаҳмиши мо равшан созад. Чаро он ҳақиқати астрономӣ дар 1 Қӯринтиён 15:41 оварда шудааст? Мақсади гуфтани «Як ситора аз ситораи дигар дар ҷалол фарқ мекунад» чист? Он дар идома мегӯяд: «Ҳамин тавр эҳёи мурдагон низ ҳамин тавр аст. Он дар беобрӯӣ кишта мешавад, дар ҷалол эҳё мешавад. Он дар заъф кишта мешавад, дар қудрат эҳё мегардад». Ҳамин тавр, ки як ситора дар ҷалол аз ситораи дигар фарқ мекунад, эҳё низ ҳамин тавр аст. Пас мебинед, ки мақсади овардани он нуқтаи илмӣ ин аст, ки як ҷиҳати илми наҷотро равшантар созад ва ба мо дар дарки беҳтари ҳақиқати илми наҷот кумак расонад.
TAM1897 D 60.5Чаро Ишаё дар суханрониаш ба ин далели ҷозиба ишора кард? Биёед каме дигар ба боб назар андозем ва хоҳем дид. Ман он оятро мехонам ва сипас ояти дигареро дар охири фикре, ки ӯ пайгирӣ мекунад. «Кӣ обҳоро дар кафи дасташ ченак кардааст?» «Пас маро ба кӣ монанд медоред, ё бо кӣ баробар мешуморед?» — мефармояд Муқаддас. «Чашмонатонро ба баландӣ биравонед ва бинед, ки кӣ инҳоро офаридааст, ки лашкарҳояшонро бо шумора мебарорад; Ӯ ҳамаи онҳоро бо номҳояшон мехонад аз рӯи бузургии қудраташ, зеро Ӯ дар қувват қавӣ аст; ҳеҷ кадоме кам нест». Ишаё 40:25, 26.
TAM1897 D 60.6Ҳеҷ яке аз назари Ӯ намегурезад ва ҳамаашон мувофиқи ниёзҳои ҳар гули хурд, ки дар саҳро мерӯяд, мувозинат шудаанд. Аммо чаро Ӯ дар ин ҷо диққати моро ба ин ҷалб мекунад ва онро дар суханонаш меорад? — На барои баён кардани як ҳақиқати илмӣ; балки барои ҷалби таваҷҷӯҳи ҳамаи мардум ба илми наҷот. Ӯ аз ин чӣ мехоҳад? Мо бояд ҳамаи инро баррасӣ кунем ва фикр кунем, ки чӣ ҳама инро офаридааст? Ва сипас ман боз мехонам: «Чаро ту мегӯӣ, эй Яъқуб, ва сухан мегӯӣ, эй Исроил, ки роҳи ман аз назди Худованд пинҳон аст ва ҳукми ман аз назди Худои ман гузаштааст?» Ишаё 40:27.
TAM1897 D 60.7Вақте ки Худо ба гуле, ки дар назди пойҳои мост, ин қадар ғамхорӣ мекунад, он пинҳон ва фаромӯш намешавад; пас чӣ гуна метавонед бигӯед, ки шумо аз назди Худованд пинҳон шудаед, ва ҳукми шумо аз назди Худои шумо гузаштааст, ва Ӯ дигар ба шумо ғамхорӣ намекунад? Ҳамин тавр мебинед, ки дар ҳар маврид ҳақиқати илмӣ комилан оварда мешавад, то ба шумо ва ман илми наҷотро фаҳмонад.
TAM1897 D 61.1Як андешаи дигар: вақте ки ин нависандагон инро дарёфтанд, он тавассути ваҳй буд. Албатта, онҳо ин чизҳоро аз ягон таҳқиқоти илмие, ки дар ин ҷаҳон вуҷуд дошт, ба даст наоварданд. Худованд илми асосии худро — илми наҷот — ошкор мекард; ва барои тасвир кардани он ба илмҳои дигар муроҷиат намуд. Пас, кадом аз ҳамаи илмҳо барои Худованд муҳимтар аст? — Албатта, наҷот. Вақте ки Худованд илмҳои дигарро танҳо барои тасвир кардани ин истифода бурд, комилан равшан аст, ки Ӯ ин илмро аз дигарон муҳимтар мешуморад.
TAM1897 D 61.2Аммо ин ҳама нест. Як марде, ки дар Китоби Муқаддас номаш оварда шудааст, ба тамоми илмҳои умумиҷаҳонӣ — ҳамаи илмҳои табиии ин ҷаҳон — комилан огоҳ буд. Ман мехоҳам шумо бубинед, ки марде буд, ки ба он илмҳое, ки ҳоло дар ҷаҳон хеле қадр мешаванд, комилан огоҳ буд. Ва мехоҳам шумо бубинед, ки дар ин бора чӣ мегӯяд. Ин аст оят:—
TAM1897 D 61.3Ва Худо ба Сулаймон ҳикмат ва фаҳмиши беандоза ва фарохии дил дод, мисли рег дар соҳили баҳр. Ва ҳикмати Сулаймон аз ҳикмати ҳамаи фарзандони шарқ ва тамоми ҳикмати Миср болотар буд. Зеро ӯ аз ҳамаи одамон донотар буд; аз Этан Эзроҳӣ ва Ҳеман ва Халкол ва Дарда, писарони Махол; ва шӯҳрати ӯ дар ҳамаи қавмҳои атроф паҳн шуда буд. Ӯ се ҳазор масал гуфт ва сурудҳояш ҳазор ва панҷто буданд. Ва ӯ дар бораи дарахтон, аз кедри Ливан то гиёҳи ҳисоп, ки аз девор мерӯяд, сухан гуфт; инчунин дар бораи ҳайвонот, паррандаҳо, ҷонварони хазанда ва моҳӣ сухан гуфт. 1 Подшоҳон 4:29-33.
TAM1897 D 61.4Ӯ дар бораи дарахтон аз кедри Ливан то гиёҳи ҳисоп, ки аз девор мерӯяд, сухан гуфт. Дар илм инро чӣ меноманд? — Ботаника. Ӯ ботаникаро беҳтар аз ҳар каси дигар дар ҷаҳон мефаҳмид.
TAM1897 D 61.5Ӯ инчунин дар бораи ҳайвонот сухан гуфт. Имрӯз калимаи илмӣ чӣ мешуд? — Зоология. Сулаймон зоологияро беҳтар аз ҳар касе, ки имрӯз дар ҷаҳон зиндагӣ мекунад, мефаҳмид. Ӯ онро таълим медод; зеро гуфта шудааст, ки ӯ дар бораи ҳамаи ин чизҳо сухан гуфтааст. Ӯ ин илмҳоро таълим медод.
TAM1897 D 61.6«Ва аз паррандагон». Ин илм чист? — Орнитология. Пас Сулаймон дар илмҳои ботаника, зоология ва орнитология таълим додааст.
TAM1897 D 61.7Пас чӣ? — «Ва аз ҷонварони хазанда». Ин кадом илм аст? — Энтомология.
TAM1897 D 61.8«Ва аз моҳӣ». Ин кадом илм аст? — Ихтиология.
TAM1897 D 61.9Одамоне, ки ин қисмати Китоби Муқаддасро мехонанд, одатан Сулаймонро ҳамчун як олими ҳамаҷониба намешиносанд. Аммо агар гуфта мешуд, ки Сулаймон дар ботаника, зоология, орнитология, энтомология ва ихтиология сухан кардааст, онҳо омода мешуданд бигӯянд: «Сулаймон чӣ марди аҷибе буд!» Аммо он гоҳ он ҳеҷ як зарра бештар аҷиб намешуд, зеро дар он ҳама чиз гуфта шудааст.
TAM1897 D 61.10Ман инро мехонам, то шумо бубинед, ки Сулаймон на танҳо дар бораи илм чизе медонист, балки дар ҳамаи ин илмҳо бештар аз он чи ҳар каси дигар ягон вақт дар яке аз онҳо донистааст, дониш дошт.
TAM1897 D 61.11Аммо гарчанде ки ӯ ҳамаи ин илмҳоро чуқур мефаҳмид ва дар онҳо таълим дода буд, дар ин ҷо мегӯяд: «Биёед хулосаи тамоми масъаларо бишнавем»; ҷамъбасти ҳама он чи гуфта шудааст, чунин аст: «Аз Худо битарсед ва фармонҳояшро риоя кунед, зеро ҳамин аст тамоми вазифаи инсон: зеро Худо ҳар амалро, бо ҳар чизе ки пинҳон аст, хоҳ нек ва хоҳ бад, ба доварӣ мекашад».
TAM1897 D 61.12Ба назари ӯ, чӣ чиз аз ҳамаи илмҳои дигар ҷамъ бартарӣ дошт? — Наҷоти Худо.
TAM1897 D 61.13Фариштаҳо ҳамаи илмҳоро мефаҳманд, вале наҷотро арзандатар аз ҳамаи илмҳои дигар якҷоя барои омӯзиш медонанд. Пайғамбарон низ онро арзандатар медонистанд; ва дигар илмҳоро ҳамчун воситае барои беҳтар дарк кардани наҷот истифода мебурданд. Ва инҷо марде ҳаст, ки илмҳои дигарро мефаҳмид, ва мегӯяд, ки илми наҷот бар ҳамаи онҳо бартар аст. Ҳоло ман мехоҳам шумо бубинед, ки Худо худ, ҷудо аз ҳамаи инҳо, низ ҳамин тавр мешуморад.
TAM1897 D 61.14Ба ин нигаред: Мо ҳозир хондем, ки Сулаймон ҳамаи ин илмҳоро таълим додааст. Аз он таълимот чандтоашро мо барои омӯзиш навиштаем? — Ҳеҷ кадомашро. Худо ҳеҷ гузориш ё сабте аз таълимоти Сулаймон дар ботаника ба мо нарасонд. Ӯ ҳеҷ дарси ягонаеро, ки Сулаймон дар зоология ё ягон фанни дигари инҳо таълим дода бошад, ба мо нарасонд ва сабт накард. Аммо Ӯ борҳо ва борҳо дарсҳоеро аз Сулаймон ва ҳамчунин аз ҳамаи дигарон дар бораи илми наҷот ба мо расонд. Пас, агар фариштагонро танҳо дорои назари фаришта, паёмбаронро танҳо дорои назари паёмбар ва Сулаймонро танҳо дорои назари як олими умумиҷаҳонӣ донем, назари Худо чист? — Назари Ӯ ин аст, ки наҷот барои шумо ва ман арзиши бештар дорад ва сазовори омӯзиши мост, нисбат ба ҳамаи ин илмҳои дигаре, ки дониши онҳоро Ӯ худаш додааст.
TAM1897 D 61.15Ин илме, ки Сулаймон фаҳмид ва таълим дод, мисли илми Ҳаксли, Дарвин ва дигар олимони ин аср набуд. Бо ақли табиӣ инсон метавонад илмҳои табииро амиқ таҳқиқ кунад ва кашфиётҳои зиёдеро анҷом диҳад. Ва гарчанде ки онҳо ҳамеша дуруст нестанд, боз ҳам метавонанд баъзе нуқтаҳои ҳақиқиро кашф кунанд. Аммо ин роҳи Сулаймон набуд. Худо ба Сулаймон ҳикмат дод, то ки ӯ ҳамаи инро бо нури Худо дарк кунад. Ӯ дар бораи ҳамаи ин бо ҳикмати Худо сухан гуфт. Ҳамин тавр, илме, ки Сулаймон таълим медод, илми Худо буд. Растанишиносие, ки ӯ таълим медод, растанишиносии ҳақиқиву илоҳӣ буд. Ҳайвонотишиносие, ки ӯ таълим медод, ҳайвонотишиносии илоҳӣ буд. Дар ҳамаи ин чизҳо ин назари Худо, ҳақиқати Худо ва илми Худо буд. Ин илм бо номи бардурӯғ набуд.
TAM1897 D 62.1Хуб, агар ин илм илми Худо ва дар худ илоҳӣ бошад, пас чаро Худованд онро ба мо пурра надод? Чаро Ӯ ба ҷаҳон рисолаи Сулаймонро оид ба растанишиносӣ ва дигар ҳамаи ин мавзӯъҳо надод? — Барои ин сабаб вуҷуд дорад; ва он ин аст, ки ин он чизе нест, ки пеш аз ҳама ба ҷаҳон лозим аст.
TAM1897 D 62.2Инсон метавонист ҳамаи инро дошта бошад, метавонист ҳамаи инро дарк кунад, мисли Сулаймон. Аммо ин ба ӯ чӣ фоида медошт, агар пеш аз ҳама илми наҷотро надошт? Сулаймон ҳамаашро дошт; вале вақте дилашро аз Худо, аз илми наҷот ва аз омӯзиши он бо тамоми қалбаш гардонд, дониши дигар илмҳояш барояш чӣ фоида дошт? Чӣ қадар он метавонист ӯро аз гуноҳ боздорад? Чӣ қадар қувват дар он буд, ки ӯро аз табиати худ ва аз шайтонӣ ва фасоде, ки дар ӯ буд, боздорад?
TAM1897 D 62.3Шумо медонед, ки вақте ӯ дилашро аз илми Худо, аз илми наҷот гардонд, гарчанде ҳамаи дигар илмҳоро дошт, ҳамон қадар бад ва фосид шуд, пурра дар бутпарастӣ ва ҳар чизи нопок ғарқ гардид, гӯё ки ҳатто алифбои ягон чизро намедонист.
TAM1897 D 62.4Ҳамин тавр, мо мефаҳмем, ки чаро Худованд тамоми илмро барои инсон нигоҳ надошт. Тасаввур кунед, ки онҳо ҳамаашро доштанд, мисли Сулаймон, ва метавонистанд онро мисли Сулаймон таълим диҳанд. Аммо бо диле, ки ба Худо таслим нашудааст, бо рӯҳе, ки наҷот наёфтааст, илм ба онҳо чӣ фоида дошт? Он наметавонист онҳоро аз ҳар гуна бадӣ ва фасоде, ки дар дили инсон аст, боздорад.
TAM1897 D 62.5Ин илмҳо он чизе нестанд, ки имрӯз ҷаҳон пеш аз ҳама ба он ниёз дорад. Қалб бояд пок шавад, рӯҳ наҷот ёбад, хислат пурра барқарор гардад, зеҳн ба тасвир ва ҷалоли Худо табдил ёбад, то ҳаёт адолати Ӯро инъикос кунад ва дониши Худоро танҳо ба тамоми ҷаҳон ошкор созад. Ҳарчанд мо ҳама он чизеро дошта бошем, ки ҳамаи илмҳо метавонанд бидиҳанд, бе наҷот ин ҳеҷ фоидае нахоҳад дошт; зеро каме вақт мегузарад, ки мо аз он ҳеҷ чиз нахоҳем дошт. Ин мавзӯъ арзанда аст, ки имрӯз дар тамоми таҳсилҳо, хонишҳо ва тадқиқотҳои мо онро баррасӣ кунем.
TAM1897 D 62.6Як чизи дигар низ ҳаст: Худо мехоҳад, ки шумо ва ман, ҳамаи инсонҳо, дар ҳар мавзӯе, ки ба Ӯ рабт дорад, дуруст фикр кунем. Имрӯз одамоне ҳастанд, ки дар бораи ҳамаи ин мавзӯъҳои илмӣ фикр мекунанд, аммо онҳо дуруст фикр намекунанд. Онҳо то дараҷае пеш мераванд, ки барои Худо ҳеҷ ҷойе намеёбанд. Ва инсоне, ки бе Худо ва бе роҳнамоии андеша ва зеҳни Худо аст, наметавонад дар ин мавзӯъҳои дигар дуруст фикр кунад. Аммо зеҳн то он даме ки дар симои Он, ки онро офаридааст, навсозӣ нашавад, дуруст нест. Зеҳн бояд тағйир ёфта, навсозӣ шавад. Мо бояд комилан зеҳни дигар дошта бошем. Ҳар андеша бояд ба итоат ва фармонбардорӣ ба Масеҳ оварда шавад.
TAM1897 D 62.7Ин кори наҷот аст. Он барқарор кардани образи Худо дар рӯҳ аст; ақлро ба ҳолате расонидан, то ки он танҳо инъикос ва ҷилои адолат ва андешаи Худои зинда бошад. Вақте ки ин анҷом ёфт ва кори Худо дар ин ҷаҳон, яъне маърифат додани Худо ба ҳамаи мардум, ба анҷом расид, он гоҳ Худованд кайҳон ва абадиятро ба рӯи мо хоҳад кушод. Он гоҳ ҳамаи ин мавзӯъҳои дигар барои омӯзиши мо боз хоҳанд шуд ва Худованд метавонад ба мо бигӯяд: «Ба ҳар ҷое ки хоҳед, равед, ман ба шумо эътимод дорам». Олами васеъ барои шумо боз аст. Ҳеҷ чиз аз шумо пинҳон нест. Ҳамааш моликияти шумост. Он ба шумо тааллуқ дорад. Ба ҳар ҷое ки хоҳед равед, дар ҳар ҷое ки хоҳед бимонед, ҳар коре ки хоҳед анҷом диҳед; ман ба шумо эътимод дорам. Дар ҳар мавзӯе ки хоҳед, андеша кунед, то ҳар қадаре ки хоҳед, ба он амиқ назар афканед, шумо онро дуруст анҷом хоҳед дод.
TAM1897 D 62.8Ҳоло ман намегӯям, ки инсонҳо бояд то расидан ба олами дигар ҳамаи дигар илмҳоро комилан нодида гиранд. Ман танҳо мегӯям, ки илми наҷот бояд дар омӯзиши ҳамаи онҳо пешсаф бошад. Оё Худованд ба мо намуна нагузоштааст, ки ба ин чизҳо чӣ қадар таваҷҷӯҳ кунем ва аз онҳо чӣ гуна истифода барем? Мақсади хондан ва омӯхтани ин китобҳои дигар чист? — То ки онҳо ба мо дар беҳтар фаҳмидан ва таълим додани масъалаҳои илми наҷот кӯмак расонанд, нисбат ба ҳолате, ки мо ин донишро надорем. Ин ҳамон истифодаест, ки дар Китоби Муқаддас аз онҳо мешавад. Ӯ моро мефиристад, то он Инҷилеро таблиғ кунем, ки дигарон бо он сарукор доштанд, ва бо намуна нишон додааст, ки чӣ гуна бояд онро истифода барем. Бо ин роҳ Худованд ба мо нишон медиҳад, ки илми наҷот бояд дар байни ҳамаи илмҳои дигари маълум дар кайҳон пешсаф бошад.
TAM1897 D 62.9Он бояд дар ин ҷаҳон аз ҳамаи дигарон пешсаф бошад ва вақте ки мо ба он ҷаҳони дигар меравем, боз ҳам пешсаф хоҳад буд. Вақте ки абадият пеши назари мо боз мешавад ва мо метавонем ба ҳар ҷое, ки хоҳем, равем ва дар бораи ҳар мавзӯе, ки хоҳем, фикр кунем, оё он вақт аз наҷот рӯй мегардонем ва мегӯем: «Ман дар он соҳа хатм кардаам»? — Не. Мо медонем, ки навишта шудааст: «Салиб-и Масеҳ дар тӯли асрҳои беохири абадият илм ва суруди наҷотёфтагон хоҳад буд». Пас, вақте ки мо ин ҷо курси худро ба анҷом мерасонем, вақте ки хатм мекунем, ва вақте ки замон барои як маросими бузурги хатм фаро мерасад, ва мо вориди абадияти таҳсил мешавем, он гоҳ мо нисбат ба замони буданамон дар ин ҷаҳон бештар метавонем ин бузургтарин илмро дарк кунем.
TAM1897 D 63.1Дар дарси қаблӣ мо гуфтем, ки истифодаи калимаҳои «илм» ва «илмӣ» барои наҷот нодуруст нест. Наҷот илм аст, он илмӣ аст. Фаъолияти Рӯҳи Худо бар зеҳн, табдил додани зеҳн ва тамоми ҳаёт ба сурати Исо Масеҳ, аз гуноҳ то ростӣ — ин кори илмӣ аст. Аз ин рӯ, вақте ки шумо онро меомӯзед, дар хотир доред, ки мо ҳеҷ гоҳ ғайриилмӣ намешавем, вақте ки онро ҳамеша ва дар ҳама мавридҳо асос ва ҳама чиз медонем. Ин олимнамоён бо нодида гирифтани ин, яъне асоси ҳамаи илмҳо, ғайриилмӣ ҳастанд.
TAM1897 D 63.2Як чизи дигар низ собит шудааст; ва он дар се миллате, ки дар омӯзиши ҷаҳон намуна мебошанд, собит шудааст. Сабти мардуми Китоби Муқаддас, яъне мардуми яҳудӣ, мардуми Худо, ки дар Китоби Муқаддас зикр шудаанд, расман намуна ва манбаи омӯзиш барои ҳамаи онҳое мебошад, ки мехоҳанд Худоро хизмат кунанд. Юнон ва Рум, бо фалсафа, адабиёт ва қонунҳояшон, намунаи бисёре аз онҳое мебошанд, ки даъво доранд пайрави Китоби Муқаддас ҳастанд, ва инчунин барои ҳамаи дигарон.
TAM1897 D 63.3Ҳоло мо дидаем, ки дар миёни халқи Худо марде буд, ки ҳам ҳикматгӯи умумиҷаҳонӣ, ҳам шоири умумиҷаҳонӣ ва ҳам олими умумиҷаҳонӣ буд. Сурудҳояш ҳазор ва панҷто ва ҳикматҳояш се ҳазор буданд. Дар ин ҷо шумо як ақли комилро мебинед; вале касе, ки чунин фаҳмиш ва чунин ҳикмат дар ҳамаи ин чизҳо дошт, дар ҳаёти худ нишон дод, ки тамоми он гуна дониш бе илми наҷот, ки назорат кунад ва тарозуи адолатро бар ҳама чизҳо дар ҳолати мувозинат нигоҳ дорад, барои ҳеҷ некӯии инсон комилан беамал аст.
TAM1897 D 63.4Ман чанде пеш таваҷҷӯҳи шуморо ба ин равона кардам, ки Худо ҳеҷ яке аз он таълимоти илмиро ба мо наовард. Ҳоло таваҷҷӯҳи шуморо ба ин ҷалб мекунам, ки Ӯ ба мо сабти ҳаёти он мардро овард, вақте ки ӯ аз Худо рӯ гардонд. Ӯ ба мо сабти нокомии бузургеро овард, ки он мард бо вуҷуди ҳамаи ин донишҳо, вақте ки илми наҷотро фаромӯш кард, дучор шуд. Пас чаро Худо барои шумо ва ман муҳимтар донист, ки ҳаёти он мардро пас аз рӯ гардонидан аз Худо сабт кунад, на ин ки сабти ҳамаи таълимоти илмиро, ки ӯ дода буд, ба мо биёрад? Дар назари мардум, кадомаш барои башарият арзишмандтар аст? Сабти нокомӣ, нокомии бузурге, ки Сулаймон содир кард, барои башарият арзиши бештар дорад, нисбат ба он ки ҳамаи таълимоти илмие, ки Сулаймон ягон вақт додааст, дар китобе барои башарият сабт мешуд; зеро дар он нокомӣ ба тамоми ҷаҳон нишон дода шуд, ки ҳамаи дониши ҳама чизҳо бидуни донистани наҷоти Худо комилан беҳуда ва камтар аз ҳеҷ аст.
TAM1897 D 63.5Мисоли бузурги дигар дар юнониён дида мешавад. Зеҳни табиӣ ҳеҷ гоҳ наметавонад ба андешаи баландтар, наздиктар ва комилтар аз зеҳни юнониён ноил шавад. Дар ин ҷо комилияти андешаи инсонӣ бидуни Худо тасвир ёфтааст.
TAM1897 D 63.6Аммо ин барои онҳо чӣ кард? Ин савол аст. Адабиёташон барои онҳо чӣ кард? Фалсафаашон барои онҳо чӣ кард? Санъаташон барои онҳо чӣ кард? Дини онҳо барои онҳо чӣ кард? Фалсафа, философия — муҳаббати ҳикмат. Он ҳикмат чӣ буд? — Ин беақлии мутлақ буд. Худо чунин мегӯяд. Дини онҳо чӣ буд? — Он танҳо мифология буд. Санъати онҳо чӣ буд? — Худо мегӯяд, ки он бутпарастӣ буд. Шумо сабтро ба ёд доред?
TAM1897 D 63.7Калимаи Худо намегӯяд, ки вақте Павлус дар миёни он ҳайкалҳо гашт ва ҳунари онҳоро дид, аз ҳунари онҳо ҳайрон шуд. Не, он мегӯяд: «Рӯҳи ӯ дар вай ба изтироб омад, вақте ки дид шаҳр пурра ба бутпарастӣ дода шудааст». Пас он чӣ буд? — Бутпарастӣ.
TAM1897 D 63.8Аммо ҳатто имрӯз мардон, занон ва кӯдакон боқимондаҳои он чизеро, ки танҳо бутпарастӣ буд, мегиранд, онро ибодат мекунанд, онро санъат меноманд ва нусхабардорӣ мекунанд. Зеҳни онҳо ба он машғул аст, китобҳо дар бораи он омода мекунанд ва онро дар мактабҳои кишвар меомӯзонанд ва меомӯзанд. Аммо аз ҳамаи ин чӣ ҳосил мешавад? Дар худи юнониён чӣ натиҷа дод? Шумо медонед, ки он барои онҳо чӣ кард. Ман дигар такрор намекунам — адабиёт, санъат, ҳуқуқ, фалсафа, ҳамаи ин чизҳо. Рум фалсафаи худро бештар аз Юнон нусхабардорӣ кард, на аз худ эҷод кард, аммо адабиёташ ҳаст. Ва барои румӣҳо чӣ кард? — Баъзе чизҳоро, ки барои дигарон карда буд, вале, агар имкон бошад, онҳоро аз дигарон бадтар сохт. Дар тамоми Юнон, то ҷое ки ман мушоҳида кардам, дар ҳама ҷо дидам, ки юнониҳо ба зан эҳтироми кофӣ доштанд, то ҳар тасвири ҳайкалтарошии ӯро бо либосҳои муносиб пӯшонанд. Мардро, албатта, ҳамеша бепӯш тасвир мекунанд; аммо вақте ба Италия меравем, он эҳтиром аз байн меравад ва ҳама комилан бе либос ҳастанд. Дар аксари ҳолатҳо тамоми либосҳо нопадид шудаанд; ва, ба ҳар ҳол, он камоле, ки имрӯз дар санъат аз ҷониби онҳое парастиш мешавад, ки ба Рум мераванд ва он ҷо санъатро меомӯзанд, танҳо фигураҳои занонаи бе либосанд, ва ин ҳеҷ гоҳ санъат нест, вале боз ҳам ба камоли санъат расидааст, ва дар ҳама ҷо нусхабардорӣ мешавад, ва нуқсонҳояш низ ҳар бор нусхабардорӣ мешаванд.
TAM1897 D 64.1Ман мехоҳам як савол бипурсам. Кӣ аз шумо ягон бор ҷуфти пойҳои инсонро аз зону ба поён дидааст? Ҳангоми истоданам дар ин ҷо вазни баданам пурра бар пои чапам аст. Он тамоми вазни баданамро мувозинат медиҳад. Пои рост бо ангуштонаш ба замин такя мекунад. Оё мушакҳои пои ростам дақиқ мисли мушакҳои пойи чапам хоҳанд буд? — Не. Аммо ҳамин асари аҷиби санъат аст. Фақат ҳамин фарқ вуҷуд дорад. Ин ду по комилан ба ҳам монанданд ва мо ҳатто ба андозаи як мӯй фарқеро пайдо карда наметавонем. Ва аз ин рӯ мебинем, ки ин ба ҳеҷ ваҷҳ санъат нест. Дар ин бора бисёр чизҳо гуфтан мумкин аст, аммо ман имрӯз шом дар бораи санъат лексия намедиҳам. Ман дар бораи он гап мезанам, ки арзиши наҷот чист ва бе он ҳамаи чизҳо чӣ фоида доранд. Рум бе он чӣ фоида дошт? — Зулмҳояш онро ғарқ карданд. Юнон бе он чӣ фоида дошт? — Зулмҳояш онро ғарқ карданд.
TAM1897 D 65.1Пас, вақте ки ин ҳақиқат дар се ҷиҳат ба ҷаҳон собит шуд, ки ҳар кӯшиши ақли инсон дар комилтарин ҳолати худ ҳеҷ фоидае надорад, агар дил аз Худо рӯ гардонад, Худованд барои ҷаҳон чӣ кор карда метавонад, агар ин се дарси ҷаҳонӣ мардумро огоҳ насозанд? Ӯ барои инсонҳо чӣ кор карда метавонад, агар онҳо бо вуҷуди ин се намунаи ҳушдори ҷиддӣ дар ҳамин роҳ идома диҳанд? Худо ин се намунаро сабт кардааст, то ба мо омӯзонад, ки баландтарин кӯшиши ақл дар ҳамаи шохаҳои илм, санъат ва адабиёт чӣ қадар беқувват аст, то ба инсонҳо ягон некӣ расонад, онҳоро аз гуноҳ боздорад ва ба сӯи ҳар гуна некӣ раҳнамун созад, вақте ки онҳо наҷоти Худо ва илми наҷотро, ки Ӯ ба қалбҳои инсонҳо додааст, фаромӯш мекунанд.
TAM1897 D 65.2Аз ин рӯ ман мепурсам: Оё мо бояд беақлии юнониёну румӣҳоро такрор кунем? Оё мо бояд ба бутпарастии онҳо мафтун шавем ва онро санъат бидонем? Оё мо бояд ба дини онҳо таваҷҷӯҳ кунем, дар ҳоле ки он саропо разолат аст? Гуфтани он ки ин мифология аст, кофӣ нест; ин разолат аст.
TAM1897 D 65.3Аммо касе мегӯяд: «Оё адабиёти онҳо бебаҳо нест?» Биёед бубинем, Худо онро чӣ қадар арзишманд медонист. Дар замоне, ки Ӯ тавассути забони юнонӣ илми наҷотро дар саросари ҷаҳон муаррифӣ мекард, Худованд тамоми адабиёти юнонӣ ва, дар ин замина, адабиёти румиро низ пеши назар дошт. Аммо дар тамоми он ҳудуд Ӯ танҳо се ҷумлаи кӯтоҳро ёфт, ки арзанда буданд, то дар ин рисола оид ба илми наҷот ворид шаванд. Ман онҳоро ба шумо медиҳам. Яке аз онҳо дар боби ҳабдаҳуми Китоби Аъмол аст. Он аз як нависандаи юнонӣ бо номи Аратус иқтибос шудааст ва чунин аст. Ман аз ояти бисту ҳаштум мехонам. Павлус сухан мегӯяд ва мегӯяд:—
TAM1897 D 65.4«Ҳамчунин баъзе аз шоирони худи шумо гуфтаанд: “Зеро мо низ фарзандони Ӯ ҳастем.”» Як нависандаи юнонӣ гуфта буд, ки инсон фарзанди Худо аст. Худованд инро бардошта, гуфт: «Ин рост аст.»
TAM1897 D 65.5Яке дигар дар боби 15-уми Мактуби якуми Павлус ба Қӯринтиён, ояти 33-юм аст. Қисми аввали оят чунин аст: «Фиреб нахӯред». Ин суханони Худованд аст. Қисми боқимондаи оят аз як нависандаи юнонӣ бо номи Менандр иқтибос шудааст: «Муоширати бад одатҳои некро фосид мекунад».
TAM1897 D 65.6Дигараш дар Мактуби Тит, боби якум, ояти дувоздаҳ аст, ки аз Эпименид аст, чунин: «Критҳо ҳамеша дурӯғгӯ, ҳайвоноти бад, камҳаракат ва пурхӯр ҳастанд.»
TAM1897 D 65.7Ин се иқтибос ҳама чизе буданд, ки Худованд дар тамоми соҳаи адабиёти юнонӣ пайдо карда метавонист, ки арзандаи он бошанд, ки онҳоро бардошта, тасдиқи худро ба онҳо бидиҳад.
TAM1897 D 65.8Хуб, пас, ман намегӯям, ки ин ҳама чизест, ки касе метавонад барои манфиат гирад. Дар забони юнонӣ далелҳои таърихие ҳастанд, ки арзишманданд. Аммо Худо чизҳоеро меомӯзонад, ки барои тамоми инсоният бебаҳостанд; Ӯ принсипҳои некӣ ва ҳақиқатро меомӯзонад, на танҳо як қатор далелҳоро пеши ҷаҳон мегузорад. Ва ҳама он чизе, ки Ӯ дар тамоми соҳаи адабиёти юнонӣ метавонист пайдо кунад, ки барои манфиатҳои ҳақиқат ё адолат ҳамчун принсипҳо барои роҳнамоии инсон истифода шавад, ҳамин се изҳорот буданд: «Мо низ фарзандони Ӯ ҳастем»; «Муоширати бад одоби некро фосид мекунад»; ва «Критҳо ҳамеша дурӯғгӯ ҳастанд». Кӣ метавонад бештар аз ин пайдо кунад, ки дар роҳи адолат ва ҳақиқат, покизагӣ ва ростқавлӣ барояш ягон фоидае расонад?
TAM1897 D 66.1Ҳоло фаромӯш накунед. Юнониёну румӣҳо мардумони паст, поин, бечора, нодон ва мушрики бефарҳанг набуданд; онҳо аристократӣ, фарҳангӣ ва хеле бомаърифат буданд. Чӣ гуна метавонист дигар бошад, дар ҳоле ки он чизҳое, ки онҳо медонистанд ва таълим медоданд, қуллаест, ки омӯзгорони имрӯза ба он орзуманданд? Юлий Цезар яке аз пурҳунартарин мардоне буд, ки то ҳол зиндагӣ кардаанд — дар маҳорати дарборӣ, одоб, эстетика ва одоби умумӣ. Аммо хислати ӯ чӣ буд? Ҳатто боэҳтиёттарин тавсиф, то ки пурра ва адолатманд бошад, барои чоп номувофиқ аст.
TAM1897 D 66.2Вақте ки Худованд нишон дод, ки бе наҷоти Ӯ тамоми илм ва ҳар гуна дониш комилан беҳуда аст, пас ман боз мегӯям: Ӯ барои инсонҳо чӣ кор карда метавонад, агар он чизҳое, ки Ӯ пеши рӯи ҷаҳон гузоштааст, онҳоро намеомӯзонад, ки ин роҳи дуруст нест? Агар инсонҳо аз ин чизҳо дарс нагиранд, то роҳи дурустро пеш гиранд ва эътироф накунанд, ки илми Худо болотарин аст ва он чи Ӯ медонад, беҳтарин аст, пас чӣ гуна инсоният метавонад умедвор бошад, ки аз он балое, ки бар ҳамаи онҳое, ки пештар гузаштаанд, омадааст, наҷот ёбад?
TAM1897 D 66.3Илми наҷоти Худо ягона чизест, ки инсонҳо бояд пеш аз ҳама донанд; ва он бояд моро роҳнамоӣ кунад, ҳидоят намояд, мувозинат диҳад, дар ҳама чизҳо ва бар зидди ҳама чизҳои бад моро нигоҳ дорад. Ва он ҳамаи инро хоҳад кард. Ин ҳақиқати муборак аст. Ман дирӯз шаб хондам ва боз мехонам:—
TAM1897 D 66.4Ба ман, ки аз хурдтарини ҳамаи қудсиён ҳам хурдтар ҳастам, ин лутф дода шудааст, ки миёни ғайрияҳудиён сарватҳои бепоёни Масеҳро таблиғ кунам; ва то ҳама мардум бидонанд, ки ҳамраҳии ин сир, ки аз оғози олам дар Худо пинҳон буд, чист, Он Худое, ки ҳама чизро тавассути Исо Масеҳ офаридааст. Эфесян 3:8, 9.
TAM1897 D 66.5Ин сирри Худо чист? — «Масеҳ дар шумо, умеди ҷалол». Масеҳ қудрати Худо ва ҳикмати Худо, Инҷил, қудрати Худо барои наҷот — ҳамин сирри Худо аст; ҳамин илми наҷот аст. Ин ҳақиқати илмӣ аст, ки ҳамаи дигар илмҳо атрофи он давр мезананд. Ҳар инсон бояд ин қудрати Худо барои наҷотро дошта бошад, то ӯро аз бадие, ки дар вай ҳаст, боздорад. Шарре, ки дар ҳар инсон ба дунё меояд, ӯро ба ҳалокат мебарад, новобаста аз тамоми илм, адабиёт, санъат, дин ва ҳама он чизе, ки ҷаҳон метавонад пешниҳод кунад ё ягон вақт пешниҳод кардааст, агар ӯ ба қудрати Худо барои наҷот, ки тавассути имон ба Исо Масеҳ ба даст меояд, даст наёбад.
TAM1897 D 66.6Бе он қудрат дар дил, ҳатто илме, ки Худо таълим додааст — бигзор аз адабиёт, санъат, дин ва ҳама он чизе, ки кофирон таълим додаанд, нагӯем — нотавон аст, ки инсонро аз гуноҳ кардан боздорад. Бе он, ҳар нишонаи бадӣ, ки дар инсон аст, новобаста аз ҳамаи ин чизҳои дигар, худро нишон медиҳад. Аз ин рӯ ҳамин аст қудрати Худо ба сӯи наҷот: он инсонро аз ҳар бадӣ наҷот медиҳад.
TAM1897 D 66.7Сирри Худо, ки Масеҳ дар шумост, умеди ҷалол; Масеҳ қудрати Худо ва ҳикмати Худо; Масеҳ ва Масеҳи маслуб; танҳо ҳамин, ҳама дар ҳама, болои ҳама, дар ҳама, тавассути ҳама, ҳоло ва то абад — ҳамин илми наҷот аст, сарвари ҳамаи илмҳо; он чизест, ки ҳамаи илмҳоро пеш мебарад, бар ҳама афзалият дорад ва дар омӯзиши ҳамаи онҳо роҳнамоӣ мекунад. Бигзор ҳамеша барои ҳама чунин бошад.
TAM1897 D 66.8Пас бигзор Худованд бо Рӯҳаш моро ба сӯи худ ҷалб намояд; бигзор дил ба он қудрат, ба ҳамраҳӣ бо он сир, ба Рӯҳи Худо он қадар боз шавад, ки Ӯ Исо Масеҳро, лутфашро ва фазилаташро дар он ҷо ҷой диҳад. Ва чун мо дилҳоямонро ҳамеша ва танҳо ба Ӯ боз нигоҳ медорем, мисли гуле, ки ба офтоб менигарад, мо дар тамоми пуррагӣ адолати Ӯ, қудрати Ӯ, наҷоти Ӯ, раҳми Ӯ, ҳақиқати Ӯ, шодмонӣ, хушҳолӣ ва сулҳи Ӯ — ва, эй, ҳаёти абадии Ӯро мегирем!