E-maez Babilon hag Ejipt
TAM1897 Q1 45.8Prezegenn roet da noz al Lun 15 a viz Meurzh 1897 Moullet e Bulletin ar C’hendalc’h Meur, Kentañ Trimiziad, 1897, Levrenn 2, Niv. 1, p. 45-54.
TAM1897 Q1 45.9EN hor gentel dec’h da noz e oamp deuet d’ur poent e istor Juda ma leunie an trubuilhoù deuet eus Asiria ar vro evel ur beuz. C’hoant o doa tec’hout diouto, hag an Aotrou a c’halve anezho da glask anezhañ gant o c’halon a-bezh, evit ma teufent da vezañ dieubet gantañ. O klask en em zieubiñ o-unan e oant dre emglevioù, kevredigezhioù hag unaniezhioù gant an Ejipt.
TAM1897 Q1 45.10Evel-se e kendalc’has an traoù betek ma teujont d’ur poent e buhez Ezekias ma voe troc’het kuit da vat kement sikour a-berzh an Ejipt, n’eo ket peogwir e felle dezhañ, met peogwir e oa evel-se. Aet e oa roue Asiria en-dro etre Jeruzalem hag ar Mor Kreizdouar hag en em lakaet etre armeoù an Ejipt hag ar gêr, evit mirout ouzh nerzhioù Juda ha nerzhioù an Ejipt a’n em unaniñ. Neuze e c’halle trec’hiñ an eil pe egile anezho en e-unan.
TAM1897 Q1 45.11Ar wech kentañ ma teuas Sanherib a-enep Jeruzalem e reas an hevelep tra, ha kement a gablus a oa Ezekias ma’z eo skrivet er Skriturioù ez eas er-maez da gavout roue Asiria hag e lavaras : « Fazi am eus graet ; distro diouzhin : ar pezh a lakaioz warnon a zougin. » Ha roue Asiria a lakaas warnañ tregont talant aour ha tri c’hant talant arc’hant, hag Ezekias a rankas preizhañ ti Doue evit paeañ an tailhoù.
TAM1897 Q1 45.12Abeg an drubuilh-se a oa e oa en em savet tud Ekron a-enep tud an Asiria; met roue Ekron a oa feal da roue an Asiria, ha ne oa ket aet gant ar bobl en he diemglev. Neuze e voe paket an den-se gant ar bobl a-benn bezañ kaset da Jeruzalem, ha roet e voe da Hizekias evit e zerc’hel e surentez. Hag Hizekias a zegemeras anezhañ. Ken a-du e oa Hizekias gant o emsavadeg a-enep roue Asiria ma voe prest da gemer perzh enni betek-se.
TAM1897 Q1 45.13Pignat a reas roue Asiria ha kemer a reas Ekron en e c’herz. Neuze e yaas war-du Jeruzalem da gerc’hat roue Ekron ha d’e adlakaat war e dron en Ekron. Ezekias a greñvaas ar gêr, hag a savas mogerioù-gwarez hag an holl zifennadurioù a oa ezhomm da sevel; met ne servijas ket da netra, ne c’hallas ket o saveteiñ; rak ne c’halle ket Doue o saveteiñ evel-se. Lenn a rin danevell Sennecherib diwar-benn ar c’houlzad-se, hag ivez danevell ar Bibl. Gweet asambles eo an div zanevell-se en “Empires of the Bible,” pajenn 322, ha war an tri pajenn da heul. Kregiñ a ran da lenn gant ar rannbennad 15. Sennecherib a gont penaos e oa en em savet pobl Ekron, ha penaos o doa tapet o roue ha lakaet anezhañ da brizonier. Lavarout a ra:—
TAM1897 Q1 46.1Ar beleged pennañ, an noblañsoù, ha tud Ekron, o doa lakaet Padiah, o roue (a zalc’he feiz ha azeulerezh Asiria), e chadennoù houarn; hag o doa roet anezhañ da Hizekias, roue Juda; hag a oa en em zalc’het enep an doue; an dud-se a oa bremañ spontet en o c’halonoù.
TAM1897 Q1 46.2Ha kemer a reas perc’henniezh war ar gêr, hag e kendalc’h o lavarout, “Ezekias, roue Juda, n’en deus ket pleget d’am jouc’h.” Neuze e lavar ar Bibl, Setu perak “Sennakerib, roue Asiria, a bignas a-enep holl gêrioù kreñv-ha-kreñv Juda, hag a gemeras anezho.” Neuze e lavar Sennakerib:—
TAM1897 Q1 46.3C’hwec’h kêr ha daou-ugent anezho, kreñvlec’hioù, ha kêrioù o ziriad a oa diniver, gant mekanikoù-brezel, em eus emsiset, paket, preizhet, ha kontet evel preizh.... Daou c’hant mil kant ha hanter-kant den, bihan ha bras, paotred ha merc’hed, kezeg, kezeg-par, ased, kamel, saout, ha deñved diniver, eus o zouez em eus kaset kuit ha dasparzhet anezho evel preizh.
TAM1897 Q1 46.4Neuze e lavar ar Bibl :—
TAM1897 Q1 46.5Ha pa welas Ezekias e oa deuet Sanherib, hag e oa mennet da stourm a-enep Jeruzalem, e kuzulias gant e briñsed hag e dud nerzhus da stankañ doureier ar feunteunioù a oa er-maez eus ar gêr : hag e sikourjont anezhañ. Neuze en em vodas kalz a dud, hag e stankjont an holl feunteunioù hag ar wazh a redas a-dreuz kreiz ar vro, o lavarout : « Perak e teufe roueed Asiria, hag e kavfent kalz a zour ? » Kreñvaat a reas ennañ e-unan ivez, hag e savas ar voger a oa torret penn-da-benn, hag e savas anezhi betek an tourioù, hag ur voger all er-maez, hag e adsevel a reas Millo e kêr David, hag e reas birioù ha skoedoù a-leizh.
TAM1897 Q1 46.6Bremañ Sennekerib a lavar:—
TAM1897 Q1 46.7Eñ [Ezekias] e-unan, evel ul labous en e gaoued, e-barzh Jeruzalem, e gêr roueel, e serris enni : tourioù-goustilh a savis a-enep dezhañ (rak gourc’hemennet en doa adneveziñ kreñvlec’hioù dor vras e gêr).
TAM1897 Q1 46.8Ha bremañ e lavar ar Bibl :—
TAM1897 Q1 46.9Ha lakaat a reas kabitened-brezel war ar bobl, hag o vodañ a reas en-dro dezhañ e straed dor-kêr, hag a reas kalon ganto, o lavarout: «Kaletit ha kalonekit, na ho pet ket aon na spont dirak roue Asiria, na dirak an holl bobl a zo gantañ: rak muioc’h a zo ganeomp eget gantañ: gantañ ez eus brec’h kig; met ganeomp emañ an Aotrou hor Doue da’n hor skoazellañ, ha da stourm hor brezelioù. Hag e kavas nerzh pobl Juda e gerioù Ezekias, roue Juda.
TAM1897 Q1 46.10Gwir a-walc’h e oa kement-se, ma vije bet didamall en afer-mañ; met gant Padiah, roue Ekron, a oa toullbac’het d’ar mare-se e Jeruzalem, ne c’halle ket an Aotrou reiñ e asant da Hizekias en hent en doa kemeret o tifenn ar gêr. Setu perak e lavar Sennekerib:—
TAM1897 Q1 46.11Ezekias e-unan a voe drec’het gant aon rak tamall ma c’hloar ; hag an Urbi, hag e soudarded dezhañ e-unan, hag ar soudarded all en doa lakaet da vont e-barzh Jeruzalem, e gêr roueel.
TAM1897 Q1 46.12Neuze e lavar ar Bibl:—
TAM1897 Q1 46.13Ha roue Asiria a lakaas war Ezekias, roue Juda, tri c’hant talant arc’hant ha tregont talant aour. Hag Ezekias a roas dezhañ an holl arc’hant a oa kavet e ti an Aotrou, hag e teñzorioù ti ar roue. D’ar c’houlz-se e troc’has Hizekias an aour a oa war dorioù templ an Aotrou, ha war ar peulioù a oa bet goloet gant Hizekias, roue Juda, hag e roas anezhañ da roue Asiria.
TAM1897 Q1 46.14Ha diwar-benn se e lavar Sennekerib :—
TAM1897 Q1 46.15Ouzhpenn an tailh kent, paeet bep bloaz, e ouzhpennis an tailh emglev eus ma aotrouniezh, hag e lakais anezhañ warnañ.... Al labourerien, ar soudarded, hag ar saverien, en doa dastumet enni evit kreñvaat Jeruzalem, e gêr roueel, a dougas an tailh bremañ. Gant tregont talant aour, 800 talant arc’hant; danvez gweet, skarlat, brodet; mein prizius bras; gweleoù ivor, tronoù ivor hezoug, kroc’henoù bual, koad dan, koad ku, un teñzor bras a bep seurt; hag e verc’hed, eunuged e lec’h-annez, sonerien gourel, ha sonerezed; a gasas war ma lerc’h da Ninive, ma c’hêr roueel. Ha da baeañ an tailhoù ha da ober enor e kasas e gannad. E gêrioù a breizhis, a ziskernis diouzh e rouantelezh, hag e rois anezho da Vitinti, roue Ashdod, da Badiah, roue Ekron, ha da Zilli-Bel, roue Gaza. Bihanet em eus e rouantelezh.
TAM1897 Q1 46.16Setu an istor klok eus ar werzenn-se er Skriturioù ma lavarer enni en doa Hizekias kaset kannaded da roue Asiria hag en doa lavaret, “Fazi am eus graet; distro diouzhin: ar pezh a lakaioz warnon a zougin.”
TAM1897 Q1 46.17Un tammig amzer goude se e kasas Ezekias kannaded da Ejipt, hag Ejipt a reas ur gevrat gant Ezekias hag a gasas un arme. Sennekerib a glevas keloù eus se e koulz evit staliañ e arme etre Ejipt hag Jeruzalem. Neuze e kasas da gentañ ur galv da Jeruzalem da Ezekias evit en em rentañ, ha gortoz betek ma tistrofe eus an Ejipt, ha neuze e teufe da gas anezho holl da sklaved en ur vro heñvel ouzh o hini, a vefe ken mat hag o hini. Met Ezekias a lavaras dezho chom hep respont tamm ebet, hag an den a zistroas da Lachis, hag e kavas e oa aet ar roue da Libna, hag e rentjont kont dezhañ eno.
TAM1897 Q1 46.18Neuze e klevas Sennekerib e teue armeoù an Ejipt war-raok, hag e kasas ul lizher adarre da Jeruzalem, o lavarout ar pezh a c’halle ober, hag ar pezh na c’halle ket ober an Aotrou; ha ne oa ket ezhomm da Ezekias fiziout en Aotrou, rak ne c’halle ket an Aotrou o dieubiñ diouzh e zaouarn; ha penaos, ur wech echu gant e labour a-enep roue an Ejipt, e pignje, ha Jeruzalem a rankje gouzañv an heuliadoù.
TAM1897 Q1 46.19D’ar c’houlz-se e oa desket da Ezekias fiziout en Aotrou; rak den all ebet ne oa gantañ da fiziout ennañ. Rediet e voe a-benn ar fin da fiziout en Aotrou. Setu perak ez eas war-bign d’an templ, lakaat al lizher-se a Sennekerib dirak an Aotrou, ha lavarout d’an Aotrou: “Setu anezhañ bremañ; ne c’hallomp ober netra.” Aotrou, kemer an afer en ho kerzh evidomp. Hag an Aotrou a reas evel-se. En noz-se e voe lazhet armeoù Sennekerib, hag e tistroas da Ninive. Evel-se, a-benn ar fin, dre an holl amzerioù kalet-se, an drougoù-se a oa warno, hag a stankas anezho kement ma ne c’hellent kaout sikour ebet eus an Ejipt nag eus lec’h all ebet, e voent kaset d’al lec’h ma felle d’an Aotrou e vefent adalek an deroù — d’al lec’h ma c’helle o dieubiñ.
TAM1897 Q1 47.1Ma vijent bet en em fiziet er Aotrou bepred evel ma rejont d’ar mare-se, en defe graet an Aotrou bepred ar pezh en doa graet evito d’ar mare-se. Biken ne vijent bet lakaet dindan galloud Asiria, na bet kaoz ganto gant an Ejipt. Biken ne vijent bet preizhet ha kaset da gaouj. E-pad bepred e vijent chomet pobl an Aotrou hag e rouantelezh, o chom o-unan, hep bezañ kontet e-touez ar broadoù.
TAM1897 Q1 47.2N’eus ket ezhomm din da heuliañ istor Juda pizh-ha-pizh. Istor an dek meuriad eo adarre. Ne vefe nemet adlavaret an istor hon doa merzet dec’h da noz, betek ma teufemp d’al lec’h ma kasas an Aotrou e brofed da Zedekiaz, ar roue diwezhañ, hag e lavaras : « Lakaat an diadenn da ziskenn, ha tennañ ar gurunenn : ne vo ket heñvel an traoù ken : sav an hini izel, hag izela an hini uhel. » Diskar a rin, diskar a rin, diskar a rin anezhañ: ha ne vo ket ken ken na zeuio an hini a zo dezhañ ar gwir; ha reiñ a rin dezhañ anezhañ.”
TAM1897 Q1 47.3Neuze, nebeut goude, e voe kaset an holl bobl da gaouj da Vabilon, nemet ar re baourañ eus ar vro na oant ganto netra. Lezet e voent er vro, da berc’hennañ anezhi evel ma karjent. Evel-se e oa un dra vat d’ar mare-se bezañ paour ha chom hep kaout netra; ha skrivet e voe kement-se evit ma komprenfent an holl dud a vev war an douar bremañ. N’eo ket ur bennozh bezañ pinvidik ha perc’hennañ madoù bras bremañ. Ha dont a raio an deizioù buan ma vo ar re baour ha n’o deus netra er stad wellañ er bed-mañ. Evel-se e oa pa voe distrujet Jeruzalem en deiz-se, ha kaset e voent da sklaved da Vabylon pe lazhet.
TAM1897 Q1 47.4D’ar c’houlz-se, ar re n’o doa netra a c’halle kaout un ti e pep lec’h er vro; rak ar vro a-bezh a oa dezho o-unan. An holl re all a voe kaset da sklaved. Ha setu penaos e vo adarre. Ar re a stag ouzh madoù ar bed-mañ, ar re a fell dezho bezañ pinvidik, a vo kaset da sklaved gant o finvidigezh, hag a yelo da get gant ar bed a-bezh. Neuze ar re zo paour e madoù ar bed-mañ, ha n’o deus netra, peogwir o deus lakaet pep tra e kaoz Doue,—ar re-se a annezio e douar an Aotrou, pa vo kaset da sklaved holl annezidi douaroù an douar, ha pa vo distrujet an douar a-bezh.
TAM1897 Q1 47.5An danevell-mañ eus dispac’h Israel hag o zistruj n’eo ket bet skrivet evit netra. Ozea hag ar profediezhioù meneget dec’h da noz n’int ket bet skrivet evit netra. Eizhvet pennad Yesaia n’eo ket bet skrivet evit netra. Ar gerioù-mañ a zo bet skrivet evidomp, ha ret eo deomp teurel evezh outo en hon amzer.
TAM1897 Q1 47.6Bremañ e teuomp betek deizioù diwezhañ Juda. Lennit levrioù Jeremia hag Ezekiel. Gwirionez a-vremañ int hiziv an deiz evit an Adventourien ar Seizhvet Deiz, kement ha levr an Diskuliadur. Jeremia hag Ezekiel a zo bet skrivet evidomp-ni, war ar re m’eo deuet fin ar bed warno, rak al levrioù-mañ a zo bet skrivet en deizioù ma oa deuet fin Juda; ha distruj Jeruzalem, hag an amzerioù a zeuas da heul, a zo bet enrollet hepken evit diskouez da holl bobloù ar bed an amzerioù ma’z eo tost fin ar bed hag e zistruj, hag evit o c’hemenn a-zivout an darvoudoù a zeuio ganto, hag an trubuilhoù a yelo ganto.
TAM1897 Q1 47.7Dibabet he doa Israel ur roue a-enep da brotest an Aotrou. Pa oant dispartiet, e teuas an dek meuriad d’ar poent ma voent rediet da lavarout : N’hon eus roue ebet ; hag an Aotrou a lavaras : Me a vo ho roue. Adarre e lavarjont : Nann ; ur roue a rankomp kaout. Hag unan all o doe, hag hemañ e voe an hini diwezhañ. Neuze ne oant mui na gant roue na gant rouantelezh ; met kaset e voent da sklaved ha kollet da viken, peogwir ne felle ket dezho kaout an Aotrou da roue.
TAM1897 Q1 47.8Juda a badas c’hoazh ur pennadig, ha neuze e teuas ar pezh a lennomp ur pennadig zo — « Lakaat an diadenn da ziskenn, ha tennañ ar gurunenn » ; ne c’hall ket Juda kaout ur roue ken. Rediet eo da lavarout : « N’hon eus roue ebet ». Rankout a ra mont da gaouledigezh da Vabilon. Ar bobl hag an tribudoù evel-se n’o doa roue ebet ken betek ma teuas o Gwir Roue, dezhañ ar gwir da ren ha da c’houarn ; ha memes neuze e oant ken divrall, ken leuniet gant an hevelep spered a nac’has Doue en deizioù Saoul, ma ne felle ket dezho kaout an Aotrou da ren warno ; nac’het o deus anezhañ, hag o deus dibabet ur roue eus ar bed-mañ — « N’hon eus roue ebet nemet Kezar. »
TAM1897 Q1 47.9Un istor hepken eo. Pa nac’hasont Doue, e rejont kement-se a-enep e brotest, hag e tibabasont ur roue anvet Saoul. Gwelet a reas an Aotrou en dra-se o nac’hadenn eus Jezuz, o roue, hag o dibab eus Kezar ha Barabaz. O nac’hadenn eus ar C’hrist hag o dibab eus Kezar ne oa nemet poell sur o nac’hadenn eus Doue hag o dibab eus Saoul. Pa nac’hasont anezhañ ha pa zibabasont Saoul, e ouie an Aotrou e nac’hfent anezhañ hag e tibafent Kezar. Hag ar pazenn diwezhañ a oa er c’hentañ.
TAM1897 Q1 47.10Setu perak e lavaras an Aotrou, Samuel, n’eo ket ac’hanout a nac’hont, met ac’hanon a nac’hont evit na renfen ket warno; ha setu ar pezh a dalv kement-se evit an Adventourien ar Seizhvet Deiz. Doue a fell dezhañ bezañ Rener e bobl, e fell dezhañ bezañ Roue e bobl. Hag-eñ e vo anezhañ? Hag-eñ e vo a-walc’h e roueelezh? Ha bezañ a raio a-walc’h e ren evit e bobl? Setu ar goulenn bremañ, evel ma oa ar goulenn gwechall. Ne oa ket a-walc’h evito gwechall; rak ne fellent ket en em reiñ dezhañ gant o c’halon a-bezh. Aet int d’ar furmelouriezh, ha deuet int da vezañ ken heñvel ouzh ar bed ma’z int aet da idolerezh ar bed. Ret e oa dezho kaout ur roue, evel ar baganed all. Hag heñvel eo an istor hiziv an deiz. Ma n’eo ket Doue ur rener a-walc’h evit an Adventourien ar Seizhvet Deiz, eo peogwir n’emaint ket o krediñ ennañ gant o holl galon. Peogwir int ken heñvel ouzh ar baganed eo, e rankont kaout ur gouarnamant pagan ha galloud pagan evit en em wareziñ diouto o-unan, hag evit en em ren. O, ra selaoue an Adventourien ar Seizhvet Deiz hiziv komz an Aotrou : Me a vo ho Roue.
TAM1897 Q1 48.1Juda, evel m’em boa lavaret ur pennadig ‘zo, a voe kaset da gaouj da Vabilon, ha nebeut-tre eus ar re baourañ a chomas er vro. Eno e rankent bezañ chomet. Met a-youl-vat ez int aet da Ejipt. A-enep protestiñ an Aotrou adarre, ez int aet da Ejipt. Evel-se eo bet stlabezet holl bobl an Aotrou e-touez ar paganed, e Babilon hag en Ejipt. Ha setu perak, adalek an amzer-se, e komz ar Skriturioù a-bezh eus e bobl o vezañ kaset kuit eus Babilon hag eus Ejipt; hag evel-se eo c’hoazh.
TAM1897 Q1 48.2Hiziv an deiz, ar ger a zo : « Deuit er-maez anezhi, va fobl, evit na gemerfec’h ket perzh en he bec’hedoù, ha na resevfec’h ket eus he c’hleñvedoù. » Babilon eo. Hag en unnekvet pennad Levr an Diskuliadur e komzer eus an hini a zo “anvet en un doare speredel Ejipt;” hag ar re a drec’h al loen, e skeudenn, e verk, ha niver e anv, a “gan kanaouenn Moizez”—n’eo ket un dra bennak evel anezhi—met “kanaouenn Moizez servijer Doue.” Petra e oa kanaouenn Moizez ? — Kanaouenn an dieubidigezh diouzh an Ejipt. Neuze, pa gan ar re a drec’h war al loen, war e skeudenn, war e verk, ha war niver e anv kanaouenn Moizez, eo peogwir int dieubet diouzh an Ejipt. Rak, hiziv an deiz, ha betek fin ar bed, « Eus an Ejipt em eus galvet ma Mab. » Hiziv an deiz ez eus ur Vabilon hag un Ejipt. Hiziv ez eus tud Doue e Babilon hag en Ejipt. Hag hiziv e c’halv an Aotrou, “Deuit er-maez anezhi, va fobl;” ha, “Eus an Ejipt em eus galvet ma Mab.”
TAM1897 Q1 48.3Sellit adarre : Pelec’h e oa Nimrod ? — E Babilon e oa, ha ren a rae war rouantelezh Babilon. Pelec’h e oa Abraham ? — Er vro renet gant ar rouantelezh savet gant Nimrod e oa. Met Doue en deus galvet anezhañ da zont er-maez eus ar vro-se. Ar vro-se a oa Babilon, war an dachenn speredel koulz ha war an dachenn gorfel. Ha muioc’h c’hoazh : Nimrod a oa mab da C’hus, ha C’hus a oa mab da Ham, hag Ejipt eo douar Ham. Evel-se e oa en Nimrod Ejipt ha Babilon war un dro. Ha pa galvas Doue Abraham, e c’halvas anezhañ da zont er-maez eus Ejipt ha Babilon war un dro. Ha « ma’z oc’h da Grist, neuze ez oc’h diskennidi Abraham, hag hêred hervez ar bromesa ». Ha galvet oc’h da zont er-maez eus Ejipt ha Babilon war un dro.
TAM1897 Q1 48.4Deomp holl eta da studiañ ar Bibl, ha d’e lenn hervez ar pezh a lavar, evit ar sterioù speredel a zo ennañ. Neuze e vo ar Bibl a-bezh, adalek ar werzenn gentañ betek an hini diwezhañ, un dra vev ha skedus evit pep hini ac’hanomp.
TAM1897 Q1 48.5Goude-se e kaver Israel en Ejipt, hag an Aotrou a c’halvas anezho da zont er-maez eus Ejipt adarre. Neuze e nac’hjont an Aotrou, hag an disoc’h a voe ez int aet da gaout ar sklaverezh e Babilon, hag ez int aet adarre da Ejipt. Ha pa zeuas Jezuz, e nac’hjont anezhañ, hag e tibabjont Kezar. Neuze e teuas an Iliz kristen, hag eno e voe an distro diouzh ar feiz en Iliz a reas ur Babilon all, ha Doue a c’halvas an dud da zont er-maez eus ar Babilon-se. Da vare an Adreizhadur e galvas anezho da zont er-maez eus ar Vabylon-se. Goude-se e teuas ar Brotestantiezh, ar gristeniezh adreizhet, hag hec’h-hi a zistro diouzh ar feiz, hag a ra bremañ ur skeudenn d’al loen, ar pezh a zegas adarre Babilon, ar vamm hag he merc’hed, unanet gant gouarnamantoù ar bed. Ha memes tra e galv Doue, “Deuit er-maez eus Babilon, deuit er-maez anezhi, va fobl.”
TAM1897 Q1 48.6Ar brederouriezh he doa degaset an distro diouzh ar feiz en Iliz kristen ; ar gelennadurezh faos ha bagan a oa bet degaset er skolioù kristen, hag he doa degaset an distro diouzh ar feiz, a zeue eus Ejipt. Ar brederouriezh ejipsian-se he doa gwastet ar skolioù kristen, degaset an distro diouzh ar feiz, ha savet Iliz Roma, a zo hiziv an deiz war un dro Babilon hag Ejipt. Ha setu perak, hiziv an deiz, er wirionez vev a-vremañ, emañ an Aotrou o c’hervel e bobl er-maez eus Babilon hag eus Ejipt war un dro.
TAM1897 Q1 48.7Met ar Aotrou a fell dezhañ kaout pep tra. Fellout a ra dezhañ ren war bep tra. Fellout a ra dezhañ e vefe e rouantelezh war bep tra. Fellout a ra dezhañ e vefe evel-se en Iliz ; fellout a ra dezhañ e vefe evel-se er skol ; fellout a ra dezhañ e vefe evel-se en ensavadurioù embann ; fellout a ra dezhañ e vefe evel-se e pep lec’h, e-lec’h ma vez menneget e anv. Ha lezel a reot anezhañ d’ober evel-se ?
TAM1897 Q1 48.8Ma’z eo evel-se, c’hwi, pep hini evitañ e-unan, a rank kregiñ gant lezel an Aotrou da gaout ar plas a-bezh en ho kalon. Lezit ar Roue-se da ren eno en e rouantelezh dezhañ, en e rouantelezh ar Spered. Ar Rouantelezh hag ar ren-se a rank bezañ ken leun ha ken peurglok ma ne anavezot roue ebet, na rener ebet, nemet Doue, ha lezenn ebet, nemet hini Doue.
TAM1897 Q1 48.9Neuze, ha n’eo nemet neuze, e vimp dieubet diouzh an Ejipt hag Babilon. Ha neuze, goude bezañ bet dieubet evel-se diouzh Ejipt ha Babilon, e c’haller lavaret da vat, hag e vo lavaret neuze gant an Aotrou d’an hollved, “Setu ar re a zerc’hel gourc’hemennoù Doue, ha feiz Jezuz,”—n’eo ket ar re o deus graet o seizh gwellañ,—met e vo testeni Doue dirak an hollved, o tiskouez ur bobl war an douar a zerc’hel gourc’hemennoù Doue, ha feiz Jezuz. Tost eo an amzer-se, ha Doue a zo o c’hervel ur bobl eus Babilon hag eus an Ejipt evit ma c’hoarvezfe, ha ma c’hallfe testeniañ, Setu ur bobl a lezo ac’hanon d’he ren, ha n’he deus ezhomm na rener all, na lezenn all, na gouarnamant all nemet hini Doue.
TAM1897 Q1 48.10Bremañ, taolit ur sell ouzh se adarre. Doue en deus lakaet an den da zont war-wel adalek an deroù gant ar c’hentañ eus an holl urzhioù a oa ennañ hag a veve ennañ: « Karet a ri an Aotrou da Zoue gant da galon a-bezh, ha gant da ene a-bezh, ha gant da spered a-bezh, ha gant da nerzh a-bezh. » An den en deus kemeret un hent all, selaouet en deus unan all o komz, hag evel-se en deus kollet pep tra. Doue en deus e adsevelet war e zreid, hag en deus adroet dezhañ ar bri a garout Doue gant e galon a-bezh, e ene a-bezh, e spered a-bezh, hag e nerzh a-bezh. Buan-tre e oa aet e ziskennidi ken pell diouzh Doue ma ne oa plas ebet ken evit an Aotrou en o buhez, ha ret e voe d’ar bobl bezañ kaset kuit diwar an douar gant un dour-beuz. N’eus nemet eizh ene a oa prest da zegemer an Aotrou en o buhez.
TAM1897 Q1 49.1An Aotrou a adkrogas gant e labour war an douar gant eizh den. Evito, ar c’hentañ eus an holl urzhioù a oa : « Karet a ri an Aotrou da Zoue gant da galon a-bezh, ha gant da ene a-bezh, ha gant da spered a-bezh, ha gant da nerzh a-bezh. » Met pellaet e oant diouzh se, bet doueed all ganto, ha deuet e oant d’ar monarkiezh dre an idolatri. Ur stad a voe aozet — ar stad kentañ er bed. Frouezh an distro diouzh ar feiz e oa.
TAM1897 Q1 49.2E-maez ar stad fallakr-se e galvas Doue e bobl en-dro, hag e lañsas ur ouenn nevez a vevaded. Galvet e voe Abraham gant Doue eus ar vro-se, eus e c’herent, hag eus ti e dad, war-du ur vro a ziskouezefe dezhañ. Ha ne roas ket dezhañ kement ha lec’h da lakaat e droad war an douar; met prometiñ a reas e rofe anezhi dezhañ hag d’e ziskennidi goudezañ, pa ne oa bugel ebet gantañ c’hoazh. Evel-se e galvas Doue anezhañ eus ar vro ma oa o chom enni, ha ne roas bro ebet dezhañ er bed. Setu perak e voe lezet Abraham, mignon Doue, iliz Doue, hep bro ebet er bed-mañ, ha “mard oc’h da Grist, neuze ez oc’h diskennidi Abraham, hag hêred hervez ar bromesa.”
TAM1897 Q1 49.3Rankout a reomp kerzhet war roudoù feiz hor zad Abraham, en doa, pa oa digiridel c’hoazh. Ha hep bro oc’h er bed-mañ? An Aotrou a c’halv ac’hanoc’h er-maez eus ho pro, d’ar vro a ziskouez deoc’h. Ar vro neñvel eo. Ha degemer a reot anezhi?
TAM1897 Q1 49.4Diskennidi Abraham a yeas da Ejipt, ha Doue a zispartiias anezho diouzh ar vro-se. Moizez e oa ar skouer vras en amzer-se. Hêr ar gador e oa. Met distroiñ a reas e gein dezhi, hag ez eas gant Doue ; ha ret e voe dezhañ distreiñ e gein dezhi evit mont gant Doue.
TAM1897 Q1 49.5Doue en deus dieubet e bobl, hag e lavaras dezho : « Ar bobl a vo o chom hec’h-unan, ha ne vint ket kontet e-touez ar broadoù. » Met distroet int diouzh ar feiz e Doue, hag o deus lakaet ur roue hag ur stad evel ar broadoù pagan en-dro dezho ; ha petra zo deuet diwar se ? Ha degaset en deus mad ebet dezho ? Ne zilezas ket an Aotrou anezho; met ha degaset en deus an dra-se mad ebet dezho? Ur hent dibaouez a oa war-zu an traoñ, an traoñ, an traoñ, betek ma oant bet rannet, ha neuze ez aas an daou da get; hag adalek an deiz-se betek hiziv int bet “divroadourien e-touez ar broadoù”. N’int ket bet kontet e-touez ar broadoù, daoust m’o deus klasket.
TAM1897 Q1 49.6Evel-se, pa zeuas ar C’hrist, e savas en-dro ur familh speredel. Met adarre e teuas an distro diouzh ar feiz, hag an Iliz a yeas war-du an idolajerezh hag ar baganiezh, hag e savas ur gouarnamant — iliz ha stad adarre. Ar babelezh e oa ; ha petra a c’hoarvezo ganti ? — Gouzout a rit eo “mont da goll.” Neuze en deus Doue savet en-dro ur familh speredel er Brotestantiezh kristen. Met hemañ zo distroet diouzh ar feiz, hag en em unanet gant mamm ar gisti, hag a sav skeudenn al loen,—ur Stad war an douar a embann bezañ rouantelezh Doue; ha petra a c’hoarvezo gant kement-se ?—Gouzout a rit e vo distrujet gant un distruj peurbadel.
TAM1897 Q1 49.7Petra a voe eus rouantelezh Nimrod? — Distrujet e voe. Petra a voe eus rouantelezh Ejipt? — Distrujet e voe. Petra a voe eus rouantelezh Asiria? — Distrujet e voe. Petra a voe eus rouantelezh an dek meuriad? — Distrujet e voe. Petra a voe eus rouantelezh Juda? — Distrujet e voe. Petra a voe eus rouantelezh Babilon? — Distrujet e voe. Petra a zo deuet diwar rouantelezh Media-Persia?—Distrujet eo bet. Petra a zo deuet diwar rouantelezh Gresia?—Distrujet eo bet. Petra a zo deuet diwar rouantelezh Roma?—Distrujet eo bet. Petra a zo deuet diwar an dek a zo deuet war he lerc’h?—Distrujet e vint. Petra a zo deuet diwar ar baperezh en em savas war ziskar Roma?—Distrujet e vo. Petra a c’hoarvezo gant ar rouantelezh a zo graet diouzh he skeudenn, er Stadoù-Unanet?—Distrujet e vo.
TAM1897 Q1 49.8An Aotrou a fellfe dezhañ diskouez deomp ne garfe ket e vefe e bobl stag ouzh an traoù-se. Ha n’eo ket se ar gentel a zo ennañ? Ha c’hoant en deus e stagfe e bobl he c’harantez ouzh an traoù a ya da get? Adalek Adam betek bremañ, Doue en deus galvet an dud d’e lezel da ren, evit ma vefe o roue; ma’z afe ar bobl kuit eus o bro, eus o c’herent, eus ti o zad, da chom o-unan, ha da chom hep bezañ kontet e-touez ar broadoù. Ha kavout a raio biskoazh ur bobl a lezo anezhañ d’ober hervez e c’hoant?
TAM1897 Q1 49.9(Mouezhioù) Ya.
TAM1897 Q1 49.10Ya ; gouzout a reomp e vo gantañ ur seurt pobl, rak e lavar ger Doue. Met hag-eñ en do ar bobl-se e-touez ar re a embann bremañ bezañ e bobl ? Setu ar goulenn. Ha c’hwi a vo unan anezho? Ha c’hwi a vo unan anezho?—Lavarout a rit, Ya. Neuze, ha mont a reot kuit eus ho pro, hag eus ho kerent, hag eus ti ho tad? Ha chom a reot ho-unan, ha ne vefec’h ket kontet e-touez ar broadoù? Ha Doue a vo ho roue, ha n’ho po roue all ebet? Ha gouarnamant Doue a vo ho gouarnamant, ha n’ho po ezhomm eus gouarnamant all ebet?
TAM1897 Q1 49.11N’eo ket e viot o sevel a-enep forzh peseurt gouarnamant all; n’ho peus ezhomm ebet anezho, tra ken, peogwir ho peus ar gouarnamant gwellañ — ar gouarnamant peurvat. Ma’z eo ar gouarnamant-se en ho puhez, n’ho po ezhomm eus gouarnamant ebet war an douar evit ho ren, ha n’o do poan ebet ganeoc’h. Setu tout ar pezh a c’houlenn an Aotrou. Ha lezel a reot anezhañ da vezañ en ho puhez?
TAM1897 Q1 50.1E-barzh kemennadenn an trede ael emañ ar wirionez, dre ma’z eo ganti, ha drezi, e kinnig Doue “sevel ar gristeniezh war un diazez peurbadel”. Neuze, evel ma’z eo gwir e kemennadenn an trede ael, pa vez stabilaet ar Gristeniezh gant Doue war ur sichenn peurbadel, e vo ur Gristeniezh ha ne vo stag ouzh netra war an douar-mañ. Stag e vo ouzh Doue hepken; ouzh e c’her peurbadel hepken; sklêrijennet gant e Spered peurbadel; kelennet gant an Hini a zo e orin abaoe deizioù an eternite; ha kaset evel-se davet Doue peurbadel, evit ma renfe, ha dindanañ e vo an divrec’h peurbadus.
TAM1897 Q1 50.2Gouzout a ran, ha gouzout a rit, ez eus breudeur zo na soñj ket dezho eo reizh kement-mañ. Daou vloaz zo e voe prezeget, hag embannet e voe er BULLETIN. Gant kalz a dud ne voe ket degemeret. Gant lod n’eo ket degemeret c’hoazh. Soñjal a reer eo fall-mik. Met e-pad ar C’hendalc’h Meur diwezhañ e voe lennet deomp daou desteni,—skrivet a-ratozh evit ar C’hendalc’h-mañ, hag unan anezho, a gavan, a zo moullet e BULLETIN niv. 4; an hini all n’eo ket moullet c’hoazh, met moullet e vo, war a soñjan, a-benn nebeut,—o tamall an Adventourien Seizhvet Deiz evit en em gemer gant aferioù politikel. Lenn a ran amañ un tamm a ziskouezo deoc’h ar mennozh a zo ennañ:—
TAM1897 Q1 50.3Dic’hoanaget eo an Aotrou Jezuz gant e bobl. Eñ eo ar C’habiten, ha ret eo dezho en em renkañ dindan e banniel. N’o deus na amzer, na furnez, na nerzh da goll o kemer perzh e tu an tuioù politikel. Broudet e vez an dud gant un oberiantiz kreñv eus an traoñ, ha n’eo ket da vugale Doue reiñ o levezon d’ar stourm politikel-se. Met peseurt spered a dap hor pobl, pa weler ar re a gred emaomp bremañ dindan kemenn an trede ael, kemenn diwezhañ ar druez d’ar bed, breudeur er memes feiz, o wiskañ armerioù strolladoù politikel enebet, o tisklêriañ soñjoù enebet hag o tiskouez o mennozhioù rannet?
TAM1897 Q1 50.4Bremañ e c’houlennan ar goulenn-mañ dindan stumm ur ginnigadenn : Ma vije bet degemeret ha heuliet gant an holl Adventourien ar Seizhvet Deiz ar pezh a oa bet prezeget daou vloaz zo diwar-benn sujed ar gouarnamant hag an Iliz, ha bez’ e vije bet tu d’an testeni-se da sevel ? — Splann eo, nann. Neuze, ha goulenn un dra fall a rae ar c’hentelioù-se, pa c’halvent pobl Doue d’ur saviad ma ne vije ket bet tu dezhañ kavout fazioù enno ? War ar poent resis-mañ em eus soñj. Da lavaret eo, pa vez kinniget ur linenn wirionez diwar ger Doue, hag a lakafe e bobl, ma tegemerfent anezhi dirak Doue ha dirak ar bed, en ur saviadenn a-seurt ma ne c’hallfe ket an Aotrou kavout fazioù enno e-keñver an traoù liammet ouzh al linenn wirionez-se, ha n’eo ket sur degemer kement-se evel ar wirionez? Penaos e c’hallfe bezañ gaou?
TAM1897 Q1 50.5Met unan eus an testenioù eo hemañ hepken. An testeni all a zo leun a bajennoù-ha-pajennoù a glemmoù eus an hevelep seurt, d’e bobl, abalamour m’o doa kemeret perzh e divizoù politikel ar c’houlzad diwezhañ; e doare ma’z eo bet rediet an Aotrou, en daou desteni da heul, da gas klemmoù d’e bobl abalamour m’o doa graet an dra-se end-eeun a vije bet gwarezet dioutañ, ma vijent bet asantet d’ar gemennadenn roet dezho triwec’h miz a-raok ma krogfe ar c’houlzad. Perak eta en deus an Aotrou kaset ar gemennadenn-se d’e bobl triwec’h miz a-raok ma vije un digarez bennak dezho da heuliañ an hent enep? Ha ne felle ket dezhañ e vije e bobl prientet pa vije deuet ar mare-se a gemmesk hag a gaoz warno, evit ma oufent an hent reizh, ha ma ne vije ket kemmesket gant ar re all a oa bet kemmesket, ha ma ne gemerfent ket perzh en traoù a rank rebechañ?
TAM1897 Q1 50.6Ne c’houlennan ket bremañ e vefe degemeret gant an holl abalamour m’emañ eno. Goulenn a ran e vefe degemeret ganto, studiet ganto, pedet diwar e benn ganto, sellet outañ ganto, ha degemeret ganto peogwir eo ar wirionez, ha saveteiñ a raio pobl Doue diouzh ar riskl e rankfe an Aotrou biskoazh o rebechañ pe o reizhañ war ur poent a’r seurt-se. Koulskoude e ouzon ez eus breudeur a soñj c’hoazh ez eo fall-holl an dra-se ; hag a lavar e c’houlenne digant hor pobl kemer un emzalc’h pellaet, hag e oa kemer un emzalc’h pellaet. Ha gallout a ra bezañ un emzalc’h pellaet an hini a laka pobl Doue el lec’h ma fell dezhañ e vefent, evit ma vint dieub-mik diouzh an holl draoù kemmesket-se a laka ar bed da vezañ kemmesket ?
TAM1897 Q1 50.7Er bloaz-mañ eo deuet an hevelep doare-soñjal en un doare all. N’eus bet tamm ebet kaoz er c’hentelioù er bloaz-mañ eus ar Skriturioù a oa bet meneget daou vloaz zo. An Aviel e oa d’ar c’houlz-se ; an Aviel eo bremañ ; rak n’eo nemet an Aviel o treuziñ ar Bibl a-bezh, ha ne c’hallit ket stekiñ ouzh ar Bibl e lec’h ebet hep na lavarfe kement-se.
TAM1897 Q1 50.8Un dra all zo a rankomp derc’hel kont anezhi. Ma kemeromp perzh e aferioù politikel hag e kaozeadennoù politikel, e vo kemeret tuioù disheñvel gant hiniennoù disheñvel, e strolladoù politikel enebet, o embann santimantoù enebet, hag o tisklêriañ o alioù rannet, en ur embann bezañ breudeur. Petra eo ar pazenn diwezhañ en obererezh politikel ? — Ar brezel, evel-just. Neuze, petra zo ennañ, en deroù ? — Ar pezh zo ennañ en diwezh hepken — ar brezel. An ene-se eo, eus an deroù betek an diwezh. Ha breudeur er C’hrist, hag a zo unan er C’hrist, a c’hall kemer perzh en un dra bennak a rafe dezho bezañ rannet, en ene an enebiezh? Ha gallout a reont?—Nann; ket en ur chom unan er C’hrist. Klask an unaniezh a rankont ober, klask unaniezh ar Spered, “o strivañ da virout unaniezh ar Spered e liamm ar peoc’h.”
TAM1897 Q1 50.9Lod o deus bet c’hoant heuliañ ar poell anezhañ, hag anzavout e c’hall, en diwezh, ar gristenien zoken, forzh peseurt kristen, an Adventourien eus ar Seizhvet Deiz, pe re all, en em gannañ. N’eo ket en em gannañ an eil ouzh egile, evel-just, met en em gannañ evit o bro, ha kemer perzh en ur brezel evit derc’hel ar gouarnamant sivil. Met pelec’h emañ bro ar c’hristen? Pelec’h emañ gouarnamant ar c’hristen? Ha gallout a rit lavaret?
TAM1897 Q1 50.10(Mouezhioù) “N’eo ket eus ar bed-mañ.”
TAM1897 Q1 50.11N’eo ket eus ar vro-mañ, ha n’eo ket eus ar bed-mañ. Hon rouantelezh hag hor bro n’int ket eus ar bed-mañ. Met ha gallout a ra ar gristenien stourm evit o bro gant armoù ar stourm kigek? Roue ar vro-se en deus lezet en em groazstagañ, lakaat d’ar marv, ha beziañ e-maez ar weled, kentoc’h eget sevel e zorn evit stourm evit e vro. Neuze, ha gallout a ra un dra bennak, pa ya he lojik betek-se, bezañ gwir en deroù?
TAM1897 Q1 51.1Met n’eo ket kement-se hepken. Ma’z eo deomp-ni, Adventourien ar Seizhvet Deiz, da brezeg ar pennaennoù-se ha da stagañ start outo, ez eus ur pazenn a-bouez a rank bezañ graet, evit bezañ reizh e-keñver gouarnamant ar Stadoù-Unanet, e-keñver Stad Michigan, hag e-keñver meur a Stad all, evit ma’n em ziskouezfemp dindan ar gouloù mat.
TAM1897 Q1 51.2Adlavarout a ran anezhañ, evit ma komprenfec’h eus petra emaon o komz. Ma’z eo evit ma teufemp da zegemer ar bennaenn e c’hall ar Gristenien en em gannañ, sevel o brec’h dehou evit difenn o bro hag ar gouarnamant ha kement zo, neuze e rank ar bodad relijiel, evit bezañ reizh gantañ e-unan, ha dreist-holl evit bezañ reizh gant gouarnamant ar Stadoù-Unanet ha gant meur a Stad all, embann anezhañ dirak an holl, ha disteurel ha diskar an hentad a oa bet heuliet gant ar bodad relijiel evel-se gwechall.
TAM1897 Q1 51.3Amañ em eus daou baperig bihan moulet e 1865, met ar pezh a zo skrivet enno a c’hoarvezas e 1864. Unan anezho en deus da ditl “Sell an Adventourien ar Seizhvet Deiz war an Dougen Armoù, evel ma voe kinniget da C’houarnourien meur a Stad ha d’ar Marescal-Meur [da lavaret eo, hini ar Stadoù-Unanet], gant ul lodenn eus al Lezenn Enskrivañ.”
TAM1897 Q1 51.4D’ar mare-se, an Adventourien ar Seizhvet Deiz, dre Boellgor ar C’hendalc’h Meur, o doa disklêriet da gouarnamant ar Stadoù-Unanet, ha da re Stadoù Illinois, Michigan, Pennsylvania, Wisconsin, hag ur Stad pe ziv all, ne c’halle ket an Adventourien ar Seizhvet Deiz, evel kristenien, ha dre ma oant kristenien, aotren e c’hallfe kristenien dougen armoù pe stourm e doare pe zoare. An teul all a zo tennadennoù eus skridoù ha embannadennoù an Adventourien ar Seizhvet Deiz, evit gwiriañ d’ar gouarnamant e oa gwirion ar c’hlemm-se a-berzh ar bodad relijiel.
TAM1897 Q1 51.5Bremañ, ma vez da zistreiñ an urzh-se, ha ma rankomp degemer ar soñj e c’hall ar gristenien en em gannañ e forzh peseurt degouezh, evit ar gouarnamant pe forzh petra e vefe, neuze e dleomp d’ar gouarnamant eus ar Stadoù-Unanet lakaat Poellgor ar C’hendalc’h Meur, a zo dileuriad ar bodad relijiel, da vont da welet gouarnamant ar Stadoù-Unanet ha da lavarout dezho hon eus cheñchet hor soñjoù; ha mont da gavout gouarnourien ar Stadoù-se ha lavarout dezho hon eus cheñchet hor mennozhioù; evit ma chomo an enrolladennoù hervez hor mennozhioù nevez ha reizhet war an danvez-se.
TAM1897 Q1 51.6Bremañ, ne gredan ket e-pad ur vunutenn e tlefer stagañ ouzh un dra bennak a zo bet graet, abalamour m’eo bet graet hepken. Met ma oa reizh an dra a zo bet graet, neuze dalc’hit gantañ. Ha lavarout a ran bremañ, ma cheñch hor soñjoù war an dra-se, e dleomp d’ar gouarnamantoù-se reiñ da c’houzout ar fed-se dezho, evit na soñjint ket ac’hanomp evel un dra all estreget ar pezh omp e gwirionez. N’eo nemet reizh e-keñver ar gouarnamantoù; rak evel bodad relijiel hon eus lakaet ent-ofisiel war wel hor savboent enep.
TAM1897 Q1 51.7Daou vloaz zo, pa voe roet ar c’hentelioù-se, ne ouien ket e oa an teulioù-se. N’ouien ket e oa anezho betek war-dro deroù ar bloaz 1897. Unan bennak en deus kaset anezho din en ur golo-lizher, ha se eo kement a ouzon diwar o fenn. Moullet e oant bet e 1865 gant “Steam Press of the Seventh-day Adventist Publishing Association, Battle Creek, Mich.” Enno emañ sinet anvioù Poellgor ar C’hendalc’h Meur war an teulioù kinniget da gouarnamant ar Stadoù-Unanet, hag anvioù Poellgorioù Kendalc’h ar Stadoù war an teulioù kinniget da c’houarnourien ar Stadoù.
TAM1897 Q1 51.8Bremañ e lennin deoc’h tammoù zo eus an tennadennoù a voe moullet d’ar mare-se diwar teulioù, embannadennoù ha skridoù an Adventourien eus ar Seizhvet Deiz, evel prouenn da gouarnamant ar Stadoù-Unanet, hag evel prouenn da c’houarnourien ar Stadoù, e oa ar savboent-se kemeret gant Poellgor ar C’hendalc’h Meur eus an iliz o savboent degemeret, ha n’eo ket unan ijinet evit an degouezh, evit tec’hout diouzh an engalv, pe evit tec’hout diouzh an heuliadoù a zeue war ar vro abalamour d’ar brezel. Embannet e voe an afer-mañ evel prouenn d’ar gouarnamantoù-se e oa ur bennaenn gant an Adventourien ar Seizhvet Deiz, hag e talc’hent dezhi peogwir e oa ar gristeniezh.
TAM1897 Q1 51.9Lenn a rin un nebeud tennadennoù diwar anezhañ, ha gwelet a reot ar pezh am boa gwelet kerkent ha lennet anezhañ,—ma vije bet an teul-se dirazon daou vloaz zo en Tabernakl-mañ, ne vije ket bet tu din da gelenn ar pennaennoù a zo ennañ en un doare sklaeroc’h eget n’am boa graet er c’hentelioù am boa roet, hag a oa bet embannet er BULLETIN. Setu un tennad eus un dra bennak skrivet er Signs of the Times, gant ar pastor James White, e 1853:—
TAM1897 Q1 51.10An Iliz embannet eus ar C’hrist he deus dilezet brec’h he gwaz gwirion, ha bremañ en em harp war vrec’h greñv al lezenn. Klask a ra gwarez, ha bezañ maget gant gouarnamantoù brein ar bed, ha da vat eo skeudennet gant merc’hed gisti an hen vamm, hi hec’h-unan o vezañ un arouez eus an Iliz Katolik. Evel ma tlefe ar wreg stagañ ouzh he gwaz, evel-se ivez e tlefe an Iliz stagañ ouzh ar C’hrist, ha, e-lec’h klask gwarez digant brec’h al lezenn, en em harpañ hepken war vrec’h c’halloudus he C’haret. Dimezet en un doare direizh eo an Iliz gant ar bed. Gwelet e vez kement-se e rannoù disheñvel ar gouarnamant sivil. Zoken e rann ar brezel e weler ministr anzavet Jezuz-Krist o farsal Doue ar peoc’h gant e bedenn evit kaout trec’h en emgann.
TAM1897 Q1 51.11Adarre, un tennad tennet eus ar Review and Herald eus an 9 a viz Mae 1854:—
TAM1897 Q1 52.1Pe e vefe an traoù-se tost pe get [a-zivout donedigezh an Aotrou eo], e chom ar fed ; ur spered brezel a zo o redek, ur spered a gasoni hag a douellerezh. E levezon saotrus eo a spont ac’hanomp,—levezon dizremmus an tostoni ouzh mennozhioù ar brezel hag ar gwadverzh eo, an entan direizh, spered c’hwerv ar strolladoù, a zo fall, hag a laka ar fall da skignañ.
TAM1897 Q1 52.2Na vefe ket lavaret n’eus dañjer ebet evit diskibien ar C’hrist diwar an abegoù-se. Dañjer a zo; rak pa “c’hwellaio an droug, e yenaio karantez kalz a dud.” Setu aze al liammoù kevrinus ha didispleg a stag an den ouzh an den, hag a zifenn un interest dispartiet hag digenvez, ma tapomp hep gouzout deomp an ton a zo war ar renk, ha ne ouzomp ket netra ken na vez ar spered kammet ha distabil; hag evel-se, o vezañ en ur stad fall, eo prest da zegemer ha da c’henel an droug. Ar gwall-gastiz moral a zistruj muioc’h c’hoazh eget ar vosenn.
TAM1897 Q1 52.3Un tennad all adembannet diwar ar Review and Herald eus an 31 a viz Gouere 1856:—
TAM1897 Q1 52.4Lavaret en deus Jezuz, “Heuilhit ac’hanon.” Petra eo, breur ker, c’hoar ger, ho skouer a feiz? Ha n’eo ket ar Bibl? Respont a rit, Ya. Neuze, setu ma’z eomp di, evit gouzout ha heuliañ a reomp Jezuz pe get. Mont a rin dirazoc’h en ho hent, ha rezonat ganeoc’h; hag an hent-se eo obererezhioù hor buhez a-bezh. Taolenniñ a raimp an dachenn, da gentañ, ha goulenn a raimp, Ha bez’ e rit evel ar bed? Met goulenn a rit, Petra a fell deoc’h lavaret? Klask a rin displegañ deoc’h. Ha kemer a rit perzh gant ar bed en e bennreolennoù hag en e lezennoù? Ma’z eo, n’eo ket ho hent an hini m’en deus Jezuz kerzhet warnañ. Lavaret en deus Jezuz, Int (an diskibien) n’int ket eus ar bed, evel ma n’on ket me eus ar bed. Pegoulz hoc’h eus gwelet Jezuz e lez-varn an Impalaer?—Biken, nemet pa voe kaset evel un oan d’al lazherezh.
TAM1897 Q1 52.5Met lezennoù mat a fell deomp, ha d’hor c’hefridi emañ lakaat tud vat d’o sevel ha d’o lakaat e pleustr.
TAM1897 Q1 52.6E gwirionez e fell deomp kaout lezennoù mat; ha n’en deus ket Jezuz hon lezet da heuliañ anezhañ hep anezho. Lavarout a ra, “Ar ger a glevit n’eo ket din, met d’an Tad en deus ma c’haset.” Yann 14:24.
TAM1897 Q1 52.7Lavarout a ra ar Salmour : « Lezenn an Aotrou zo peurvat, a zistro an ene. » Salm 19:7. Lavarout a ra Paol : « An holl Skritur zo a-berzh Doue dre spered, ha talvoudus eo evit ar gelenn, evit ar rebech, evit ar reizhadenn, evit ar stummadur er reizhder, evit ma vo den Doue peurvat, peurarmet evit an holl oberennoù mat. » 2 Timoteüs 3:16, 17. Petra c’hoazh a fell deoc’h? pe petra nebeutoc’h a fell deoc’h, breur ker?
TAM1897 Q1 52.8Ar pazenn da heul a c’houlennit digant ho kannad eo sevel lezennoù a vez lakaet e talvoud gant ar c’hleze, un arm nann-kristen, ma ne vez ket sentet outo. Al lezennoù-se eo bevañs ha buhez ar gouarnamant-se, ma’z eo ezel anezhañ, ha ne c’hall ar gouarnamant-se derc’hel e vroadelezh nemet gant arsenaloù pe binvioù-marv, flodadoù bras ha soudarded armet gant o armoù marvus. Goude-se e lakait ho breur kristen mat, heulier Priñs ar Peoc’h, e-kichen ar chafod, da lakaat ar marv; pe e penn ur gward milourel, gant un urzh habeas corpus da adlakaat ur breur paour dindan sklaverezh, abalamour d’ar gwall-oberiantout da c’hoantaat analat aer frank an neñv. Pe, ma’z eo ho penn-magistrad broadel, e lakait ho peskob mat war ur marc’h-brezel armet penn-da-benn, penn-general war holl nerzhioù ar marv er vroad.
TAM1897 Q1 52.9Goulenn a rafen, ker heulierien Jezuz, ha gallout a ra an den lakaat an drouklazhañ da vezañ reizh, pa en deus lavaret Doue, « Na zrouklazh ket » ? Ha n’eo ket diazezet framm klok ar gouarnamantoù denel war ar c’hleze ? Ha ne vint ket friket e tammoùigoù bihan pa zeuio an hini a zo gantañ ar gwir da ren en reizhder ?
TAM1897 Q1 52.10Met n’on ket e brezel a-enep gouarnamantoù an dud. Nann, nann. Lavarout a ra David en ur c’hantik meulgan da Zoue : « A-dra-sur, kounnar an den a veulo ac’hanout, ar peurrest eus ar gounnar a harzi. » Salm 76:10. “Rak n’eo ket an aotrouniezh un euzh evit an oberennoù mat, met evit an droug. Ha ne’z peus ket aon rak ar galloud neuze? Gra ar mad, hag e reseves meuleudi diganti. Rak ministr Doue eo evidout [kristen] evit ar mad.” Romidi 13:3, 4.
TAM1897 Q1 52.11Ma talc’hit soñj, ma breudeur, ez eo ar gristenien ur strollad disheñvel, ur bagad bihan, dispartiet, dibabet er bed, evit bezañ gouleier er bed, pe evit ar bed, evit ma vefe heñchet ar bed, o welet o oberoù mat (ar gouloù), da’n em unaniñ gant ar bagad bihan, a vez kontet a-hed an deiz evit al lazhadenn, ha dre-se da enoriñ ho Tad en Neñv, neuze e viot gouest da gompren skridoù evel Romained 13, ha 1 Timoteüs 1; 2, a c’hallin menegiñ diwezhatoc’h. « Ra stourmo an tamm pri-poazh ouzh tammoù pri-poazh an douar » [Izaj 45:9]; met, ma vo gant ar gristenien spered Jezuz, neuze e heuliont Jezuz.
TAM1897 Q1 52.12Ha gwelet hon eus disoc’hoù zo eus ar gristenien embannet o heuliañ ar bed? Ra vo neuze da’n hon prientiñ da dizhout ul lec’h uhel evel Balaam, pa voe galvet gant Balak da golledañ Israel, pa embannas e barabolenn hag e lavaras : « Penaos e kolledan an hini n’en deus ket kolledet Doue? pe penaos e herzan an hini n’en deus ket herzet an Aotrou? » Rak eus lein ar reier e welan anezhañ, hag eus an torgennoù e sellan outañ : setu, ar bobl a vo o chom hec’h-unan, ha ne vo ket kontet e-touez ar broadoù.” Niverennoù 23:8, 9.
TAM1897 Q1 52.13Bremañ e lennan un arroud all, adembannet diwar ar Review, deiziadet an 14 a viz Eost 1856:—
TAM1897 Q1 52.14Ha aviel Jezuz en deus roet deoc’h ar gwir da implijout ar c’hleze, d’en em armoñ gant armoù kigek, da gemer ar c’hleze evit “ober war-dro ho ti”, da zieubiñ ar re wasket eus galloud ar gwasker, en ur derriñ c’hwec’hvet gourc’hemenn Doue, “Na lazh ket”? Jezuz a lavar, “Karet ho enebourien.”
TAM1897 Q1 52.15Ha soñjal a rit, evel kristen o vevañ dindan an Aviel, hoc’h eus un aotre eus ar Bibl da gemer perzh en tabutoù politikel ne vern penaos? Pe e vefe en ober al lezennoù, pe e vefe o lakaat lezennoù ar gouarnamant denel e pleustr? Ma’z eo gwir, e soñjan deoc’h oc’h en douell vras.
TAM1897 Q1 52.16Setu ar pezh a lavaras ar bodad relijiel e 1864. Kinnig a rejont kement-se da gouarnamant ar Stadoù-Unanet, evel prouenn ne gredent ket er brezel, ha ne c’hellent ket dougen armoù, ha ma vijent enrollet, ne c’helled ket gortoz diganto stourm. Ha gouarnamant ar Stadoù-Unanet en deus selaouet o arguzioù, hag en deus kemeret ar muzulioù rekis evit ma’z afent d’an ospitalioù e-lec’h ma c’hellfent ober labour ministri an Aviel, ober war-dro ar re glañv, ha degas ar silvidigezh d’ar re a oa o vervel. Bremañ, ma vez nullaet an diviz-se, e tleomp en em zerc’hel en un doare reizh dirak ar gouarnamant, ha disklêriañ ez eo bet nullaet.
TAM1897 Q1 52.17Kenderc’hel a ran da lenn :—
TAM1897 Q1 52.18Pep testenn a c’hallfec’h menegiñ, pe abeg gredus a ginnigfec’h, a rank bezañ amprouet gant ar Skritur eeun ha ger-ha-ger. Marteze e studiaimp an holl skridoù pe abegoù a-seurt-se a ziskouezit deomp, d’ar mare dereat; met da gentañ-penn e selaouimp ouzh an Aviel. Evit ar gristenien a zo prest da heuliañ Jezuz, kement-se a rankfe bezañ a-walc’h.
TAM1897 Q1 52.19Jezuz a lavar : « Ma servij unan bennak ac’hanon, ra heulio ac’hanon. » Yann 12:26. Met ha lavarout a rit : « Kement-se a c’hallan ober, ha servijout evel ur c’heodedour feal d’am bro, en he politikerezhioù broadel hag en he gouarnamant ? » Paouezit. Jezuz a lavar : « N’hall den ebet servijout daou vestr. » Matta 6:24. « Ma vijec’h eus ar bed, e karfe ar bed ar pezh a zo dezhañ ; met dre ma n’oc’h ket eus ar bed, met ma’m eus ho tibabet er-maez eus ar bed, setu perak e kas ar bed ac’hanoc’h. » Yann 15:19.
TAM1897 Q1 52.20Peseurt perzh a c’hallit kaout e politikerezh ar bed, ma “n’oc’h ket eus ar bed,” met ma’z oc’h kasaet gant ar bed, ha dibabet “eus ar bed”? Met daoust hag-eñ e rankomp reiñ ar ren e daouarn an drougzed? a lavarit. N’hallit ober netra ouzh se. An dud fall hag an touellerien a ya da fallat muioc’h-mui; ha da vare fin ar bed, an dud fall a raio an droug, ha hini ebet eus an dud fall ne gompreno. Daniel 12:10. An abeg eo ne fell ket d’ar bed sentiñ ouzh Doue, pe heuliañ Jezuz, o nac’hañ anavezout ez eus ur Lezennour hepken. Jakez 4:12.
TAM1897 Q1 53.1“Setu perak en deus lavaret an Aotrou : Dre ma tosta an dud-mañ ouzhin gant o genoù, ha gant o muzelloù e reont enor din ; met pell-pell o deus lakaet o c’halon diouzhin, ha desket eo o aon dirazon gant reolennoù an dud : setu, sellit, e rin ur burzhud e-touez an dud-mañ, ya, ur burzhud ha marzh ; rak furnez o furien a yelo da goll, ha skiant o zud evezhiek a vo kuzhet.” Izaj 29:13, 14. Pegen burzhudus eo an skouer-se e buhez kalz a gelennerien veur war an teologiezh, a oa, un nebeud amzer zo, e penn adseveloù relijiel, adreizhadennoù moral, ha kevredigezhioù ar peoc’h: o kas war-raok iliz ar C’hrist, armet gant an Aviel a laka ar vuhez hag an divarvelezh war wel; o stourm dre c’houlennadennoù, pedennoù, ha daeroù; bremañ dirak an Aviel end-eeun, pa en deus lavaret Jezuz, “Klevet hoc’h eus e oa bet lavaret : ‘Karet a ri da nes, ha kasaat a ri da enebour.’ Met me a lavar deoc’h, Karit ho enebourien, bennigit ar re a ro mallozh deoc’h, grit mad d’ar re a gasa ac’hanoc’h, ha pedit evit ar re a ra goap ac’hanoc’h hag a wask ouzhoc’h; evit ma viot bugale ho Tad a zo en neñv: rak lakaat a ra e heol da sevel war ar re fall hag ar re vat, ha kas a ra glav war ar re just hag ar re zireizh.” “Bezit neuze trugarezus, evel m’eo trugarezus ho Tad ivez.” Matta 5:43-45; Lukaz 6:36. Daoust d’ar skridoù-se, e welomp stad reuzeudik an ilizoù kristen a-feur ma tiorroont o ziskenn moral hag o heñvelder ouzh ar bed. Un nebeudig eus an degouezhioù niverus a venegomp.
TAM1897 Q1 53.2Setu amañ da heul meur a zisklêriadenn gant prezegerien vrudet, a c’hwezh “armoù”, “emgann”, “batailh”, “brezel”, hag all. Kenderc’hel a ra evel-henn neuze :—
TAM1897 Q1 53.3Dirak fedoù evel ar re-mañ, a ziskouez cheñchamant an aour finañ en un dra falloc’h eget an dros, an diouer a resped penn-da-benn e-keñver testenioù ar C’hrist hag o zestenidigezh kent, e rankomp huchal : « Aet int war hent Kain, ha redet int gant c’hoant-gounnar war-lerc’h fazi Balaam. »
TAM1897 Q1 53.4Ha heuliañ a ra an dud-se Jezuz? Hag-eñ e stagont anezho o-unan hag o heulierien gant armoù an Aviel? Hag-eñ e tiskouezont ur fiziañs dall e lezenn beurvat Doue? Hag-eñ ec’h anavezont n’eus nemet ul Lezennour evit ar c’hristen? Hag-eñ e klevont Paol o lavarout, “Armoù hor stourm n’int ket korfel, met galloudus dre Zoue evit diskar kreñvlec’hioù”? 2 Korintianed 10:4. Hag-eñ e reont o evezh a-benn ar fin ouzh ar Skriturioù a zisklêront kelenn?
TAM1897 Q1 53.5Gwisit holl-armadur Doue, evit ma c’hallfec’h dalañ ouzh finesoù an diaoul. Perak ? — « Rak n’eo ket ouzh kig ha gwad e stourmomp. » Nann ; n’eo ket se galv heulierien Jezuz. Met stourm a reomp « ouzh ar pennañsoù, ouzh ar galloudoù, ouzh renerien deñvalijenn ar bed-mañ, ouzh an drougiezh speredel [speredoù fall, er marz] e lec’hioù uhel. » “Setu perak, kemerit holl armadur Doue, evit ma viot gouest da stourm en deiz fall, ha, pa ho po graet pep tra, da chom en ho sav.” Efezianed 6:11-13.
TAM1897 Q1 53.6Paol a renabl armoù ar gristenien en Efesianed 6:14-18, hag a lavar, Kemerit “kleze ar Spered [n’eo ket unan dir], a zo ger Doue; o pediñ bepred gant kement pedenn ha goulenn-pediñ er Spered;” gwisket gant an armadur neñvel-mañ, ha treid-gwarezet gant prientadur aviel ar peoc’h, o klask kaout bennozh Krist,—“Eürus ar re druezgar : rak kaout a raint truez.... Eürus ar siouldedourien [n’eo ket ar reuziadourien] : rak bugale Doue a vo graet anezho.” Matta 5:7, 9. Selaouit ouzh Yann pa gomz ouzh ar soudarded, pa c’houlennont digantañ petra a zleent ober. Respont a ra, “na rit feulster ouzh den ebet.” Lukaz 3:14.
TAM1897 Q1 53.7Ho pet soñj e lavaras Jezuz da Bêr, pa voe kelennet an doktrin vras pleustrek evit an holl gristenien, diwar-benn ar pezh a zo da ober gant ar c’hleze, “Lak da gleze en e lec’h en-dro : rak an holl re a gemer ar c’hleze a yelo da goll gant ar c’hleze.” Matta 26:52.
TAM1897 Q1 53.8Ra gerzhfe ar Gristenien e sklêrijenn ar gwirionezioù-se, ha nebeut-tre a jeneraled pe a soudarded kristen a vefe, da implijout “pemp fuzuilh warn-ugent Sharp eus an Aotrou Beecher”, daoust ma vefe staget ur Bibl en un doare santel ouzh penn a-dreñv pep hini anezho.
TAM1897 Q1 53.9Klevout a reont Jezuz o lavarout : « N’eo ket eus ar bed-mañ va rouantelezh ; ma vije eus ar bed-mañ va rouantelezh, e stourmfe va servijerien. » Yann 18:36. Ar gristenien, armet evel-se gant armoù ar Aviel, ha dizarmet penn-da-benn diouzh ar re gigennek, o vezañ dispartiet-krenn diouzh gouarnamantoù ar bed, a c’hall lezel ar bed, armet betek an dent gant armoù ar marv evel m’emañ, da redek war an hent ledan, o lakaat e pleustr o lezennoù digristen gant kastiz ar marv.
TAM1897 Q1 53.10Ur gwir-dreist dic’hallus da zisplegañ eo evit restad an Iliz, pa sellont ouzh istor an amzer-dremenet, ha pa welont, daoust m’o deus diskibien ar C’hrist, evel Paol, garmet, “Abalamour dit e vezomp lazhet a-hed an deiz; sellet e vez ouzhimp evel deñved evit al lazherezh [Romained 8:36];” tra ma’z eo bet glebiet o hent gant daeroù, leuniet gant o gwad, ha goloet gant o c’horfoù drailhet hag o eskern gwennet;—o bri eo huchal gant Balaam, pa welont e vo “o chom hec’h-unan pobl Doue, ha ne vo ket kontet e-touez ar broadoù,” “Lez ac’hanon da vervel marv an den reizh, ha ra vo ma dibenn evel e hini !” Niverennoù 23:9, 10.
TAM1897 Q1 53.11Kalz muioc’h a zo er follen-mañ, met n’em eus ket ezhomm da lenn muioc’h anezhi. Lenn a rin ur rann pe ziv all eus an Aotrou, a zo amañ evidomp en hon amzer. Roet e oa bet deomp kement-mañ pevar bloaz zo gant Spered ar profediezh, ha lennet e oa bet deomp en Tabernakl-mañ:—
TAM1897 Q1 53.12“Dibabet en deus an Aotrou Jakez evitañ e-unan, hag Israel evit e zanvez dibar. Rak gouzout a ran eo meur an Aotrou, ha m’eo hon Aotrou a-us d’an holl doueed.” Prederit, ma breudeur ha ma c’hoarezed, en deus an Aotrou ur bobl, ur bobl dibabet, e Iliz, a zo dezhañ e-unan, e garrann dezhañ e-unan, a zalc’h en ur bed kleiziet gant ar pec’hed hag en em zistaget dioutañ; ha mennet e oa ne vefe anavezet aotrouniezh ebet enni, na lezenn ebet anavezet ganti, nemet e re dezhañ e-unan.
TAM1897 Q1 53.13Un dra all a zo deuet deomp e-kerzh ar C’hendalc’h Meur er bloaz-mañ. Kement-se a gas ac’hanomp en-dro d’al lec’h m’eo kroget an disivouderezh, hag a laka ac’hanomp tal-ouzh-tal gant Doue, gant e wirionez, ha gant an danvez-mañ a-bezh evel m’emañ a-berzh an Aotrou; evel ma fell dezhañ bezañ gant e bobl hiziv an deiz.
TAM1897 Q1 53.14An harz etre pobl Doue a embann doujañ d’ar gourc’hemennoù hag ar bed n’eo ket ken splann m’eo bet gwechall. Ar re a gerzh a-unvan gant Doue ne vint ket kavet o kemer perzh en emvodoù politikel. Ar re a ra kement-se a ro prouennoù n’int ket servijerien feal da Jezuz. Ken pell zo o deus pladet gant an tan boutin ma’z eo aet o skiant-varn kuit. Ur bobl zo en em enskrivet evit chom a-sav dindan banniel Jezuz. Arme ar C’hrist int. Engouestlet int da zont er-maez eus ar bed, ha da vezañ dispartiet. Engouestlet int da implijout kleze ar Spered, ger Doue, evit ober brezel argadus a-enep ar pec’hed hag an holl zireizhder. Rankout a reomp diskouez hor fealded.
TAM1897 Q1 53.15Ur ger a zo evit ar gouarnamant; ur ger a zo a dalvez evit ar geodedelezh. Da betra e tleomp diskouez hor fealded? Setu ar goulenn.
TAM1897 Q1 53.16Diskouez a rankomp hor fealded d’hor Roue, an Aotrou Jezuz-Krist. Disklêriañ a ra an abostol Jakez : « An neb a fell dezhañ bezañ mignon d’ar bed a zo enebour Doue. » Ha Yann ar muiañ-karet, an diskibl a oa er spered an hini a dennhe ar muiañ da Jezuz, en deus roet ar c’hemenn-mañ : « Na garit ket ar bed, na an traoù a zo er bed. Ma kar un den bennak ar bed, n’emañ ket karantez an Tad ennañ. » Den ebet ne gavo e berzh o heuliañ skouer Adam, hag o kanaat pell diouzh e Grouer.
TAM1897 Q1 54.1Evel-se e serr ar c’hentelioù-mañ just el lec’h m’hon doa kroget — gant Adam hag e Grouer, ha gant kentañ holl urzhioù an hollved — « Karet a ri an Aotrou da Zoue gant da galon a-bezh, ha gant da ene a-bezh, ha gant da spered a-bezh, ha gant da nerzh a-bezh. » Ne ziankerot ket diouzh ho Krouer neuze. Ne vo ket a zistro diouzh ar feiz neuze. Ne vo ket a idolerezh neuze. Ne vo ket a gouarnamant savet diwar skouer ar baganed a zo aet kuit diouzh Doue neuze; met Doue a vo pep tra e pep tra, hag a gaso e bobl d’an douar gloarius-se en doa diskouezet d’hor zad Abraham pa en doa e zispartiet diouzh holl c’houarnamantoù ar bed, hag e viras anezhañ dispartiet e-pad ma veve er bed.
TAM1897 Q1 54.2An hini a c’halv ac’hanomp da heuliañ ha da gerzhet war roudoù ar feiz a oa gant hor zad Abraham, pa oa digiridel c’hoazh, a gaso ac’hanomp neuze d’ar vro a zo gloar an holl vroioù; ha du-hont e chomimp dirak an Aotrou, ha dindan eskell gloarius an Holl-C’halloudek, da viken — o karout Doue gant an holl galon, gant an holl ene, gant an holl spered, ha gant an holl nerzh ; ha gallout a raio diskouez ac’hanomp bremañ, neuze, ha da viken dirak hollved, ha lavarout : « Setu ar re a vir gourc’hemennoù Doue, ha feiz Jezuz. »
TAM1897 Q1 54.3Ha ra lavaro an holl bobl, “Amen hag Amen.”