Isahluko 2 — Icebo Losindiso Elityhilwayo
GSAM 38.1“Ithemba elibambezelweyo lenza intliziyo igule; kodwa umnqweno xa uphunyeziseka, ungumthi wobomi.”1 “Kuba itsho iNkosi yemikhosi: Kusasele okokugqibela okuncinci, ndiya kuzanyaza amazulu nomhlaba, nolwandle nomhlaba omileyo; ndiya kuzanyaza zonke iintlanga, uze uMnqweno weentlanga zonke afike; ndiya kuzalisa le ndlu ngokuzuka, itsho iNkosi yemikhosi.”2
GSAM 38.2Ukususela ngexesha uAdam agxothwa ngalo kwigadi yase-Edeni nakwisihlahla sobomi, amazwi athethwa kuSathana ngembewu yomfazi—“Iya kutyumza intloko yakho,”—anike ithemba lokoyiswa kokugqibela kukaSathana, ukudilizwa kwezicwangciso zakhe zobuqhetseba, kunye nokubuyiselwa kwisihlahla sobomi. Lowo ulindelekileyo—iMbewu ethembisiweyo—ngaloo ndlela waba “ngumnqweno wazo zonke iintlanga.”
GSAM 38.3Kwesi sicatshulwa sikaHagayi esingentla, kubonakala ngathi ukuza kwalo Mntu Unqwenelekayo kunxulumene nexesha iNkosi iza kushukumisa izulu nomhlaba. UPawulos, ebhala kumaHebhere, wabeka olo ngquzuliso kwixesha elizayo, esithi, “Kanti ke kwakhona andingquzulisi umhlaba kuphela, kodwa nezulu. La mazwi athi, Kwakhona kube kanye, athetha ukususwa kwezo zinto zishukunyisiweyo, njengezinto ezenziweyo, ukuze zihlale ezo zinto zingenakushukunyiswa. Ngenxa yoko, njengoko sifumene ubukumkani obungenakushukunyiswa, masibe nenceba, esinokuthi ngayo simkhonze uThixo ngokwamkelekileyo nangentlonipho noloyiko lukaThixo.”3 Olu lwimi malunga nokungcangcazela okukodwa, okusazayo, lubonakala lubeka kunxulumano olusondeleyo nokumiselwa kokugqibela kobukumkani bukaThixo, phantsi kukaKristu, iMbewu ethembisiweyo, “uMnqweno weentlanga zonke.”
GSAM 39.1Ukulungiswa okuzakwenziwa ngoKristu kuyabonakala ngokucacileyo kwezi ntsuku zokugqibela kubo bonke abaneBhayibhile iphelele ivuliwe phambi kwabo. Kwakunganjalo kwabantu bamandulo. Ilizwi leNkosi laza kubo, “umthetho umthetho, umthetho umthetho: umgca umgca, umgca umgca; apha kancinci, nalapho kancinci.”4 Ngoko ke kwisityhilelo esabenzelwa icebo losindiso, sasinjengendlela yabalungileyo, “njengokukhanya okucacayo, okukhanya ngakumbi nangakumbi de kube lusuku olupheleleyo.”5 Ngaloo ndlela, kuba yinto enomdla kakhulu ukulandelela ngokufutshane ukutyhilwa kancinci kancinci kwelo cebo kubantu bakhe bamandulo.
GSAM 39Ukulibaziseka Akuzange Kutyhilwe Ekuqaleni
GSAM 39.2INkosi ayizange ilibazise ithemba labo kwangoko, ibenze baba buthathaka entliziyweni ngokubatyhilela inyaniso yokuba kuza kuthatha amakhulu eminyaka phambi kokuba bafikelele ekugqibeleleni kwethemba labo kwiMbewu ethembisiweyo. Ngokwenyani ezirekhodiweyo siqonda ukuba bavunyelwa ukuba bacinge ukuba umntwana wokuqala oza kuzalwa uya kuba yile Mbewu: nokuba kungekudala, ngandlel' ithile, i-Edene yayiya kubuyiselwa, baze baphinde babe nokufikelela kumthi wobomi. Xa uKayin wazalwayo, uEva watsho esithi, “Ndifumene indoda kwiNkosi.”6 Abanye abaphengululi beHebhere bafakazela ukuba xa isicatshulwa siye saguqulelwa ngokoqobo nangokupheleleyo, sifundeka ngolu hlobo, “Ndifumene indoda, iNkosi.” Oko kukuthi, Nantsi iMbewu eza kwenza lo msebenzi wobunkosi wokoyisa uSathana. Akukho ngxelo yantetho enjalo evela kuEva xa u-Abel wayezalwa. Wayenokucinga, kwaye ngokwendalo wayenokucinga, ukuba umntwana wokuqala ngumntu oza kuzalisekisa isithembiso. Hayi indlela ithemba lakhe elaphantsi ngayo, laza lanyamalala, njengoko isimilo sikaKayin sasikhula, waza wabona indlela yakhe engendawo eyakhokelela ekugqibeleni ekubulaweni komntakwabo. Phambi kokuba u-Abel abulawe, kumele ukuba bafumana ukukhanya nolwazi oluthile malunga nombingelelo ozayo owawuza kwenziwa ngenxa yabo; kuba u-Abel, njengoko wayeyalelwe nguThixo, wazisa imvana yakhe ibe ngumnikelo, ngelixa uKayin, owayefundiswe okufanayo nomntakwabo, wazisa umnikelo weziqhamo zomhlaba, kwaye oku kwakuxutywe nomoya womsindo nomona. Umnikelo ka-Abel wawamkelekile ngaphezu kowakaKayin, kuba wawenziwe “ngokholo,” kwaye uPawulos ubhala ngawo, “Yena eswelekileyo, usathetha.”7
GSAM 40Ingaba uSethi yiMbewu?
GSAM 40.1Emva kokufa kuka-Abel, wazalwa uSethi, xa ithemba lavuselelwa; “kuba uThixo,” watsho uEva, “undibekele elinye imbewu endaweni ka-Abel, lowo wabulawa nguKayin.”8 Emva koko uSethi wabalwa emnombeni ovela kuAdam. (Bona Genesise 5:3.) UKayin, owayeyinzala yokuqala yokwenene, akabalwa emnombeni. Kungenzeka ukuba uEva wayecinga ukuba uSethi ngoku uyiMbewu ethembisiweyo. Kubonakala kwimbali ukuba emva kokuzalwa kukaSethi, abantu baqala ukuzibiza ngegama leNkosi. (Jonga kwicala elingaphandle kweGenesise 4:26.) Mhlawumbi benza oku becinga ukuba uSethi nguye owayeza kuba ngulawuli wokugqibela, iNkosi, aze awususe ulawulo lukaSathana olwaluzithathe ngokungekho mthethweni.
GSAM 40Ithemba Eligxile kuNowa
GSAM 40.2Kwingxelo emfutshane yeziganeko ukusukela kwixesha lika-Adamu ukuya kutsho ekuzalweni kukaNowa, kunikwe kancinci ngaphezu komnombo wesizukulwana. Ekuzalweni kukaNowa (“olungileyo,” kumda) ithemba laphinda lavuka, laza abantu bathi, “Lo ke uya kusithuthuzela ngomsebenzi wethu nokudinwa kwezandla zethu, ngenxa yomhlaba iNkosi iwuqalekisileyo.”9 Ilizwi likaThixo alithethi ngokucacileyo malunga nokuba, okanye ngandlel' ithini, bebelindele intuthuzelo; kodwa bekukho ithemba lokuba isiqalekiso emhlabeni siza kuthotywa ngandlela ithile. Ulwazi ngobubi obabukho ngexesha likaNowa, xa abantu babeya kuzalisa ihlabathi ngesono nogonyamelo kangangokuba uluntu lwaluza kutshayelwa emhlabeni ngonogumbe, kwaye kuphela uNowa nosapho lwakhe abasindayo kuloo tshabalalo; kunye nenyani yokuba wayeza kulixwayisa kangangeminyaka elikhulu namashumi amabini ihlabathi ngentshabalalo eyayisiza, zonke ezi zinto zazifihliwe kubo.
GSAM 41Ukwakhiwa kweBhabheli
GSAM 41.1Emva kwesikhukula, abantu bayalelwa, ngoNowa, ukuba bazalise umhlaba; kodwa njengoko baqala ukwanda, bayala isicwangciso seNkosi sokubalawula. U-Nimrod waseka ubukumkani baseBabel (kamva obizwa ngokuba yiBhabheli, olwalulolokuqala lweerhulumente zomhlaba).10 Kamva kancinci abantu baqala ukwakha itoweri yaseBabel, ukuze bazenzele igama, kwaye ukuthintela ukusasazeka kwabo, nto leyo eyayichasene nqwa noko iNkosi, ngoNowa, yayibafundisile. Endaweni yokuba balinde ngomonde iNkosi ukuba igqibezele iinjongo zayo, bathatha umcimbi wezandleni zabo, uThixo waze waphambanisa ulwimi lwabo, baza ngaloo ndlela basasazeka.
GSAM 41UAbraham Uza Kuba Yindlalifa Yehlabathi
GSAM 41.2Xa silandela le ngxelo imfutshane size sifike kwisizukulwana seshumi ukusukela kuNowa, sifumana ubizo luka-Abraham, lowo iNkosi yathi kuye, “lonke ilizwe olibonayo ndiya kulinika wena, nembhewu yakho, kude kuse ephakadeni; ndiyenze imbhewu yakho ibe njengothuli lomhlaba, angathi ubani enako ukulubala uthuli lomhlaba, ayibale nembhewu yakho. Suka, uhambahambe ilizwe, ngobude nangobubanzi balo; kuba ndiyakukulinika.”11 Nangona esi sithembiso sasinikwe uAbraham sokuba alizuze ilizwe, iNkosi yamqinisekisa ukuba uya kufa. UPawulos uthi waphuma waya “kwindawo awayeza kuyifumana elifa emva koko.”12 Lo mbuzo wokuzalisekiswa kwesi sithembiso ngokungathandabuzekiyo wacaciselwa uAbraham embonweni ovela kuThixo, kuba “wayefuna isixeko esineziseko, umakhi nomdali waso enguThixo.”13 KwiRoma 4:13 kuchazwe ukuba isithembiso sasikukuba “aba yindlalifa yehlabathi;” hayi kwimeko yalo yangoku, kodwa kungekudala okanye kamva, emva kokuba ephile kwakhona.
GSAM 42.1Ngokwembono yomntu, uAbraham akazange abone ukuba inzala ethembisiweyo ingaba njani ngenzala yakhe. Ngenxa yoko wacebisa ukuba kubizwe uEliezer, umphathi wakhe, njengenzala. INkosi yathi, Akunjalo; kodwa iya kuba nguye “oya kuphuma emathunjini akho.” Ngoku iNkosi iqala ukumtyhilela ukuba umsebenzi wokugqibela wesizukulwana sakhe awuzukuzaliseka kwangoko. Yathi kuAbraham, “Inzala yakho iya kuba ngabaphambukeli kwilizwe elingelolabo, baze babakhonze; baze babacinezele iminyaka engamakhulu amane.... Wena uya kuya kootata bakho ngoxolo; uya kungcwatywa ebudaleni obuhle.”14
GSAM 42.2Umfazi ka-Abraham wacebisa icebo elingengqiqweni lokukhawulezisa ukuzaliseka kwesithembiso; kodwa emva kokuba u-Isake ezalwe, unyana wokwenene ka-Abraham noSara, umfazi wakhe osemthethweni, iNkosi yathi ngo-Ismayeli nomama wakhe uHaga, “Gxothani eli khobokazana nonyana wakhe.”
GSAM 42.3Kuvavanyo lokholo luka-Abraham ekunikeleni ngo-Isake esibingelelweni, wafunda isifundo ngomba wokuvuka kwabafileyo. Kuthethwa ngaye, “Ekuqondeni ukuba uThixo wayenamandla okumvusa [uIsake], nkqu kwabafileyo; kwaye ngokomfanekiso wamfumana evela apho naye.”15
GSAM 42Imbewu Yokwenene
GSAM 42.4U-Abraham wakha wayalelwa ukuba iMbewu yokwenene, eyayiza kusikelela zonke iintlanga, nangona yayiza kuba sisizukulwana sakhe ngokwenyama, eneneni yayiza kuba nguKristu kaThixo; kuba iNkosi ayithethanga kuye, “Iimbewu, njengezininzi; kodwa njengeyomnye, NakuMbewu yakho, onguye uKristu.”16 Umpostile uPawulos wathi ngale nto, “Isibhalo, sibona kwangaphambili ukuba uThixo uya kwenza abantu abangengawo amaYuda babe ngamalungisa ngokholo, sasishumayela ivangeli kuAbraham kwangaphambili, sisithi, Kuwe kuza kube busiswa zonke iintlanga.”17 Isithembiso esaya kuAbraham sahlaziyelwa uIsake nenzala yakhe,18 kwanakuYakobi.
GSAM 42.5Njengoko uYakobi wayenonyana abalishumi elinambini, ngoku ngokwendalo kungavela umbuzo othi, Ngowuphi unyana ekuza kulandelwa ngaye umnombo weMbewu yokwenene? Kubungqina obuphefumlelweyo obunikezelwa nguYakobi ngonyana bakhe, umcimbi wacaciswa: “Intonga yobukhosi ayisayi kuphuma kuYuda, nommiseli-mthetho akasayi kusuka phakathi kweenyawo zakhe, ude afike uShilo; kwaye kuza kuba kuye ukudityaniswa kwabantu.”19 Ekuzalisekeni koku, kulungile ukuqaphela apha ukuba amaSirayeli, nangona ayephantsi kwezizwe ezahlukeneyo, ayevunyelwe ukuba neSanhedrin yawo. Ngoko ke uYuda—isizwe samaYuda esithiywe ngokukaYuda—wayenelizwi kulawulo lwawo de uShilo (uKristu) wafika ngokwenene.
GSAM 43Ixesha Elifihliweyo
GSAM 43.1Ooyisekhulu babenolwazi oluthile malunga nokubuyiselwa kunye Nembewu ethembisiweyo; kodwa ukuba uza kuza nini na okanye kwakuya kuthatha ixesha elingakanani ngaphambi kokuba eze kwakusafihlakele kubo. Njengoko inzala kaYakobi yanda eJiputa, waza umAsiriya—uFaro (Isaya 52:4)—ongamazi uYosefu,20 wabacinezela, iingqondo zabo zathi ngokwendalo zabuyela kwiminyaka engama-400 (enyanisweni ingama-430) eyayikhankanywe kuAbraham njengexesha elalibandakanya iintlungu zabo nokuhlala kwabo njengabaphambukeli, benethemba lokuba inkululeko kwezi zinto iza kuzisa ilifa elathembisiweyo.
GSAM 43.2Xa uMoses wayezalwa, abazali bakhe babona ukuba “ungumntwana omhle.”21 Kumele ukuba babenikwe ukukhanya ukuba wayezakuba, phantsi koThixo, umhlanguli wakwaSirayeli ekubukhobokeni babo obunobundlobongela. Ngokungathandabuzekiyo olu lwazi lwafundiswa uMoses; kuba xa, eneminyaka engamashumi amane ubudala, wagqiba kwelokuba ahambe ngokupheleleyo nabantu bakaSirayeli ababecinezelwe, aze ahlukumezeke nabo kunokuba abizwe ngunyana wendodakazi kaFaro nendlalifa yetronu yaseJiputa,22 yaye xa waqala ukuthethelela abantu bakowabo, waza wabulala umJiputa esebakhusela, wamangaliswa kakhulu kukusilela kwabo ukulibona intshukumo yakhe; “kuba wayecinga ukuba abantakwabo bebeya kuqonda ukuba uThixo ngesandla sakhe wayeza kubahlangula.”23
GSAM 44.1Lakufika ixesha leNkosi lokuba amaSirayeli amke eJiputa, amka, kanye ngaloo mini yayibikezelwe. I-Eksodus 12:40, 41. Babengenakumcinga uMoses njengomlawuli wabo wokugqibela kunye nembewu eyayenziwe isithembiso kuyo, kuba wayesebantwini bakwaLevi, yaye ingaba uYakobi akazange achaze kwisiprofeto sakhe esiphefumlelweyo ukuba uYuda uya kuba ngumlawuli wabo de kufike uShilo?
GSAM 44“Ndiya Kumbona, Kodwa Hayi Ngoku.”
GSAM 44.2Xa amaSirayeli ayendleleni eya eKhanani, uBalak, ukumkani waseMowab (inzala kaLote), wabiza uBhileham ukuba aqalekise uSirayeli. INkosi yaguqula isiqalekiso sakhe saba yintsikelelo, eyathi ngayo bafumana kukhanya okongezelelweyo, okwakujolise ekususeni ingcinga yokuba inkululeko yokugqibela kulawulo lukaSathana yayiza kuba yeyangoko nje bakungena eKhanani. Ingxelo yeziBhalo ngayo ifundeka ngolu hlobo, uBhileham, embonweni ovela kuThixo, wathi, “Ndiya kumbona, kodwa hayi ngoku; ndiya kumqwalasela, kodwa hayi kufutshane: kuza kuvela iNkwenkwezi kuYakobi, kwaye kuza kuphakama iNtonga kuSirayeli, ize ibethe iikona zakuMowab, ize itshabalalise bonke abantwana bakaSeth.”24
GSAM 44.3Lo mbewu uninzi owavela kuAbraham kuthethwa ngawo nguPawulos ngale ndlela: “Ngenxa yoko, kwavela kumntu omnye, naye owayefana nofileyo, abaninzi njengenkwenkwezi zasezulwini ngobuninzi, baze babe baninzi njengentlabathi yaselunxwemeni olungenakubalwa. Bonke aba bafa bekholweni, bengazange bazifumane izithembiso, kodwa bazibona zikude, bakholwa kuzo, bazamkela, baza bavuma ukuba bangabaphambukeli nabahambi emhlabeni.”25
GSAM 44.4Intliziyo yakwaSirayeli ibingafanelanga ukuphelelwa ngamandla okanye idaniswe sisiprofeto sikaBhileham sokuba ukuzaliseka kolangazelelo lwabo “akukho ngoku,” yaye “akukufuphi;” kuba iNkosi, kungekudala phambi kwesi siprofeto, yayibambisele ubomi bayo ukuba loo meko izukileyo iya kuza ekugqibeleni. NgoMoses yathi, “Kodwa, ngokwenene ndisaphilayo, lonke ilizwe liya kuzaliswa nguzuko lweNkosi.”26 Ngeentsuku zomprofeti Habhakuki, kwiminyaka engama-863 kamva, inyaniso enye yaphindwa, kodwa yathathwa njengento eyayiseza kwenzeka kwixesha elizayo: “kuba umhlaba uya kuzaliswa kulwazi lobuqaqawuli beNkosi, njengamanzi agquma ulwandle.”27
GSAM 45Inkonzo yeNdawo eyiNgcwele uMzekelo weNyaniso
GSAM 45.1Xa iNkosi yakhupha uSirayeli eJiputa, yabhengeza phambi kwenkampu yonke umthetho wayo wemigaqo yokuziphatha, yaza yabapha ikopi yawo elityeni, ekrolwe ngomnwe wayo, ukuze bahlale bekhokiselwa kuloo Msindisi owayeza kuthi ekugqibeleni azincamele ngenxa yabo; kwaye ngenxa yegazi lakhe elixabisekileyo izono zabo zisuswe, yakhokelela ekubeni kwakhiwe indawo engcwele entlango. Lo mnquba, okanye indawo engcwele, kuyo yonke indlela owakhiwa ngayo, uMoses wayalelwa ukuba awenze kanye njengomzekelo awawuboniswa yiNkosi entabeni.28 Inkonzo kule ndawo ingcwele yayilithunzi lenkonzo yokwenene kaKristu kwingcwele yasezulwini.29 Ngelixa injongo kaThixo kwiminikelo nemibingelelo yendawo engcwele yayikukugcina phambi kwabantu ithunzi “lezinto ezilungileyo ezizayo,”30 iinzame zikaSathana yayikukukhokelela abantu ukuba bajonge kwisinikelo ngokwaso, endaweni kaKristu nenkonzo yakhe yokwenene, le yayiyimizekelo nje yayo. Ngokunjalo wafuna ukubakhokelela ekuthembeni kwimisebenzi yabo ukuze bafumane usindiso.
GSAM 45.2Yayiyinjongo yeNkosi ukuba ibe ngumlawuli wabantu bayo,—amaSirayeli,—ukuba ilwe amadabi abo ize ithobe iintlanga. Yayinendlela yayo yokulawula, njengoko kubonakaliswa yesi sibhalo silandelayo: “Emva kokuba etshabalalise iintlanga ezisixhenxe kwilizwe laseKhanani, wabahlulela ilizwe lazo ngelota. Emva koko wabanika abagwebi malunga neminyaka engamakhulu amane namashumi amahlanu, kude kube nguSamuweli umprofeti.”31
GSAM 45Sirayeli Ifuna uKumkani
GSAM 45.3Kuyabonakala ukuba amaSirayeli ayengayithandi indlela iNkosi eyayibabusa ngayo. Noko ke, yayiyinjongo nokuthanda kwakhe ukuba babe sisizwe esikhethekileyo, esahlukileyo kuzo zonke ezinye iintlanga ezazingqonge. Ukuba bebeye balandela imiyalelo yakhe ngokungqongqo, neentlanga beziya kuthi ngabo, “Ngokwenene esi sizwe sikhulu bubantu abahlakaniphileyo nabenobulumko. Kuba sikhona na isizwe esikhulu njengesethu, esinayo uThixo ekufutshane ngolu hlobo, njengeNkosi uThixo wethu, kuko konke esimcela ngako?”32
GSAM 46.1Ekunganelisekini kwabo bamcela uSamuweli ukuba abamisele ukumkani, yaza iNkosi yathi kuSamuweli, “Bandilahlile, ukuze ndingabusi phezu kwabo.”33 Kwakhona bathi kuSamuweli, kwaye ngokugxininisa ngakumbi, “Ngoku simisele ukumkani wokusigweba njengazo zonke iintlanga.”34 USamuweli wababekela phambi kwabo ngononophelo uxinezeleko olwaluya kubafika xa benokumkani, kodwa “noko ke abantu abavumanga ukuthobela ilizwi likaSamuweli; baza bathi, Hayi; kodwa siza kuba nokumkani phezu kwethu; ukuze nathi sibe njengazo zonke iintlanga; nokumkani wethu asigwebe, aphume phambi kwethu, alwe imfazwe zethu.”35
GSAM 46.2Ngoko ke baba nookumkani abababusa kangangeminyaka emalunga namakhulu amahlanu, kuqala, njengobukumkani obunye phantsi kukaSawuli, uDavide, noSolomon; emva koko bahlulwa baba ngamabukumkani amabini, iSirayeli neYuda. Bambalwa kakhulu ookumkani babo ababelungile nabalungisa, kodwa uninzi lwabo lwalubi, lukhokelela abantu ekunquleni izithixo nakwizono ezinkulu. Ngoko ke abantu abazange bafane neentlanga ezingqongileyo kuphela ngokuba noKumkani, kodwa bafana nazo kububi, ngokushiya uThixo wabo woyise, nangokunqula izithixo nemibutho yezulu.
GSAM 46.3INkosi yathi ngolu lawulo lobukumkani, ngomlomo womprofeti Hoseya, “O Sirayeli, uzitshabalalise; kodwa kum usindiso lwakho. Ndiya kuba ngukumkani wakho; uphi omnye onokukusindisa kuzo zonke izixeko zakho? Nabagwebi bakho obathi, Ndinike ukumkani neziphathamandla? Ndikunike ukumkani, ngomsindo wam, ndamthatha ngomsindo wam omkhulu.”36
GSAM 47Ubukumkani Obubhukuqiweyo
GSAM 47.1Olu lawulo lwabukumkani lwaqhubeka de amaKhaledi atshisa iJerusalem, athatha izitya zetempile, aza athimba uYuda emsa eBhabheli, apho bahlala khona iminyaka engamashumi asixhenxe, njengoko kwakuvakaliswe kwangaphambili ngabo. Ekuphelisweni kolu lawulo lwabukumkani, iNkosi yathi ngomprofeti Hezekile, kuZedekiya, ukumkani wabo wokugqibela, “Wena nkosana engendawo nengahloneli Thixo yakwaSirayeli, oselufikile usuku lwakho, xa ububi buza kuphela, itsho iNkosi uThixo: Susa isithsaba, ususe isithsaba sobukhosi: oku akusayi kuba yinto enye: phakamisa ophantsi [umlawuli waseBhabheli], uhlise ophakamileyo [lo mlawuli uziphakamisileyo kakhulu wesizwe sakwaYuda]. Ndiza kubhukuqa, ndibhukuqe, ndibhukuqe: kwaye akusayi kubakho kwakhona, ude afike lowo unelungelo laso; ndize ndimnike sona.”37
GSAM 47.2Lo mlawuli unelungelo, iMbewu yokwenene, nguKristu. Ngaye umprofeti Mika wabhala, “Wena, Nqaba yomhlambi, nqaba eyomeleleyo yentombi yaseZiyon, kuwe kuya kufika, lona ulawulo lokuqala [ulawulo phezu komhlaba, olubuyiselweyo kuKristu]: ubukumkani buya kufika kwintombi yaseJerusalem.”38
GSAM 47.3Xa uSirayeli walahlekelwa yintonga yobukhosi, yadlulela ezandleni zokumkani waseBhabheli. Njengoko babephantsi kolawulo olulandelelanayo lwaseMede-Phesiya, iGrisi, neRoma, ubukumkani babhukuqwa kathathu. Ngexesha lolawulo lukaKhesare Agasto, umlawuli waseRoma, uKristu, indlalifa efanelekileyo yetronu kaDavide,—iMbewu yokwenene yomfazi, kaAbraham, nokaDavide,—wazalwa, kwaye ngendlela eyayibikezelwe.
GSAM 47.4Ukuze abantu bazi ukuba uMlawuli onelungelo, iMbewu yokwenene, wayengaphezulu komntu nje oqhelekileyo ofayo onobukumkani obumfutshane, iNkosi yashukumisa umbhali wepsalme ukuba abhale ngolu hlobo: “Ndiya kumenza unyana wam wamazibulo, aphakame ngaphezu kweenkosi zomhlaba. Uvelwano lwam ndiya kumgcinela ngonaphakade, nomnqophiso wam uya kuma ngokuqinileyo naye. Nembewu yakhe ndiya kuyenza ihlale ngonaphakade, nesihlalo sakhe sobukhosi njengemihla yezulu.” “Imbewu yakhe iya kuhlala ngonaphakade, nesihlalo sakhe sobukhosi njengelanga phambi kwam. Iya kumiselwa ngonaphakade njengenyanga, nanjengobungqina obunyanisekileyo ezulwini.”39
GSAM 48.1Kwiprofeto ka-Isaya sifunda ngakumbi ngalo Mlawuli ngolu hlobo: “Kuzalelwe thina umntwana, sinikwe unyana; kwaye ulawulo luya kuba egxalabeni lakhe; kwaye igama lakhe liya kubizwa ngokuthi, Ommangaliso, uMcebisi, uThixo oNamandla, uYise oNaphakade, iNkosana yoXolo. Ukwanda kolawulo lwakhe noxolo akukho siphelo kuko, etroneni kaDavide, nasebukumkanini bakhe, ukululungisa, nokuluzinzisa ngokugweba nangobulungisa, ukususela ngoku kude kube phakade. Inzondelelo yeNkosi yamabutho iya kukwenza oku.”40
GSAM 48Ukuthathwa kuka-Enoke no-Eliya
GSAM 48.2Kukho imizekelo ebhalweyo yabantu kwimihla yamandulo abathwalelwa ezulwini bengakayingci ukufa. Ngo-Enoke, wesixhenxe ukusukela ku-Adamu, kuthiwa, “wahamba noThixo: waza wangabikho; kuba uThixo wamthatha.”41 “Ngokholo u-Enoke wathwalelwa, ukuze angaliboni ukufa; akazange afunyanwe, kuba uThixo waye wamthwala; kuba phambi kokuthwalwa kwakhe waba nobu bungqina, ukuba wamkholisa uThixo.”42
GSAM 48.3Kwakhona, njengoko uEliya noElisha babesahamba kunye, “kwathi, bakwaba besahamba besathetha, nanko kwavela ikarhiyoti yomlilo, namahashe omlilo, zavela zahlula bobabini; wakhwela uEliya ezulwini ngesivunguvungu. Waza uElisha wakubona, wakhwaza wathi, Tat' wam, tat' wam, yinqwelo yakwaSirayeli, nabakhweli balo bamahashe. Waza akaphinda wambona.”43
GSAM 48.4U-Enoke waprofeta ngokuza kukaKristu njengomgwebi womhlaba wonke, ngala mazwi: “Nanku, iNkosi iza namashumi amawaka abangcwele bayo, ukuze igwebe wonke umntu, ize ibonise ukuba bonke abangamhloneliyo uThixo phakathi kwabo banetyala ngazo zonke izenzo zabo zokungahloneli uThixo abazenzileyo, nangeentetho zabo zonke ezilukhuni ezithethwe ngaboni abangamhloneliyo uThixo ngokuchasene nayo.”44
GSAM 49UYobhi Wafundisa Ngokuza KweNkosi
GSAM 49.1UYobhi, ekucingelwa ukuba waphila ngexesha likaMoses, wayenolwazi oluthile malunga nokuza kukaKristu nokuvuka kwabafileyo; kuba wathi, “O, ukuba nje amazwi am ayebhaliwe ngoku! O, ukuba zaziprintwe encwadini! ukuba zazikrolwe ngosiba lwentsimbi nangelothe kwilitye ngonaphakade! Kuba ndiyazi ukuba uMsindisi wam uyaphila, kwaye ukuba uya kuma ngemini yokugqibela emhlabeni; kwaye nangona emva kolusu lwam iimpethu ziwutshabalalisile lo mzimba, ndiya kubona uThixo ngenyama yam: endiya kumbona ngokwam, namehlo am aya kumjonga, hayi omnye.”45
GSAM 49Isihlalo sobukhosi sikaDavide, Isihlalo sobukhosi seNkosi
GSAM 49.2Itronu kaDavide yayibizwa ngokuba yiTronu yeNkosi. “USolomon wahlala kwitrone yeNkosi njengokumkani endaweni kaDavide uyise.”46 INkosi yayi “ifunge isifungo kuye [uDavide], ukuba kwisizukulwana sakhe, ngokwenyama, iza kuvusa uKristu ukuze ahlale esihlalweni sakhe sobukhosi: ekubona oku kwangaphambili wathetha ngokuvuka kukaKristu, ukuba umphefumlo wakhe awushiywanga esihogweni, kwaye nenyama yakhe ayibonanga kubola.”47 Kwaye kwakhona kuthethwa ngolawulo lukaKristu oluzayo, Uya kuhlala kwitrone kaDavide. (Bona Isaya 9:7.) Kwakhona, “Iinkosi zomhlaba zizimisa, nezilawuli zicebisana kunye, ngokuchasene neNkosi, nangokuchasene noMthanjiswa wayo.... Kanti ke ndimise ukumkani wam kwintaba yam engcwele yaseZiyon. Ndiya kuthetha umthetho: INkosi ithe kum, UyiNyana yam; ndikuzele namhlanje.”48 Kwakhona, “INkosi ithe eNkosini yam, Hlala ngasekunene kwam, ude ndenze iintshaba zakho zibe sisihlalo seenyawo zakho.”49
GSAM 49AmaYuda Abhidekile
GSAM 49.3Le mibhalo yabhidekisa amaYuda. Nanku umbuzo ababengakwazi ukuwusombulula: ukuba uDavide wambiza iNkosi, wayenguye unyana wakhe njani ke? Wayenokuba njani umntwana ozalwe ngembewu kaDavide, kanti ke enguEmanuwele—uThixo ekunye nathi? Noko ke, uIsaya, umprofeti wabo, wabhengeza, “Intombi enyulu iya kukhulelwa, izale unyana, ize ibize igama lakhe ngokuba nguEmanuwele.”50
GSAM 50.1UKristu wayesazi kakuhle umbuzo owayeza kuthulisa amaFarisi awayephikisana ngenjongo, ngoko ke wababuza, “Ucinga ntoni ngoKristu? Ungunyana bani? Bathi kuye, Ungunyana kaDavide. Uthi kubo, Ingani ke uDavide, ngokomoya, embiza Nkosi, esithi, INkosi yathi kwiNkosi yam, Hlala ngasekunene kwam, ude ndenze iintshaba zakho zibe sisihlalo seenyawo zakho? Ukuba uDavide ke embiza ngeNkosi, unguye unyana wakhe njani?”51
GSAM 50.2Lo mbandela uphinde ukhankanywe kwiNdumiso 45:6, 7: “Isihlalo sakho sobukhosi, Thixo, sikho ngonaphakade kanaphakade: intonga yolawulo lobukumkani bakho yintonga yokulunga. Uthanda ukulunga, uze uzithiye izenzo zobubi: ngoko ke uThixo, uThixo wakho, ukuthambisile nge-oli yovuyo ngaphezu koontanga bakho.”52 Ngezi ziBhalo zingqondweni, abantu abangamaYuda kumele ukuba babe neengcinga eziphakamileyo ngesimilo soMlawuli noMbuyiseli oza kuza. Bekungenakuba ngenye indlela.
GSAM 50Imbewu Yemvelaphi YobuThixo
GSAM 50.3Kwanikwa imiyalelo ecacileyo malunga noKristu nokuzalwa kwakhe, kuba iNkosi ngomprofeti uMika yabonisa imvelaphi yakhe yobuthixo, kwanalo nelali encinci awayeza kuzalelwa kuyo: “Kodwa wena, Betelehem Ephrata, nangona ulincinci phakathi kwamawaka akwaYuda, kuwe kuya kuphuma kum lowo uya kuba ngumlawuli kwaSirayeli; okuphuma kwakhe kususela kudala, kwasephakadeni” (kumda, Heb., ukususela “kwiimini zaphakade”).53
GSAM 50Ubukho bukaThixo Obubonakalayo kwiShekinah nakwiLifu
GSAM 50.4Kamva kwimbali yamaSirayeli, xa uSolomon wayegqibile ukwakha itempile, awayesithi imele ukuba “inkulu ngokugqithisileyo,” iShekinah yodumo lukaThixo yathatha indawo yayo phakathi kweeKerubhi ngaphezulu kwesihlalo sokucamagusha. Ingxelo ithi ekumiseleni kwetempile, njengoko ababingeleli babesophuma kwindawo engcwele, “ilifu lazalisa indlu yeNkosi, kangangokuba ababingeleli abanakumi benze inkonzo ngenxa yelifu: kuba uzuko lweNkosi lwaluzalise indlu yeNkosi.”54 Ubukho beNkosi kwesi tempile babubonakala emehlweni abantu kwilifu lobuqaqawuli. INkosi yaphendula umthandazo kaSolomon ngeli xesha, yaza yathi kuye, “Ndivile umthandazo wakho, ndikhethe le ndawo ndizenzela indlu yembingelelo.”55
GSAM 51.1Abantu baba nezono,—baza ekunquleni izithixo,—ngenxa yoko isixeko sabo nendawo yabo engcwele zahlala zingamabhodlo iminyaka engamashumi asixhenxe. Emva kobukhoboka, itempile yakhiwa ngokutsha phantsi kwesandla sikaZerubhabheli. Nangona yayingaphantsi kobukhazikhazi kuneyo yakhiwa nguSolomon, iNkosi yathi ngayo ngomprofeti wayo, “Ubungangamsha bale ndlu yokugqibela buya kuba bukhulu kunobaleyo yokuqala.”56 Le ndlu yahlobiswa nguHerode, kwaye kwiintendelezo zayo uMsindisi wafundisa. Indlu yokuqala yayinelifu lobuqaqawuli elalimele iNkosi, kodwa kwindlu yesibini wangena uMsindisi ngokwakhe, uMdali wazo zonke izinto.
GSAM 51Ulawulo Oluzukileyo Lwesiqu SikaYese
GSAM 51.2Kwabo babelindele, ababelinde ngemihla ka-Isaya, imifanekiso eyavezwa ngesiprofeto sakhe yezinto ezibalaseleyo ezinxulumene nokuhlangulwa kokugqibela kumele ukuba yayingumthombo wamandla nenkuthazo. Ezi ziprofeto ziphinda zichaze ngokucacileyo umnombo apho lo Mhlanguli obelindelwe wayeza kuvela khona, ngolu hlobo lulandelayo: “Kwaye kuza kuphuma intonga kwisiqu sikaYese, kwaye iSebe liza kukhula ezimpandeni zakhe: kwaye umoya weNkosi uya kuphumla phezu kwakhe, umoya wobulumko nokuqonda, umoya weengcebiso namandla, umoya wolwazi noloyiko lweNkosi; kwaye uya kumenza abe nokuqonda okukhawulezayo kuloyiko lweNkosi; kwaye akayi kugweba ngokombono wamehlo akhe, akayi kohlwaya ngokuvakala kweendlebe zakhe: kodwa uya kugweba amahlwempu ngobulungisa, agwebe ngokuthe tye ngenxa yabathobekileyo bomhlaba: kwaye uya kubetha umhlaba ngentonga yomlomo wakhe, nangomoya wemilebe yakhe uya kubulala abangendawo.”57
GSAM 52Ukuvuka Okufundiswe Ngabaprofeti
GSAM 52.1Umprofeti Isaya naye wafundisa imfundiso yokuvuka kwabafileyo, ngala mazwi apholisayo: “Kweli ntaba iNkosi yomkhosi iya kwenzela bonke abantu umthendeleko wezinto ezinamafutha, umthendeleko wewayini esentlenga, wezinto ezinamafutha ezizele ngumongo, wewayini esentlenga ehluziwe kakuhle. Kwaye iya kutshabalalisa kweli ntaba ubuso besigqubuthelo esibekwe phezu kwabantu bonke, nesigqubuthelo esisongelwe phezu kweentlanga zonke. Uya kuginya ukufa ngoloyiso; iNkosi uThixo iya kusula iinyembezi ebusweni bonke; kwaye ihlazo labantu bakhe iya kulisusa ehlabathini lonke; kuba iNkosi ithethile. Kwaye kuza kuthiwa ngaloo mini, Nantsi, lo nguThixo wethu; besimlindile, uya kusisindisa: lo yiNkosi; besimlindile, siya kuvuya kwaye sonwabe kusindiso lwakhe.”58
GSAM 52Ubukumkani bomhlaba oHlaziyiweyo
GSAM 52.2Lo mprofeti mnye uthi kuza kuba lilizwe elihlaziyiweyo apho kuza kumiselwa ulawulo lokugqibela: “Kuba, nantsi, ndidala izulu elitsha [amazulu omoya] nelizwe elitsha; yaye elokuqala alizukukhunjulwa, lingazukungena engqondweni [kumda, isiHeb., ‘kungena entliziyweni,’ oko kukuthi, ukunqweneleka kwakhona]. Kodwa nina vuyani nigcobe ngonaphakade ngento endiyidalayo: kuba, nantsi, ndiyidala iJerusalem ibe lulonwabo, nabantu bayo babe luyolo. Kwaye ndiya kuvuya ngeJerusalem, ndonwabe ngabantu bam: yaye izwi lokulila alisayi kuphinda liviwe kuyo, nokuba lilizwi lokukhala. Akusayi kubakho kwakhona [ukusukela ngexesha umhlaba omtsha udalwe] isana leentsuku [umntwana ophila ixesha elifutshane], noba indoda endala engazalisanga iintsuku zayo [ukwaluphala ngaphambi kwexesha]: kuba umntwana uya kufa eneminyaka elikhulu [kwimihla apho abantu babefikelela kubomi bamakhulu alithoba eminyaka abantwana babesenokuba neminyaka elikhulu]; kodwa umoni eneminyaka elikhulu [kwiminyaka yakhe yokugqibela yobomi obulikhulu] uya kuqalekiswa. [Abo bafa ngexesha kuziswa umhlaba omtsha ngabo abatshabalala ‘intshabalalo yabantu abangamhloneliyo uThixo.’ 2 Petros 3:7.] Kwaye baya kwakha izindlu, bahlale kuzo; baze batyale amadiliya, batye isiqhamo sawo. Abayi kwakha, omnye ahlale; abayi kutyala, omnye atye: kuba iintsuku zomthi [umthi wobomi, kwiSeptuaginta] ziintsuku zabantu bam, nabakhethiweyo bam baya konwabela ixesha elide umsebenzi wezandla zabo.”59
GSAM 53.1UHezekile ujonge phantsi ngembono yakhe ebanzi yexesha ukuya kutsho kuvuko lwabafileyo. Ngaye iNkosi ithi, “Jongani, bantu bam, ndiza kuvula amangcwaba enu, ndinivuse emangcwabeni enu, ndiningenise kwilizwe lakwaSirayeli.”60
GSAM 53“Uthwele Ezethu Iintlungu”
GSAM 53.2KuIsaya, umprofeti wevangeli, kwatyhilwa ngokupheleleyo ngakumbi ulingo, iintlungu, nokufa koMsindisi ngenxa yabantu. “Ngubani,” utsho umprofeti, “oyikholelweyo ingxelo yethu? kwaye ingalo yeNkosi ityhilelwe bani? Kuba uya kukhula phambi kwakhe njengesityalo esithambileyo, nanjengengcambu evela emhlabeni owomileyo: akanankangeleko, akakho nobuhle; kwaye xa simjongileyo, akukho ntle yokuba singamnqwenela. Udelelwe, walahliwa ngabantu; yindoda yeentlungu, eyazi kakuhle usizi: kwaye sabufihla ubuso bethu kuye; wadelelwa, asizange simhloniphe. Ngokwenene uthe wathwala iintlungu zethu, wathwala iimvandedwa zethu: kodwa thina sasicinga ukuba wabethwa, wabethelwa nguThixo, waza wacinezwa. Kodwa wenzakaliselwa iziphoso zethu, watyunyuzwa ngenxa yezono zethu: isohlwayo esizisa uxolo lwethu sasiphezu kwakhe; yaye ngemivumbo yakhe siphilisiwe.”61
GSAM 53.3Ingaba la miganeko imangalisa kangaka ukuba yenzeke ngexesha lam? abantu, kunye nomprofeti, basenokuba babuzile. Impendulo ibiya kuba, Azisayi kwenzeka ngoku; ixesha alikafiki lokuza kwalo Msindisi mkhulu; kodwa utsho umprofeti, “Amehlo akho aya kumbona uKumkani kubuhle bakhe; aya kubona ilizwe elikude kakhulu.”62
GSAM 54Iiprofeto zikaDaniyeli Zityhila Ikamva
GSAM 54.1Noko ke, yayikungumprofeti uDaniyeli iNkosi eyaqala ngaye ukufundisa abantu bakhe ngamarhulumente alandelelanayo awayeza kuvela aze alawule de kumiswe ubukumkani bakhe obungunaphakade; kwaye ukuveza ixesha elikhethekileyo, ukusukela kwisiganeko esasikade singekenzeki, kude kube sekubonakaleni kanye nasekunqunyulweni kukaMesiya. Ingcaciso yephupha likaNebukadenetsare yatyhila ukuba iimbuso ezine ezaziza kulawula ihlabathi zaziya kuncipha ngamandla nangobungangamsha ngokomlinganiselo wokuncipha kwexabiso legolide, isilivere, ibrasi, nentsimbi; nokuba ekugqibeleni imeko eyaphukileyo, engadibanga yezo mbuso yayiya kufana nokuqhekeka kwentsimbi exutywe nodaka. Kwakuzakuthi ke kuze ubukumkani bamazulu obubekulandela ukuncitshiswa kwala mabukumkani ayeza kuba njengomququ wezibuya zehlobo, ukuze kungafunyanwa ndawo yawo, ngelixa ubukumkani bukaThixo buye kuzalisa umhlaba wonke.
GSAM 54.2Emva koko, kumbono wesahluko sesixhenxe, phantsi kweempawu zezilwanyana ezine ezikhulu, kuphinda kuthethwe ngalo mbandela mnye, kwaye kuboniswe nezinye iimpawu zala mazwe. Kulesi sahluko kulandelelwa indlela nomsebenzi wamandla “ophondo oluncinci” awayeza kuvela, emva kokwahlulwa kombuso wesine waba ngamacandelo alishumi, ewisa okanye ewabeke phantsi amathathu awo ukuze azimise njengomlawuli wokomoya phezu kwawo onke. Eli gunya lobupapa liza kuqhubeka kwimeko eyahlukeneyo nebuthathaka yobukumkani besine, kangangeminyaka eyi-1260. Ngale ndlela kwatyhilwa iziganeko ezifikelela kwixesha uKristu aya kwamkela ubukumkani kuYise, aze abunike abangcwele boPhezukonke; ubukumkani obuza kuthi ekugqibeleni bulawule umhlaba wonke, kwaye buza kuhlala ngonaphakade.
GSAM 55Iintsuku Ezingamawaka Amabini Anamakhulu Amathathu
GSAM 55.1Kwisahluko sesibhozo sikaDaniyeli, phantsi kombono wenkunzi yegusha, ibhokhwe, kunye “uphondo oluncinci olukhule lwaba lukhulu ngokugqithisileyo,” umprofeti uphinda akhweliswe ukuya esiphelweni sexesha. Kumavesi 13 no-14 ingqwalasela yakhe itsalelwa kwixesha elithile—iintsuku ezingama-2300—elifikelela kumgwebo. Eli yayilixesha elide kakhulu, yaye ke ngoko umprofeti wayiqonda; kuba isithunywa samxelela ukuba umbono wawuza kuzaliseka emva kwemihla emininzi. Kwakungekabikho mhla unikiweyo wokuba ziqale ezi ntsuku, yaye ke ngoko uvala isahluko ngelithi, “Ndamangaliswa ngumbono; kodwa akukho namnye owawuqondayo.”
GSAM 55Iiveki Ezingamashumi Asixhenxe ukuya kuMesiya
GSAM 55.2Isahluko sesithoba sixela ngesithunywa esafika kuDaniyeli, ngenxa yesibongozo sakhe, ukuze simnike ubuchule nokuqonda. Samxelela ngexesha leeveki ezingamashumi asixhenxe. Iiveki ezingamashumi amathandathu anesithoba zezi veki zeminyaka [nto leyo, njengoko sixelelwa, intsingiselo yegama elithi shevooim, eliguqulelwe ngokuthi “iiveki”] zaziya kuthi ga kuMesiya. Indawo apho eli xesha laliza kuqala khona, “umyalelo wokubuyisela nokwakha iJerusalem,” wawungekabi sikho. Kuvela umbuzo othi, Wayenokwazi njani uDaniyeli ukuba iiveki ezingamashumi amathandathu anesithoba ziya kuphela phi? Kwisahluko seshumi elinesibini lo mbuzo wexesha uphinde uqwalaselwe, kwaye kubuza kwakhe, “Iya kuba yintoni isiphelo sezi zinto?” uyalelwa ukuba ahambe, kuba la mazwi “avaliwe aza atywinwa de kube lixesha lokugqibela,” xa “abahlakaniphileyo baya kuqonda.”
GSAM 55.3Ngokungathandabuzekiyo lo mbuzo wexesha lelinye lamanqaku umpostile uPetros akhankanya xa esithi, “Ngolu sindiso ke, abaprofeti baye babuza baphanda ngenyameko, beprofeta ngobabalo olwaluzakufika kuni; bephanda ukuba lulithini na elo xesha, okanye lulunjani, elaliboniswa nguMoya kaKristu owayekubo, owawungqina kwangaphambili iintlungu zikaKristu, nobungangamsha obabuzakulandela.”63
GSAM 56Isiphelo Sabangendawo
GSAM 56.1UMalaki, owokugqibela kubaprofeti beTestamente eNdala, ushiya inkcazelo eshukumisayo yokutshabalala kokugqibela kwababi: “Nankeni, usuku luyaphuma, oluza kutshisa njengesithando somlilo; kwaye bonke abaziphakamisileyo, ewe, nabo bonke abenza okubi, baya kuba njengeendiza; kwaye usuku oluzayo luya kubatshisa baphele, utsho uYehova wemikhosi, kangangokuba lungayi kubashiya nengcambu nasebe. Kodwa kuni abaloyikayo igama lam, liya kuphuma iLanga lobulungisa linophiliso emaphikweni alo; nize niphume, nikhule njengeenkonyana ezisesibayeni. Nize ninyathele abangendawo; kuba baya kuba luthuthu phantsi kweentende zeenyawo zenu ngemini endiya kuyenza ngayo, utsho iNkosi yebuthu.”64
GSAM 56.2Ngazo zonke ezi nyaniso zibhalwe eTestamenteni eNdala ezazisezandleni zamaSirayeli, ezityhila kubo iinkalo ezininzi zecebo losindiso, mayingakanani na imincili eyayinabafundi abakhutheleyo beLizwi xa babebona beqonda ukuba basondela kwixesha lokuza kwale Mbewu ithembisiweyo. Ngelixa isihlwele, nkqu nabo babesifunda iZibhalo kwiindlu zesikhungo rhoqo ngeSabatha, bengayiqondi ilizwi (IZenzo 13:27), abo babengcwele, abazimiseleyo, ababekhangela iZibhalo ngokunyanisekileyo phantsi kolwalathiso loMoya, ngokungathandabuzekiyo bathandaza ngokuzimisela, njengoko wenzayo umpostile uYohane kweli xesha lethu, “Yiza, Nkosi Yesu, yiza ngokukhawuleza.”
Notes
- IMizekeliso 13:12. ↩
- Hagayi 2:6, 7. ↩
- Hebhere 12:26-28. ↩
- Isaya 28:13. ↩
- IMizekeliso 4:18. ↩
- Genesise 4:1. ↩
- Hebhere 11:4. ↩
- Genesise 4:25. ↩
- Genesise 5:29. ↩
- Genesise 9:1; 10:9, 10. ↩
- Genesise 13:15-17. ↩
- Hebhere 11:8. ↩
- Hebhere 11:10. ↩
- Genesise 15:13-15. ↩
- Hebhere 11:19. ↩
- Galati 3:16. ↩
- Galati 3:8. ↩
- Genesise 28:13. ↩
- Genesise 49:10. ↩
- Eksodus 1:8; IZenzo 7:18. ↩
- Hebhere 11:23. ↩
- Jonga i-Antiquities of the Jews kaJosephus, iNcwadi 2, isahluko 9, umhlathi 7; i-Spirit of Prophecy, iVol. 1, amaphe. 165, 166. ↩
- IZenzo 7:25. ↩
- Numeri 24:17. ↩
- Hebhere 11:12, 13. ↩
- Numeri 14:21. ↩
- Habhakuki 2:14. ↩
- Eksodus 25:40; 26:30; 27:8; IZenzo 7:44. ↩
- Hebhere 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Hebhere 10:1. ↩
- IZenzo 13:19, 20. ↩
- Duteronomi 4:6, 7. ↩
- 1 Samuweli 8:7. ↩
- 1 Samuweli 8:5. ↩
- 1 Samuweli 8:19, 20. ↩
- Hoseya 13:9-11. ↩
- Hezekile 21:25-27. ↩
- Mika 4:8. ↩
- INdumiso 89:27-29, 36, 37. ↩
- Isaya 9:6, 7. ↩
- Genesise 5:24. ↩
- Hebhere 11:5. ↩
- 2 Kumkani 2:11, 12. ↩
- Yuda 14, 15. ↩
- Yobo 19:23-27. ↩
- 1 IziKronike 29:23. ↩
- IZenzo 2:30, 31. ↩
- INdumiso 2:2-7. ↩
- INdumiso 110:1. ↩
- Isaya 7:14. ↩
- Mateyu 22:42-45; INdumiso 110:1. ↩
- Hebhere 1:8, 9. ↩
- Mika 5:2. ↩
- 1 Kumkani 8:10, 11. ↩
- 2 IziKronike 7:12. ↩
- Hagayi 2:9. ↩
- Isaya 11:1-4. ↩
- Isaya 25:6-9. ↩
- Isaya 65:17-22. ↩
- Hezekile 37:12. ↩
- Isaya 53:1-5. ↩
- Isaya 33:17. ↩
- 1 Petros 1:10, 11. ↩
- Malakia 4:1-3. ↩