Isahluko 5 — Umyalezo Wokuza Kwesibini
GSAM 93.1“NGOKU fundani isifaniso somkhiwane: Xa isebe lawo lisathambile, kwaye kuvela amagqabi, niyazi ukuba ihlobo lisemnyango; ngokunjalo nani, xa niyabona zonke ezi zinto, yazini ukuba yona [kumda, yena] ikufuphi, kanye eminyango. Inene, ndithi kuni, Esi sizukulwana asizukudlula, side zonke ezi zinto zifezeke. Izulu nomhlaba ziya kudlula, kodwa amazwi am awasayi kudlula.”1
GSAM 93.2Kwesi sibhalo ingqwalasela yethu iqondiswa kwixesha apho kunokwenzeka ukuba sifunde ukuba ukuza kukaKristu “kusemnyango” ngokuqiniseka okufanayo nokwazi kwethu ukuba ihlobo lisondele xa sibona amagqabi okuqala amatsha athambileyo eqhamka. Kungaziwa kwakhona ukuba sifikelele kwisizukulwana esingayi kudlula de afike uKristu ngokwakhe. Xa kufika ixesha lokufunda isifaniso, kuyinyaniso ngokugxininisiweyo ukuba lixesha leNkosi lokuphakamisa ootitshala ukuze bafundise isifaniso. Umbuzo wompostile ngelinye ixesha uyasebenza ngokulinganayo apha, “Baza kuva njani bengenamshumayeli? baza kushumayela njani, bengathunyiwanga?”2
GSAM 93Ixesha Leempawu
GSAM 93.3Kwisahluko esidlulileyo sibone indlela ulwazi olwafunyanwa ngayo malunga nokuphela kwexesha leentsuku ezingamawaka amabini anamakhulu amathathu, nokuba lwalifikelela “kwiyure yokugweba kwakhe.” Kwesi sibonelo saziswa ngaso, siziswa kwixesha leNkosi lesi sibonelo kunye nomyalezo “wokugweba” oza kubhengezwa kwihlabathi. Emva kokuthetha “ngembandezelo” enkulu eyazakufika ebantwini bakhe “eyazakufutshanyiswa,” uMsindisi wathi, “Kwangoko emva kwembandezelo yezo ntsuku ilanga lizakufipha, nenyanga ayizukukhanya, neenkwenkwezi ziyakuwa esibhakabhakeni, namandla ezulu azakuzanyazanyiswa: kuthi ke ngoko kuvele uphawu lweNyana womntu esibhakabhakeni.”3
GSAM 94.1Qaphela, ayitsho ngophawu lokugqibela ekuthethwe ngalo ukuba luphawu lokuza kwakhe; kodwa luphawu lokuba uNyana woMntu ukhona, ubonakala eza. Iziganeko ezikule ndinyana njengeempawu zokusekela ukholo ekufikeni kwakhe okusondeleyo, ziimpawu ezilanga, enyanga, naseenkwenkwezini. Ezinye iziganeko ezilandelayo zenzeka ngokunxulumene nokufika kwakhe okwenene emafini ezulu. Ngoko ke, kanye emva kwesithathu sezi mpawu—leyo esezinkwenkwezini—kuza ixesha leNkosi lokuphakamisa ootitshala bayo ukuze bafundise ukuba ukufika kukaKristu kusemnyango.
GSAM 94.2Ngoku malunga nexesha lokuvela kwezi zimpawu: Kwakufanele ukuba ilanga libe mnyama kwangoko emva kwengxaki enkulu.4 Njengoko uMarko ebhala, kwakufanele kube “ngaloo mihla, emva kwaloo ngxaki.”5 UMsindisi wethu wayethe iintsuku ziya kufutshanyiswa. Ngokomyalelo kaMaria Theresa, kunye neeNkqubo zokuVumela ukusukela ngo-1773 ukuya ku-1776, umsindo wokuxhatshazwa kwebandla wawufutshanyiswa. Nangona amandla oxhatshazo agcina ulawulo lwezomthetho welizwe kude kube ngo-1798, ukuxhatshazwa kwawo kwaphela malunga no-1773. Ukuthelekisa iingxelo zoMsindisi kubeka olokuqala kwezi mpawu phakathi ko-1773 no-1798.
GSAM 94Usuku Nobusuku Obumnyama
GSAM 94.3Ngomhla we-19 kuMeyi, 1780, ilanga lanyamalala ukukhanya ngokungummangaliso. Yayingekokusithwa kwelanga, kuba inyanga yayizele usuku olungaphambili. Nangona kunjalo, kwabakho ubumnyama obugquba yonke indawo esemantla-mpuma yaseUnited States ukusukela ngentsimbi yeshumi elinanye kusasa kude kube yintsimbi yeshumi elinanye ebusuku. Ngelo xesha akukhange kube mnyama kuphela ilanga, kodwa nenyanga yala ukubonakalisa ukukhanya kwelanga. Yayibubumnyama obuthintela ilanga ekukhanyeni kwisangqa senyanga. Kwaye njengoko kwavakaliswa nguNoah Webster, kwiminyaka emininzi kamva, “Akukho sizathu sanelisayo esakha sanikwa ngobu bumnyama.”
GSAM 95.1Malunga nosuku olu mnyama uHerschel, ingcali yeenkwenkwezi, wathi: “Usuku Olu Mnyama eMntla Melika lwalulunye lwezo ziganeko zimangalisayo zendalo eza kuhlala ifundwa ngomdla, kodwa ifilosofi ayikwazi ukuzichaza.”
GSAM 95.2Abo babechaza ubumnyama bobusuku bangoMeyi 19, 1780, bathi, nangona kwakukho inyanga epheleleyo, “ukuba zonke izinto ezikhanyayo endalweni bezinyamalele, ubumnyama bebungayi kuba buphelele ngaphezu kobu.”
GSAM 95Ukudilika Kweenkwenkwezi
GSAM 95.3Owesithathu kwezi mpawu, ukuwa kweenkwenkwezi, wazaliseka ngomhla we-13 kuNovemba, 1833. Ngobo busuku, okanye masithi ukusukela kwiiyure ezintlanu phambi kokuphuma kwelanga, kwabakho imvula yeenkwenkwezi eyathi thelekiswa ngabanye nemilanjana yomlilo ephuma ezulwini; ngabanye, neentlantsi zomlilo eziphuma kwisixhobo esikhulu somlilo. Lo mboniso wenzeka kuyo yonke iMntla Melika, ukusuka kwiGulf of Mexico emazantsi ukuya kwiHudson's Bay emantla, nokusuka kwiiZiqithi zaseSandwich entshona ukuya kumgama ongaphantsi kwamakhulu ambalwa eemayile ukusuka eLiverpool empuma. Naphi na apho wabonwa khona, yayiyile ntlobo inye yomvula yeenkwenkwezi engapheliyo, ziwa zixineke okwamaqhekeza ekhephu kwisiphango sekhephu.
GSAM 95.4Malunga nale mvula yeenkwenkwezi ka-1833, sicaphula ngakumbi kwi-Connecticut Observer yomhla wama-25 kaNovemba, 1833:—
GSAM 95.5“Umhleli we-Old Countryman wenza umcimbi obaluleke kakhulu ‘ngeenkwenkwezi eziyawa.’ Uthi, ‘Sithi le mvula yomlilo, esiyibonileyo ngoLwesithathu ekuseni okudlulileyo, uhlobo oloyikekayo, oluqinisekileyo, oluhamba ngaphambili, umqondiso onenceba, waloo mini inkulu neyoyikekayo abahlali bomhlaba abaza kuyibona xa kuvulwa itywina lesithandathu. Ixesha selisondele, lichazwe kungekuphela kwiTestamente eNtsha, kodwa nakwiTestamente eNdala; yaye kwakungenakwenzeka ukubona umfanekiso ochane ngakumbi womkhiwane ovuthulula iziqhamo zawo xa ubethwa ngumoya onamandla.’”
GSAM 96Uqikelelo lukaThomas Burnett
GSAM 96.1Abantu babefundiswe ngabo babephambili ukuba balindele ukuzaliseka okungokoqobo kwale mpawu. UThomas Burnett, kwiNcwadi yakhe ethi Theory of the Earth, eyashicilelwa eLondon, ngo-1697, wathi ngoMateyu 24:29:—
GSAM 96.2“Ngokungathandabuzekiyo kuza kubakho zonke iintlobo zeenkwenkwezi ezitshayo ngelo xesha; kwaye phakathi kwezinye kube zezo kubizwa ngokuba ziinkwenkwezi eziwayo, ezithi, nangona zingabalulekanga xa zikodwa, ukuba bezinganda zibe ninzi, ziwela, njengoko umprofeti etsho, njengamagqabi kwidiliya okanye amakhiwane kumkhiwane, beziya kuba ngumbono othakazelisayo.... Akufuneki sizijonge ezi zinto njengemibongo ebaxekileyo, kodwa njengeziprofeto ezicacileyo, nezinto eziya kwenzeka ngokoqobo.”
GSAM 96Ubungqina bukaNjingalwazi Olmstead
GSAM 96.3UNjingalwazi Olmstead, weKholeji yaseYale, eMass., obizwa ngokuba “ngoyena ngcaphephe wezulu waseMelika,” wathi ngeenkwenkwezi eziyawa zomhla we-13 kuNovemba 1833:—
GSAM 96.4“Ububanzi bemvula yeenkwenkwezi ka-1833 babungangathi bugquma inxalenye enkulu yomhlaba, ukusuka embindini weAtlantiki ngasempuma ukuya kwiPacific ngasentshona; kwaye ukusuka kunxweme olusemantla lweMzantsi Melika ukuya kwiingingqi ezingachazwanga phakathi kwemimandla yaseBritane ngasentla. Ukubonakala kweenkwenkwezi ezidubulayo kwakungekuphela nje kubonakala, kodwa kwakunika inkangeleko efanayo kuyo yonke indawo.”
GSAM 96.5Ngale miboniso, eyaqala malunga nentsimbi ye-11 ebusuku, nge-12 kaNovemba, yaza yaqhubeka de yaba malunga nentsimbi ye-4 kusasa ngeye-13, iprofesa ithi:—
GSAM 96.6“Abo babe nethamsanqa lokubona umboniso weenkwenkwezi eziyatshayayo kusasa lwe-13 kaNovemba, 1833, kusenokwenzeka ukuba babona owona mboniso mkhulu wemibhiyozo yomlilo yasezulwini ekhe wabonwa ukususela ekudalweni kwehlabathi, okanye ubuncinci kwimbali efakwe kumaphepha embali.”
GSAM 97Imvula Yeenkwenkwezi Yabonwa NaseYurophu
GSAM 97.1Kwincwadi epapashwe nguLeonard Heinrich Kelber, eStuttgart, eJamani, ngonyaka ka-1835, sifunda ukuba olu phawu lwaphindwa kwelo cala leAtlantiki, kwinyanga enye, kodwa kwiintsuku ezimbalwa emva koko. Uthi:—
GSAM 97.2“Ngomhla wama-25 kuNovemba 1833, kwabakho umboniso omhle weenkwenkwezi eziyawa kwilizwekazi laseYurophu,” kwaye “eMinsterburg, eSilesia, iinkwenkwezi zawa okwemvula yomlilo. Zihamba neebhola zomlilo, zenza ubusuku bube nakokukhanya kangangokuba abantu bacinga ukuba izindlu ezikufutshane nabo kumele ukuba ziyatsha.
GSAM 97.3“Ngelo xesha ePrin, e-Austria, kwabakho ukuwa kweenkwenkwezi okwagubungela indawo engaphezulu kweemayile ezingamakhulu amahlanu zesikwere. Kwabekwa ngabanye njengemilanjana yomlilo ephuma ezulwini. Abanye bayibiza ngokuba yimvula yomlilo. Amahashe ayoyika, aza awa phantsi. Abantu abaninzi bagula ngenxa yoloyiko.”
GSAM 97Ukusetyenziswa kweSifaniso
GSAM 97.4Ukwehla kule ngxelo yesiprofeto kudlula ukuzaliseka komqondiso wesithathu,—ukuwa kweenkwenkwezi,—uMsindisi wethu uthi, “Kaloku fundani isifaniso somkhiwane.” Olu lwimi alusebenzeli isizukulwana esasiphila ngexesha iNkosi yethu yayinikeza le ntetho, kodwa lusebenzela isizukulwana esasiza kubona ezi zinto zizalisekisiwe—kungekhona zisazalisekiswa, kodwa sezizalisekisiwe. Izinto eziza kuzalisekiswa njengeempawu zokuba uKristu usemnyango azibandakanyi ukuzamazama kwezulu xa eza kubonwa esiza ngokwenene. Ezi mpawu zokusondela kokufika kwakhe zibandakanya le mpawu yesithathu, leyo esezinkwenkwezini. Ixesha elimiselweyo liNkosi lokuba abantu bafunde isifaniso somkhiwane liqala emva konyaka ka-1833. Nali ixesha leNkosi lokuba ihlabathi livuswe kwinyaniso enkulu yokuba ukufika kwakhe kusemnyango, nokuba ukufika kwakhe kuza kuba phambi kokuba kudlule isizukulwana esisiva eso sifaniso. Ngoko ke sibona indlela eli xesha liphawulwe ngayo kwesi siprofeto malunga nexesha isibhengezo esikhulu sokubuya kwakhe siza kunikwa ihlabathi.
GSAM 98Isibhengezo seHlabathi jikelele
GSAM 98.1Ukuze kuphunyezwe esi siprofeto, sifumanisa ukuba kanye ngelo xesha ngo-1833, iNkosi yayivusa izithunywa zayo okanye abafundisi kwiindawo ezahlukeneyo zehlabathi, abathi ukusukela ngo-1833 ukuya ku-1844 bavakalisa isikhalo sokuba ukuza kukaKristu kusondele, “kanye emnyango;” kwaye aba bafundisa isifaniso somkhiwane, bekhomba kwezi mpawu zokufika kwakhe, kanye njengoko wayebayalele ukuba benjenjalo. Lo myalezo, nokuba ngumfundisi ophilayo okanye ngencwadi eshicilelweyo, wafikelela kuzo zonke izikhululo zovangelo ehlabathini, nakuzo zonke izibuko elunxwemeni lomhlaba.
GSAM 98.2Ububanzi beli myalezo bubekwe ngokucacileyo ngumhleli weVoice of Truth, waseRochester, N.Y., kuhlelo lwangoJanyuwari, 1845:—
GSAM 98.3“IiNdaba eziLungileyo ezingunaphakade, njengoko zichazwe kwiSityhilelo 14:6, 7, ziye zashumayelwa kuzo zonke iintlanga, iimvelaphi, iilwimi, nabantu; zisithi ngelizwi eliphakamileyo, ‘Yoyikani uThixo, nimnike uzuko; kuba lufikile ixesha lokugweba kwakhe: kwaye nquleni Yena owenzileyo izulu, nomhlaba, nolwandle, nemithombo yamanzi.’ Akukho mba ingqineka ngamaqiniso ngokucacileyo njengale yokuba lo myalezo wasiwa kuzo zonke iintlanga nolwimi phantsi kweli lizulu, kwiminyaka embalwa edlulileyo, ekushumayeleni ukufika kukaKristu ngo-1843 [1843, ngexesha lamaYuda—ixesha lethu, 1844], okanye ukuba kusondele. Ngokusetyenziswa kweentetho ezifundisayo neempapasho, isandi siye safikelela emhlabeni wonke, namazwi aye esemiphethweni yehlabathi.”
GSAM 98.4Abanye abantu, abangazazi iinyaniso, baye bajonga intshukumo yokuza kwesibini kukaKristu njengento elinganiselwe kwindawo ethile, becinga ukuba ngumsebenzi onxulumene noWilliam Miller kunye nabafundisi abangamakhulu ambalwa ababemanyene naye kwimimandla esemantla yaseUnited States. Kwabo bantu, kunokuba ngumangaliso ukufumanisa ukuba intshukumo yaseMelika, apho ooMfundisi uMiller noHimes babengabakhokeli abaphambili, yayiyinxalenye encinci nje yentshukumo enkulu eyathi, njengoko kucacisiwe apha ngasentla, yaya “eziphelweni zomhlaba.”
GSAM 99INDLELA INTSHUKUMO EYAQALA NGAYO KWAMAZWE NGAMAZWE
GSAM 99.1Lafika ixesha leNkosi lokuba esi saziso siphumelele kwihlabathi, kwaye kwiindawo ezingamashumi amabini nangaphezulu ezahlukeneyo emhlabeni, malunga nexesha elinye, bavela abantu, abathi, bengayazi ngomsebenzi wabanye, baphuma baye kushumayela lo myalezo kuzo zonke iindawo zomhlaba. Abo bakhankanywe kwisahluko 4, abafumene ukukhanya ngokuphathelele ekupheleni kweentsuku ezingamawaka amabini anamakhulu amathathu, ngaphandle komnye umntu—uA. Campbell—bakhuthazwa ukuba bazibandakanye ekushumayeleni isigidimi sengelosi yokuqala seSityhilelo 14; oku kwenziwe ngokuncediswa ngqo nguMoya kaThixo, hayi ngokwabelana ngolu khanyiso omnye nomnye.
GSAM 99Uthelekiso noHlaziyo
GSAM 99.2Ukuba sisebenzisa umgaqo ofanayo kweli phulo njengoko wawusebenzisa uD'Aubigné ekuqhamkeni koHlaziyo olukhulu lwenkulungwane yeshumi elinesithandathu, ngokuqinisekileyo kufuneka libalwe njengomyalezo weNkosi nangexesha leNkosi. Ngolo Hlaziyo lilonke umbhali-mbali wathi:—
GSAM 99.3“IGermany ayizange idlulisele inyaniso eSwitzerland, nanjengoko iSwitzerland ingazange iyidlulisele eFrance, nanjengoko iFrance ingazange iyidlulisele eNgilani. Zonke ezi lizwe zayifumana kuThixo, kanye njengokuba inxalenye enye yehlabathi ingayidluliseli ukukhanya kwenye inxalenye; kodwa elo langa linye likhanyayo likudlulisela ngqo kuwo wonke umhlaba. UKristu, ukuphuma kwelanga okuvela phezulu, ophakanyiswe ngokungenasiphelo ngaphezu kwabo bonke abantu, wayengumlilo kaThixo owawunika ubomi kwihlabathi ngexesha loHlaziyo, njengoko kwakunjalo nasekusekweni kobuKristu. Kwinkulungwane yeshumi elinesithandathu, imfundiso enye kanye yayamiselwa ngaxeshanye kumakhaya nakwizindlu zecawa zeentlanga ezikude nezahlukeneyo. Isizathu kukuba, uMoya ofanayo wayesebenza kuyo yonke indawo evelisa ukholo olufanayo.
GSAM 99.4“Uhlaziyo lwaseJamani nolwaseSwitzerland lubonisa le nyaniso. UZwingle wayengadibani noLuther. Kwakukho, ngokungathandabuzekiyo, unxulumano phakathi kwaba bantu babini; kodwa kufuneka silufune ngaphezu komhlaba. Lowo wavela ezulwini wanika uLuther inyaniso, wayinika noZwingle. UThixo wayeyindlela yonxibelelwano phakathi kwabo. ‘Ndaqala ukushumayela ivangeli,’ utsho uZwingle, ‘kunyaka wobabalo ka-1516, ngamanye amazwi, ngexesha apho igama likaLuther lalingekaze livakale kwilizwe lethu. Andifundanga imfundiso kaKristu kuLuther, kodwa ndayifunda elizwini likaThixo. Ukuba uLuther ushumayela uKristu, wenza le nto nam ndiyenzayo; yiyo lonto kuphela.’”6
GSAM 100.1Ethetha ngomsebenzi kaFarel noLefèvre eFrance, umbhali-mbali uthi:—
GSAM 100.2“UHlaziyo eFransi, ke ngoko, lwalungeyonto yaziswa ngaphandle. Lwazalelwa kumhlaba waseFransi; lwamila eParis; lwenza iingcambu zalo zokuqala kwiYunivesithi ngokwayo, eyayiyamandla esibini kubuKristu bamaRoma. UThixo wabeka imigaqo yalo msebenzi kwiintliziyo ezinyanisekileyo zamadoda asePicardy naseDauphiny phambi kokuba iqale nakweyiphi na enye ilizwe.
GSAM 100.3“Sibone ukuba uHlaziyo lwaseSwitzerland lwaluzimele kuHlaziyo lwaseJamani. UHlaziyo lwaseFransi lwalo lwaluzimele kuzo zombini. Lo msebenzi waqala kwangoko kwezi lizwe zahlukeneyo, kungekho nxibelelwano phakathi kwazo; njengakwimfazwe, onke amajoni ahlukeneyo akumkhosi ahamba ngaxeshanye, nangona elinye lingayaleli elinye ukuba lihambe, kuba umyalelo omnye, ovela kuMphathi-mkhosi omnye, uviwa kubo bonke. Ixesha lalisele ligcwalisekile, abantu babeselungiselelwe, kwaye uThixo waqalisa uHlaziyo lwebandla lakhe kuzo zonke iindawo ngaxeshanye. Iinyaniso ezinje zibonisa ukuba uHlaziyo olukhulu lenkulungwane yeshumi elinesithandathu yayingumsebenzi kaThixo.”7
GSAM 100.4Malunga noHlaziyo lwaseNgilani, phantsi koThos. Bilney, Fryth, Tyndale, nabanye, uD'Aubigné uyaqhubeka esithi:—
GSAM 100.5“Uhlaziyo lwaseNgilani lwaqala ke ngoko, ngokuzimeleyo kuLuther noZwingle, luxhomekeke kuThixo kuphela. Kwakukho kuzo zonke ezi lizwe zobuKristu isenzo esifanayo nesenzeka ngaxeshanye lentetho kaThixo. Imvelaphi yoHlaziyo e-Oxford, eCambridge, naseLondon, yayinguTestamente eNtsha yesiGrike eyapapashwa ngu-Erasmus. [UTyndale noThomas Bilney bayishiya iCambridge ngonyaka ka-1519.] Kwafika usuku apho iNgilani yazigqaja ngesi simvelaphi siphakamileyo soHlaziyo.”8
GSAM 101.1Isibhengezo sokubuya savela ngendlela efanayo naleyo ichazwe apha ngasentla kuHlaziyo. Abantu bavuselelwa ngaxeshanye kwiindawo ezingaphezu kokuphindwe kane kwenani lazo zehlabathi, bengazi nto ngomnye nomnye yaye benganxibelelani ngezimvo, baza baqala ukushumayela iinyaniso ezifanayo zeziBhalo, kungekuphela kumazwe amane omhlaba, kodwa kwihlabathi lonke eliphucukileyo.
GSAM 101Imisebenzi kaJoseph Wolff
GSAM 101.2Kungakuhle ngeli xesha ukutsalela ingqalelo kwiinyaniso ezingobubanzi besibhengezo sokubuya:—
GSAM 101.3“Ngo-1831 uJoseph Wolff, D.D., wathunyelwa njengomvangeli evela eGreat Britain ukuba aye kusebenza phakathi kwamaYuda asePalestine. Yena, ngokweencwadi zakhe zokuhamba, kude kube ngunyaka ka-1845, wabhengeza ukubuya kweNkosi okukhawulezileyo ePalestine, eJiputa, kunxweme lweLwandle eliBomvu, eMesopotamia, eCrimea, ePersia, eGeorgia, kulo lonke uBukhosi bama-Ottoman, eGrisi, e-Arabia, eTurkey, eBokhara, e-Afghanistan, eCashmere, eHindostan, eTibet, eHolland, eScotland, e-Ireland, eConstantinople, eJerusalem, eSt. Helena, kwakunye nasenqanaweni eMeditera, naseSixekweni saseNew York, kuwo onke amahlelo enkolo. Uchaza ukuba usebhengeze phakathi kwamaYuda, amaTurkey, amaMohammedan, amaParsee, amaHindu, amaChaldean, amaYesede, amaSiriya, amaSabiya, kwii-pashas, ii-sheiks, ii-shahs, iinkosi zase-Organtsh nase-Bokhara, ikumkanikazi yaseGrisi, njalo njalo.”9
GSAM 101.4EYemen, kummandla ohlalwa zizizukulwana zikaHobab, uyisezala kaMoses, uJoseph Wolff wabona incwadi athe ngayo ngolu hlobo: “Ama-Arabhu ale ndawo anencwadi ebizwa ngokuba yi-‘Seera,’ ethetha ‘Ngokubuya Kwesibini kukaKristu, noLawulo Lwakhe eZukweni!’”10
GSAM 102.1EYemen wachitha iintsuku ezintandathu nabo bakaRehab, abathi ngabo wathi: “Abaseli wayini, abalimi zidiliya, abahlwayeli zimbewu, baphila ezintenteni, kwaye bakhumbula amazwi kaJonadab unyana kaRehab. Babenabo nabantwana bakaSirayeli, besizweni sakwaDan, abahlala kufuphi neTerim eHatramawt, abalindele, bekunye nenzala kaRechab, ukufika okukhawulezileyo kukaMesiya ngamafu ezulu.”
GSAM 102.2Sibona, koku kungasentla, ukuba kwezo nyaka zilishumi elinesine, uWolff ngokwakhe wayebhengeza iindaba zokufika kukaKristu eminyango, kumazwe angaphezu kwamashumi amabini awohlukeneyo. Ngelo xesha linye, le mfundiso yayisasazwa kakhulu eJamani, ingakumbi eMzantsi phakathi kwamaMoravian.
GSAM 102Umyalezo eJamani naseRashiya
GSAM 102.3Umbhali waseNgilani, uMourant Brock, usazisa ukuba “eWürttemberg kwakukho ikoloni yamaKristu enabantu abangamakhulu, eyayilindele ukubuya kukaKristu kungekudala.” Le mfundiso yabhengezwa kwezinye iindawo zaseJamani nguHengstenberg, ekwakusithiwa ngelo xesha ungoyena sazi-nkolo onetalente kakhulu eJamani.
GSAM 102.4Kwi-Review and Herald, Disemba 13, 1892, uMfundisi L. R. Conradi waseJamani uthi:—
GSAM 102.5“UBengel, eJamani, wavuselela uthando lokuvela kweNkosi yethu kwiintliziyo ezininzi, nto leyo eyakhokelela kumawaka ukuba afunde ilizwi lobuprofeti ngendlela engazange ibonwe ngaphambili.... Ukukhanya kwakhanya eJamani, kwaye imibhalo ebonisa ukusetyenziswa kweentsuku ezingamawaka amabini anamakhulu amathathu yasasazwa apho. Kwalandela ukuvuka ngokwenkolo, ingakumbi eWürttemberg, yaye njengoko ukuhlukunyezwa kwavela, amakhulu eentsapho aye eMzantsi weRashiya, yaye khona kwasasazwa phakathi kwabantu bekhaya labo ababebefudukele khona kwiminyaka emininzi ngaphambili. Njengoko abefundisi babevalile iicawa zabo, ngaphandle kwabambalwa kakhulu babebambe ‘i-stunden’ yabo, okanye ‘iyure’ yentlanganiso, kumakhaya abucala, yaye amakhulu abantu abaguqukileyo. Nangelo xesha iSabatha yayixoxwa phakathi kwabo, kodwa akukho mntu owenza isiqalo, yaza yacinywa. Umfama waseRashiya waguquka kwi-‘stunden,’ waza waqala umsebenzi ofanayo phakathi kwamaRashiya. Oku ekugqibeleni kwakhokelela kwintshukumo enkulu yama-‘Stundist’ yanamhlanje, enefuthe elifikelela nakwezona kona zikude zaseSiberia naseTrans-Caucassus.”
GSAM 103.1Kwi-Review and Herald, ngomhla wama-31 kaJulayi, 1891, kukho ingxelo evela kuMfundisi Conradi emalunga noMzalwana Schäche wase-Australia, othe, ngexesha athetha ngalo, wayengumhlali waseSilesia, kwaye wayesebenza ngokwexeshana kwimimandla yephulo lasekhaya likaTata Gosner, umshumayeli wevangeli owaziwayo waseJamani. Ukusuka kuMzalwana Schäche unika oku kulandelayo malunga nencwadi kaKelber:—
GSAM 103.2“Emva konyaka we-1836, okanye xa iComputation kaBengel yayiphelelwe lixesha, kwavela kwiphephandaba lesithili saseSchweidnitz isaziso esivela kwivenkile yeencwadi kaMnu. Sommerfeldt yalapho, malunga nencwadi kaL. Henry Kelber, ephathelele kwiziganeko ezikhulu nezivuyisayo ezaziza kwenzeka ngeminyaka yowe-1843 nowe-1844. Isihloko esichanekileyo sale ncwadi andisikhumbuli. Sasifumana loo ncwadi, sayifunda kunye neqela labantu abanomdla, zivalwe iingcango, ngonyaka ka-1839-40. Le ncwadi yayibonisa, isuka kuDaniyeli, kwiSityhilelo, nakuMateyu 24, ukuba isiphelo sasikufuphi, kwaye yayinetheyibhile yokubala, ebonisa indlela elo xesha labalwa ngayo.”
GSAM 103Umyalezo eGreat Britain
GSAM 103.3Kupapasho lwesiNgesi olubizwa ngokuba yi-The Millennium, kuyatsho ukuba “abafundisi abangamakhulu asixhenxe beCawa yaseTshetshi babesenza isikhalo sokubuya koMsindisi.” Phakathi kwabanye abafundisi abanetalente enkulu ngelo xesha bekukho abo babhengeza isifundiso sokubuya eNgilani ukusukela ngo-1840 ukuya ku-1844. Kulawo ke siza kukhankanya amagama kaBickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Gqr. Nisbett, Mfu. A. Dallas, M.A. [kwincwadi yakhe ethi, Look to Jerusalem, kwiphepha 114, usebenzisa isifaniso sikaMateyu 24 kwesi sizukulwana], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, njl.
GSAM 104Umyalezo eHolland
GSAM 104.1Imfundiso yokuza kwesibini kweNkosi yabhengezwa eHolland nguHentzepeter, ekuthiwa ngelo xesha wayengoyena mfundisi ubalaseleyo kwelo lizwe. Wayengumgcini weRoyal Museum eThe Hague, emiselwe ngukumkani. Uthi ngaye, kwileta ayibhalela umhleli weMidnight Cry ngoJuni, 1844, ukuba ingqwalasela yakhe yaqala ukutsalelwa kwesi sihloko ngephupha elichukumisayo kakhulu. Waphanda iZibhalo ngalo mbandela, waza ngonyaka ka-1830 wapapasha incwadana echaza le mfundiso. Ngo-1841 waphinda wapapasha enye incwadana malunga nesiphelo sehlabathi. Kuloo leta inye uthi ulwazi lokuqala awalufumanayo malunga noWilliam Miller nabanye ababebhengeza esidlangalaleni imfundiso yokusondela kukaKristu, lwalikho ngo-1842, ngokuncokola nendoda eyayize eHolland ivela eMelika.
GSAM 104Umyalezo eTartary
GSAM 104.2Kwakusele kungo-1821 inkolo yokuza kweNkosi yayikholelwa kwaye ifundiswa eTartary. Malunga nexesha eli, umvangeli wase-Ireland wathunyelwa kuloo lizwe, kwaye umbingeleli wamaTartar wambuza umbuzo othi, “Uza kuza nini uKristu okwesibini?” Waphendula wathi akazi nto kwaphela ngayo, nto leyo eyenza umbingeleli wamangaliswa kakhulu yimpendulo enjalo evela kumvangeli owayeze kuzo kufundisa iimfundiso zeBhayibhile, waza watsho ukuba ucinga ukuba “wonke umntu onayo iBhayibhile angayazi loo nto.” Umbingeleli ke wazichaza izimvo zakhe, esithi ucinga ukuba uKristu uza kufika malunga nonyaka we-1844 AD. Le nyaniso ifumaneka kwi-Irish Magazine, ka-1821.
GSAM 104Umyalezo eMelika, eIndiya, nakwiLizwekazi
GSAM 104.3Kwi-Advent Tracts, iVol. 2, iphepha 135, ngo-1844, uMourant Brock waseNgilani uthi:—
GSAM 105.1“Asikho eGreat Britain kuphela apho kulindelwe ukubuya okusondeleyo koMsindisi, kwaye kuvakaliswa ilizwi lesilumkiso, kodwa naseMelika, eIndiya, nakwikontinente yaseYurophu. EMelika, malunga namakhulu amathathu abafundisi belizwi ashumayela ngolu hlobo ‘ezi Ndaba ziLungileyo zobukumkani;’ ngelixa kweli lizwe, malunga namakhulu asixhenxe aseCawa yaseNgilani avakalisa esi sikhalo sinye.”
GSAM 105Kuwo Onke Amazibuko Olwandle Emhlabeni
GSAM 105.2U-E. R. Pinney, waseSeneca Falls, eN.Y., umfundisi ozinikeleyo wamaBhaptizi owazinikela ebomini bakhe ekushumayeleni imfundiso yokubuya kweNkosi, kwi-Exposition of Matthew 24, kumaphepha 8, 9, wathi:—
GSAM 105.3“Kwakusele ngo-1842, iimpapasho zokuza kwesibini kweNkosi zazithunyelwe kuzo zonke izikhululo zovangelo eYurophu, e-Asiya, e-Afrika, naseMelika, kumacala omabini eeNtaba zeRocky.... Abaphathi beenqanawa zethu kunye noomatiloshe bayasixelela ukuba akukho zibuko bafika kulo apho bafumana esi saziso singekabafikeli, kwaye bahlala bebuzwa ngaso.”
GSAM 105Amawaka Amathathu Abhengeza Umyalezo
GSAM 105.4UMfundisi G. W. Mitchel, waseZanesville, eOhio, omnye umlungiseleli owazibhengeza ngokwakhe le mfundiso, watsho kumbhali encokweni eNewark, eOhio, Ngo-Agasti 8, 1894, ukuba uMfundisi uWilliam Miller wamxelela, kwincoko eMcConnellsville, eOhio, ngoSeptemba, 1844, ukuba “wayenamagama neekheli zabalungiseleli abangamawaka amathathu kwiindawo ezahlukeneyo zehlabathi ababebhengeza, ‘Yoyikani uThixo, nimnike uzuko; kuba lufikile ixesha lokugweba kwakhe,’ uninzi lwabo luseMntla Melika naseBritane Enkulu.”
GSAM 105.5UWilliam Miller, ethetha ngokunwenwa okukhulu kwesi “sikhalo,” wathi:—
GSAM 105.6“Omnye okanye ababini kwikona nganye yehlabathi babhengeze ezi ndaba, kwaye bonke bayavumelana ngexesha elinye,—uWolff wase-Asiya; uIrving, owayesuka eNgilani; uMason waseSkotilani; uDavis waseMzantsi Carolina; kunye nenani elikhulu kulo mmandla, bakhona, okanye bakhe baba, bephakamisa esi sibhengezo.”11
GSAM 106I-Voice of Elijah kaHutchinson Ithunyelwe Isasazwe
GSAM 106.1UMfundisi R. Hutchinson, ngo-1837, wathunyelwa evela eNgilani njengomvangeli weWesleyan eCanada. Ekugqibeleni wahlala eMontreal. Wayenabantu abaninzi ababemazi kumazwe angaphandle. Kwiminyaka ka-1843 no-1844 waphapasha iphephandaba elalibizwa ngokuba yiVoice of Elijah, apho wayethetha ngemfundiso yokubuya kukaYesu. Ngenxa yokuba wayenokufikelela lula kwiinqanawa eziya kumazwe angaphandle, kwaye enethamsanqa lokuthumela iipasile ezinkulu zamaphepha akhe ngaphandle kweendleko zeposi, wazithumela ngobuninzi kwiindawo zonke zomhlaba. Wathi ngomsebenzi wakhe, ukuba wazithumela ngesisa eNova Scotia, eNew Brunswick, eNew Foundland, eNgilani, eIreland, eScotland, eWales, eFrance, eJamani, eConstantinople, eRome, nakuzo zonke iindawo zobukumkani baseBritane neekoloni zayo.
GSAM 106KwiZiqithi zaseSandwich
GSAM 106.2Kwi-Midnight Cry yomhla we-12 ku-Okthobha 1843, kwakukho ileta evela kuNksk. O. S. Burnham, waseKaloa, kwiSiqithi saseKaui, kwiiZiqithi zaseSandwich. Yena nomyeni wakhe babengootitshala besikolo kuloo ndawo. Bayamkela, yaye babebhengeza, isifundiso sokubuya kwakhe apho, yaye iqela labakholwayo lalinqula nabo kwiziqithi.
GSAM 106Umyalezo Uthelekiswa NowakaYohane uMbhaptizi
GSAM 106.3Ngoko ke sibona ukuba isifundiso sokubuya kwakhe kwasaziswa ngokwaneleyo ukuzalisekisa iingqikelelo zeziBhalo ezimalunga naso.
GSAM 106.4Umyalezo owawuza kubhengeza ukuza kokuqala kukaKristu wachazwa ngumprofeti Isaya ngala mazwi: “Ilizwi lalowo ukhwazayo entlango, Lungiselelani indlela yeNkosi, yenzani tye esihlaneni indlela enkulu kuThixo wethu. Yonke intili iya kuphakanyiswa, yonke intaba nenduli iya kuthotywa; okugoso kuya kuthi tye, iindawo ezirhabaxa zenziwe tyaba; kwaye uzuko lweNkosi luya kubonakaliswa, yonke inyama iyakubona kunye; kuba umlomo weNkosi utshilo.”12 Esi siprofeto sazaliseka kumsebenzi ka “Yohane uMbhaptizi, esishumayela entlango yaseYuda, esithi, Guqukani: kuba ubukumkani bamazulu busondele.”13
GSAM 107.1Lo mntu, eyedwa, ngeenyanga ezintandathu zokusebenza kwilizwe elinye laseYuda, wayizalisekisa le ngqikelelo imangalisayo. Nangona esi siprofeto sasibekele umsebenzi kaYohane imida ngexesha nendawo, akunjalo ngezo ziprofeto zinxulumene nokubhengeza ukuza kwesibini, kuba umsebenzi wawufanele ube “ngesikhalo esikhulu,” ubanzi kwihlabathi lonke.
GSAM 107.2Ngoko ke, ngokwezinto ezibekiweyo, kubonakala ukuba isiprofeto esingomyalezo wokubuya sazalisekiswa ngokuchanekileyo kangakanani na. Lafika ixesha likaThixo lokuba isifaniso somkhiwane sifundiswe, nokuba isaziso sokuqala sesigidimi sengelosi yokuqala sinikwe, waza wavusa izithunywa zakhe ukuba zibhengeze isikhalo kuzo zonke iintlanga, abantu, neelwimi.
Notes
- Mateyu 24:32-35. ↩
- Roma 10:14, 15. ↩
- Mateyu 24:29, 30. ↩
- Mateyu 24:29. ↩
- Marko 13:24. ↩
- History of the Reformation, Incwadi 8, isahluko 1, imihlathi 2, 3. ↩
- Ibid., Incwadi 12, isahluko 3, umhlathi 10. ↩
- Ibid., Incwadi 18, isahluko 2, umhlathi 12. ↩
- Voice of the Church, iphe. 343. ↩
- Mission to Bokhara kaWolff. ↩
- William Miller’s Lectures, iphe. 238, 1843. ↩
- Isaya 40:3-5. ↩
- Mateyu 3:1, 2. ↩