Skiant ar Salvidigezh. – Niv. 2

TAM1897 D 59.2Prezegenn roet da nozvezh ar Sul, d’ar 14 a viz C’hwevrer 1897 Moullet e Kelaouennoù Bemdeziek ar C’hendalc’h Meur eus ar 17 a viz C’hwevrer 1897, Levrenn 1, Niv. 4, p. 59-64 hag eus an 18 a viz C’hwevrer 1897, Levrenn 1, Niv. 5, p. 65-66.

TAM1897 D 59.3UR ger pe zaou displegadenn ouzhpenn a-raok kregiñ gant ar studiadenn fenoz: Hep mar ebet, kalz a dud a zo bet o’n em c’houlenn ha gouest e vefe da zerc’hel penn an amprouenn kement a oa bet lavaret an nozvezh all. Hag e talc’ho penn. N’em boa ket komzet en aer. Gwir eo, n’em eus ket heuliet pep tra pizh-da-bizh, met pa soñjot en traoù a lavaren pa vo embannet dre skrid, e welot ez int gwir. Pa lavaris e oa ar c’hwervigenn kempouezet gant an Douar, hag an Douar kempouezet gant ar c’hwervigenn, neuze, ma kouezh ur meteor a veur a donenn a bouez war an Douar, n’eo ket brasoc’h ar graviter eget a-raok? ha ne zistrujfe ket kempouez ar vleunienn gant an Douar? — Nann; rak n’eo ket an Douar hepken a zo kempouezet gant ar vleunienn-se, met an hollved. Ha soñj hoc’h eus, pa vez studiet lezenn an donder, e lavar ar skiant eo sachet pep rannig danvez en hollved gant pep rannig all, e doare ma n’eo ket an Douar hepken a zo kempouezet ouzh ezhommoù ar bleunioù, met an hollved a-bezh ; neuze, kouezhadenn ar meteorit ne greskfe ket donder an hollved.

TAM1897 D 59.4Un nebeud gerioù displegadenn da gentañ: Ma vije bet komzet ganin, er gentel diaraok, diwar-benn an danvez « Skiant er Bibl », pe « Skiant hag ar Bibl », e vije bet displeget ganin en un doare klokoc’h petra eo an donder, ha petra n’eo ket, hervez ar mennozh skiantel a zo eus ar ger-se. Met n’eo ket diwar-benn se e komzen; ar pezh hepken a felle din ober an noz all a oa disklêriañ ar fed ma oa bet dizoloet lezenn ar gravitation, hag he teorienn evel ul lezenn. Cheñchamantoù a zo bet er sell abaoe amzer Newton, a-zivout teorienn al lezenn-se; met ne cheñch ket se al lezenn hec’h-unan.

TAM1897 D 60.1E gwirionez rik, n’eo ket ar gravitez ul lezenn tamm ebet, met galloud Doue hepken. E gwirionez n’eus ket a “lezennoù an natur.” Lezennoù an natur n’int nemet boazioù Doue. Kement m’eo lezenn ar gravitation, n’eo nemet ur boaz eus Doue; diskuliadur galloud Doue. Met dre ma ne oan ket o plediñ gant ar pezh eo e gwirionez, em eus implijet an termenoù er ster degemeret gant an holl, ha nemet evit lavarout e oa an dra-se a zalc’h kempouez an hollved.

TAM1897 D 60.2Lenn a rin fenoz un termenadur all eus ar skiant. Hemañ ivez a zo tennet eus unan eus skiantourien bennañ anavezet ar bed : « Ar skiant eo ar ouiziegezh resisañ hon eus diwar-benn forzh peseurt danvez. » Ar ger « skiant » a dalv ger-ha-ger « ouiziegezh ». An termenadur hon boa bet an noz all a zo reizh. Frouezh ar prederiañ eo. Mat a-walc’h eo ivez e dermeniñ evel ar ouiziegezh resisañ hon eus diwar-benn an danvez.

TAM1897 D 60.3Bremañ, o tistreiñ d’an daou boent hor boa bet er gentel diaraok. Pelec’h e kaved ar ouiziegezh resisañ a-zivout an diforc’h sked etre ar stered, e-pad seitek kantved a-raok ma vefe dizoloet gant ar skiant? — Er Bibl. Neuze, pelec’h e kaved gwir skiant an danvez-se? — Er Bibl. — Pelec’h e kaved ar ouiziegezh resisañ diwar-benn kempouez an hollved e-pad daou vil pemp kant vloaz a-raok ma vefe dizoloet ? — Er Bibl. Neuze, petra e oa al levr skiantelañ er bed, war danvez ar skiant-se ? — Ar Bibl. Dalc’hit soñj bepred, n’emaon ket o komz diwar-benn ar skiant hag ar Bibl. O komz emaon diwar-benn skiant ar silvidigezh. Ha daoust ma c’hall bezañ meneget skiantoù all, n’eo nemet dre ul liamm didisparti gant ar benna-skiant-mañ. Gant an holl brouennoù a c’hallimp dastum e-pad an div eurvezh studi-mañ e ouezimp, c’hwi ha me, eo ar silvidigezh ur skiant, eo ar skiant uhelañ en hollved, eo an hini a zellez ar muiañ bezañ studiet ganeomp, ha penaos e reomp labour skiantel pa roamp dezhi hor studiadenn bennañ ha leun a galon.

TAM1897 D 60.4Bremañ, n’eo ket ar Bibl un arnodskrid war forzh peseurt skiantoù estreget skiant ar silvidigezh. Un arnodskrid klok eo war an danvez-se. Ar Bibl a ra anv eus skiantoù all; met n’eus arnodskrid ebet er Bibl war forzh peseurt skiantoù all. Graet e vez anv eus skiantoù all, evel ar re hon eus merzet e Korintianed hag e Ysaya; perak e vez graet anv anezho el lec’hioù-se — evit displegañ ur poent skiantel? — Nann ; met evit bezañ implijet da skeudenniñ gwelloc’h d’hor c’homprenidigezh skiant ar silvidigezh. Perak e vez degaset ar wirionez steredoniel-se e 1 Korintianed 15:41 ? Petra eo pal lavaret : « Un steredenn a ziforc’h diouzh ur steredenn all dre he gloar ? » Ha setu a-c’houde e lavar : « Evel-se eo ivez adsavidigezh ar re varv. Hadet e vez en dizenor, adsavet e vez er gloar. Hag e vez hadet en gwanidigezh, hag e vez adsavet er galloud.” Evel ma’z eo disheñvel ur steredenn diouzh unan all dre he gloar, evel-se eo an adsavidigezh. Gwelout a rit neuze eo pal degas ar poent skiantel-se diskouez ur poent eus skiant ar silvidigezh, da sikour ac’hanomp da welet gwelloc’h ur wirionez e skiant ar silvidigezh.

TAM1897 D 60.5Perak en deus Yesaia degaset en e brezegenn an disklêriadenn-se diwar-benn ar fed eus ar gravitez? Deomp da sellet un tamm pelloc’h er pennad, ha gwelet a rimp. Lenn a rin ar werzenn-se ha goude unan all e fin ar soñj emañ o heuliañ. “Piv en deus muzuliet an doureier e kleuz e zorn?” “Da biv eta e heñvelot ac’hanon, pe daoust hag-eñ e vin kevatal ?” eme an Hini Santel. “Savet ho taoulagad en uhel, ha gwelit piv en deus krouet ar traoù-se, a laka o arme da zont er-maez dre zenvad : galv a ra anezho holl dre o anvioù, dre vrasder e c’halloud, rak kreñv eo e c’halloud ; hini ebet ne vank.” Ysaya 40:25, 26.

TAM1897 D 60.6Hini ebet ne dec’h diouzh e evezh, ha kempouezet eo pep tra da ezhommoù pep bleunienn vihan a gresk er park. Met perak e sach hon evezh war se, hag e laka anezhañ en e gomz er penn-mañ? — N’eo ket evit disklêriañ ar fed skiantel; met evit sachañ evezh an holl dud war skiantoù ar silvidigezh. Petra a fell dezhañ diskouez gant se? Ret eo deomp prederiañ war kement-se, ha goulenn ganeomp petra eo an hini en deus graet kement-se? Ha neuze e lennan pelloc’h, “Perak e lavarout, Yaoub, ha perak e komzez, Israel, eo kuzhet ma hent diouzh an Aotrou, ha ma barnadenn zo tremenet hebiou da’m Doue?” Yesaia 40:27.

TAM1897 D 60.7Pa vez kement a evezh gant Doue ouzh ar vleunienn a gresk dindan hor treid, ha n’eo ket kuzhet na disoñjet ; penaos neuze e c’hallit lavaret ez oc’h kuzhet diouzh an Aotrou, ha m’eo aet ho barnadenn hebiou, ha n’en deus mui tamm evezh ebet evidoc’h ? Evel-se e welit, e pep degouezh, e vez degaset ar wirionez skiantel penn-da-benn evit skeudenniñ deoc’h ha din skiantoù ar silvidigezh.

TAM1897 D 61.1Ur soñj all : Pa oant deuet ar skrivagnerien-se a-benn da gompren kement-se, dre ziskuliadur e oa. Evel-just, n’o deus ket bet an traoù-se diwar forzh peseurt studi skiantel a oa er bed-mañ. An Aotrou a ziskoueze e skiant pennañ, skiant ar silvidigezh ; hag e c’halve ar skiantoù all da skeudenniñ anezhañ. Neuze, pehini eus an holl skiantoù eo an hini pouezusañ evit an Aotrou ? — Ar silvidigezh, hep mar ebet. Pa implije an Aotrou ar skiantoù all nemet evit skeudenniñ hemañ, eo sklaer-splann e sell ouzh ar skiant-mañ evel unan pouezusoc’h eget ar re all.

TAM1897 D 61.2Koulskoude n’eo ket kement-se holl. Un den meneget er Bibl a oa barrek-kaer war ar skiant hollek — holl skiantoù naturel ar bed-mañ. Fellout a ra din e weljec’h e oa un den barrek-kaer war ar skiantoù a vez roet kement a bouez dezho er bed bremañ. Ha fellout a ra din e weljec’h ar pezh a lavar diwar-benn kement-se. Setu ar skrid :—

TAM1897 D 61.3Ha Doue a roas da Salomon furnez ha skiant dreist-meurbet, ha ledander a galon, evel traezh an aod. Ha furnez Salomon a oa uheloc’h eget furnez holl vugale ar reter, ha holl furnez Egipt. Rak furoc’h e oa eget an holl dud; eget Ethan an Ezraat, hag Heman, ha Chalcol, ha Darda, mibien Mahol; hag e vrud a oa en holl vroadoù tro-dro. Ha komz a reas tri mil lavarenn; ha mil ha pemp e oa e ganaouennoù. Ha komz a reas eus ar gwez, adalek kedr Liban betek an isop a gresk war ar voger; komz a reas ivez eus al loened, eus an evned, eus ar stlejidi, hag eus ar pesked. 1 Rieezed 4:29-33.

TAM1897 D 61.4Komzet en deus eus ar gwez, adalek kedr Liban betek an isop a gresk er voger. Petra a reer anezhañ er skiant? — Botanik. Komprenet en deus ar botanik gwelloc’h eget den ebet all er bed.

TAM1897 D 61.5Komzet en deus ivez diwar-benn al loened. Petra e vefe ar ger skiantel ma vefe lakaet eno hiziv an deiz ? — Loenoniezh. Gwelloc’h e komprenas Salomon al loenoniezh eget den ebet all er bed hiziv an deiz. Kelennet en deus anezhi ; rak lavaret e vez en deus komzet diwar-benn an holl draoù-se. Kelennet en deus ar skiantoù-se.

TAM1897 D 61.6“Ha diwar-benn al laboused.” Petra eo ar skiant-se ? — Ornitologiezh. Neuze Salomon a gelennas skiantoù ar botanik, ar zoologiezh, an ornitologiezh.

TAM1897 D 61.7Petra goude ? — « Ha diwar-benn al loened a ruz. » Peseurt skiant eo hemañ ? — Entomologiezh.

TAM1897 D 61.8“Ha diwar-benn ar pesked.” Peseurt skiant eo hemañ? — An ichtiologiezh.

TAM1897 D 61.9An dud a lenn an arroud-mañ eus ar Skriturioù, ne soñjont ket peurliesañ e Salomon evel ur skiantour hollek. Met ma vije bet lavaret e komze Salomon eus ar blantologiezh, al loenoniezh, an evnoniezh, an amprevanoniezh, hag an ichtiologiezh, e vije bet prest da lavarout : Pebezh den burzhudus e oa Salomon. Met ne vije ket bet neuze ur greunennig muioc’h burzhudus eget n’eo ; rak lavarout a ra kement-se dija.

TAM1897 D 61.10Lenn a ran kement-mañ evit ma weljec’h e ouie Salomon un dra bennak diwar-benn ar skiant, n’eo ket hepken un dra bennak, met muioc’h diwar-benn an holl skiantoù-se eget na’z eus bet gant den all ebet biskoazh diwar-benn hini ebet anezho.

TAM1897 D 61.11Koulskoude, daoust ma komprenas an holl skiantoù-se en un doare ken klok, ha goude bezañ kelennet anezho holl, setu ar pezh a lavar : « Klevomp klozadur an holl afer ; » diverradenn an holl draoù a zo bet lavaret eo : « Aonit Doue ha mirit e c’hemennoù, rak setu aze dle an den a-bezh : rak Doue a gaso pep ober dirak ar varn, gant pep tra kuzh, pe e vefe mat pe e vefe fall. »

TAM1897 D 61.12Evitañ, petra a oa a-raok an holl skiantoù all lakaet asambles ? — Salvidigezh Doue.

TAM1897 D 61.13An aeled a gompren an holl skiantoù, koulskoude e kavont eo ar silvidigezh dellezekoc’h da vezañ studiet ganto eget an holl skiantoù all lakaet a-gevret. Ar brofeded ivez a gave anezhi dellezekoc’h; hag implijout a raent ar re all evel un doare da gompren gwelloc’h ar silvidigezh. Ha setu un den a gomprenas ar skiantoù all, hag e lavar ez a skiant ar silvidigezh en tu all dezho holl. Bremañ e fell din e welfec’h e kav Doue e-unan, a-fet e lodenn dezhañ, distag diouzh an holl re-se, an hevelep tra ivez.

TAM1897 D 61.14Sellet amañ : Lennet hon eus nevez ‘zo e kelenne Salomon an holl skiantoù-se. Pegement eus ar c’helennadurezhioù-se hon eus skrivet evit hor studi ? — Hini ebet. Doue n’en deus degaset deomp skrid ebet pe danevell ebet eus kelennadurezh Salomon war ar blantologiezh. N’en deus degaset deomp, pe enrollet, kentel ebet bet kelennet gant Salomon war al loenoniezh, pe war forzh pehini eus ar skiantoù-se all. Met degaset en deus deomp, meur a wech, kentelioù a-berzh Salomon, koulz hag an holl re all, diwar-benn skiant ar silvidigezh. Neuze, o kontañ an aeled evel pa ne rofent nemet soñj un ael; o kontañ ar brofeded evel pa ne rofent nemet soñj ur profed, ha Salomon evel pa ne rofe nemet soñj ur skiantour hollek; petra eo soñj Doue? — Emañ e talv ar silvidigezh muioc’h evidoc’h ha evidon, hag e talv muioc’h ar boan bezañ studiet ganeomp eget an holl skiantoù all-se, an anaoudegezh anezho en deus roet e-unan.

TAM1897 D 61.15Ar skiant-se, komprenet ha kelennet gant Salomon, ne oa ket ur skiant evel hini Huxley, Darwin, hag ar skiantourien all eus an amzer-mañ. Gant e spered naturel e c’hall an den en em soubañ e skiantoù an natur, ha ober kalz a zizoloadennoù. Ha daoust ma n’int ket reizh atav, e c’hallont dizoleiñ poentoù zo a zo gwir. Met ne oa ket hent Salomon hemañ. Doue en doa roet furnez da Salomon, e doare ma welas an holl draoù-se dre sklêrijenn Doue. Komzet en deus eus an holl draoù-se dre furnez Doue. Evel-se, ar skiant a gelennas Salomon a oa skiant Doue. Ar blantoniezh a gelennas a oa ur blantoniezh wirion ha divin. Al loenoniezh a gelennas a oa ul loenoniezh divin. Mennozhioù Doue e oa, gwirionez Doue, skiant Doue en holl draoù-se. N’eo ket ur skiant faos anvet evel-se.

TAM1897 D 62.1Mat, dre ma oa skiant Doue, ha dre ma oa divin ennañ e-unan, perak n’en deus ket an Aotrou roet kement-se deomp-ni? Perak n’en deus ket roet d’ar bed traetad Salomon war ar blantologiezh, ha war an holl danvezioù all-se? — Un abeg zo da se; hag an dra-se eo n’eo ket se a zo ezhomm gant ar bed da gentañ-penn.

TAM1897 D 62.2Gallout a rafe un den kaout kement-se holl, gallout a rafe kompren kement-se holl, evel ma reas Salomon. Ha koulskoude, da betra e servijfe dezhañ, ma ne vije ket gantañ da gentañ-penn skiant ar silvidigezh? Gant Salomon e oa kement-se holl; ha koulskoude, pa zistroas e galon diouzh Doue, diouzh skiant ar silvidigezh, ha diouzh studi an dra-se gant e holl galon, da betra e servijas dezhañ e anaoudegezh eus ar skiantoù all? Pegen kalz e c’halle e virout diouzh ar pec’hed? Pegen a c’halloud a oa enni d’e virout diouzh e natur, ha diouzh an droukrañs hag ar brein a oa ennañ?

TAM1897 D 62.3Gouzout a rit, pa droas e galon diouzh skiant Doue, diouzh skiant ar silvidigezh, daoust m’en doa an holl re all, e oa ken fall, ken drouk, lonket ken-da-benn en idolajerezh hag en holl draoù saotret, evel pa ne anavezas biken an A B C eus netra.

TAM1897 D 62.4Evel-se e c’hallomp gwelet perak n’en deus ket an Aotrou miret d’an den kement a skiant a zo. Soñjit e vije bet pep tra ganto, evel gant Salomon, ha e c’hallfent kelenn anezhañ evel ma reas Salomon. Gant ur galon n’eo ket en em roet da Zoue, gant un ene n’eo ket salvet, peseurt mad a rafe ar skiant dezho? Ne c’hallfe ket o harzañ diouzh forzh peseurt droug ha brein a zo e kalon an den.

TAM1897 D 62.5N’eo ket ar skiantoù-se eo ezhomm ar bed anezho hiziv an deiz, da gentañ-penn. Ezhomm zo da c’hlanaat ar galon, da salviñ an ene, da adsevel an dudenn a-bezh, da dreuzfurmiñ ar spered e skeudenn ha gloar Doue end-eeun, evit ma tiskouezfe ar vuhez e reizhder, da lakaat anaoudegezh Doue e-unan da vezañ splann d’ar bed a-bezh. Daoust ma’n hon eus kement tra a c’hall an holl skiantoù reiñ, ne raio tamm mad ebet hep silvidigezh; rak ne vo ket pell a-raok ma ne chomo netra anezhañ ganeomp. Talvezout a ra ar boan soñjal en dra-se evidomp-ni hiziv, en hon holl studioù, en hon lennadennoù hag en hon enklaskoù.

TAM1897 D 62.6Un dra all zo : Doue a fell dezhañ e soñjfec’h-c’hwi ha me, an holl dud, reizh war bep danvez en deus un dra bennak da welet gantañ. Tud zo hiziv an deiz o prederiañ war an holl zanvezioù skiantel-se, met ne soñjont ket reizh. Mont a reont ken pell ma ne gavont plas ebet evit Doue tamm ebet. Ha an den hep Doue, hep heñcherezh soñj, spered Doue, n’eo ket gouest da soñjal reizh war an danvezioù all-se. Met n’eo ket reizh ar spered betek ma vo adnevesaet e skeudenn an Hini en deus e grouet. Ar spered a rank bezañ treuzfurmet, adnevesaet. Ur spered all penn-da-benn a rankomp kaout. Pep soñj a rank bezañ lakaet dindan sentidigezh, dindan sujidigezh, da Grist.

TAM1897 D 62.7Setu labour ar silvidigezh. Adsevel skeudenn Doue er ene eo ; degas ar spered el lec’h ma ne vo nemet daskeud ha sked reizhder ha soñj an Doue bev. Pa vo graet kement-se, ha pa vo echuet labour Doue er bed-mañ, o lakaat anaoudegezh Doue da vezañ anavezet gant an holl bobloù all, neuze e tigoro an Aotrou an hollved hag an eternite deomp. Neuze e vo digor an holl danvezioù-se all evit hon studi, hag e c’hallo an Aotrou lavarout deomp : Kit el lec’h ma fell deoc’h, fiziout a c’hallan ennoc’h. An hollved ledan a zo digor deoc’h. N’eus netra miret diganeoc’h. Deoc’h eo pep tra. Deoc’h eo. Kit el lec’h ma plij deoc’h, chomit el lec’h ma plij deoc’h, grit ar pezh a blij deoc’h ; fiziout a c’hallan ennoc’h. Prederit diwar-benn an danvez ma fell deoc’h, klaskit don ennañ kement ha ma fell deoc’h, e reot anezhañ en doare mat.

TAM1897 D 62.8Bremañ, n’on ket o lavarout e tlefe an dud lezel a-gostez krenn an holl skiantoù all betek ma erruimp en tu all d’ar bed. Lavarout a ran hepken eo da skiant ar silvidigezh e tlefe ren en o studioù. Ha n’en deus ket an Aotrou roet deomp ur skouer war an evezh a zleomp kaout ouzh an traoù-se, ha war an implij a zleomp ober anezho? Da betra e servij lenn ha studiañ al levrioù-skol all-se? — Evit ma sikourfe ac’hanomp da gompren ha da gelenn gwelloc’h traoù skiant ar silvidigezh, eget ma ne vefe ket ganeomp ar ouiziegezh-se. Setu an implij a vez graet anezho er Bibl. Kas a ra ac’hanomp da brezeg an Aviel-se a oa liammet gant ar re all, ha dre skouer en deus diskouezet deomp penaos ober gantañ. Dre se e tiskouez an Aotrou deomp e rank skiant ar silvidigezh ren war an holl skiantoù all anavezet en hollved.

TAM1897 D 62.9Ret eo dezhi bezañ a-raok an holl re all er bed-mañ, ha pa’z eomp er bed all e chomo bepred a-raok. Pa vo digor an eternite dirazomp, ha pa’z eomp el lec’h ma plij deomp, ha pa soñjomp en danvez ma plij deomp, ha troiñ a raimp hor c’hein d’ar silvidigezh neuze, o lavarout, “Echuet em eus gant se”? — Nann. Gouzout a reomp eo skrivet “kroaz Krist a vo ar skiant ha kanaouenn an dasprenidi a-hed oadoù dizehan an eternite.” Neuze, pa vo echuet hor red-buhez amañ, pa vimp bet diplomet, ha pa zeuio an amzer evit un deroù meur, ha pa’z imp en un eternite a studi, e vimp neuze gouestoc’h da gompren ar skiant-se, an hini vrasañ eus an holl skiantoù, eget pa oamp er bed-mañ.

TAM1897 D 63.1Lavaret hon eus er gentel all n’eo ket un drougimplij eus ar gerioù “skiant” ha “skiantel” o lakaat anezho da dalvezout evit ar silvidigezh. Skiant eo ar silvidigezh, skiantel eo. Labour Spered Doue war ar spered, o treuzfurmiñ ar spered hag ar vuhez a-bezh e skeudenn Jezuz-Krist, eus ar pec’hed d’ar reizhder — un dra skiantel eo se. Setu perak, pa studiit anezhañ, dalc’hit soñj n’omp ket dizskiantel tamm ebet pa reomp anezhañ ar pennañ hag an hollad e pep danvez, dalc’hmat. An dud-se a fell dezho bezañ skiantourien zo dizskiantel dre ma laoskont a-gostez an dra-mañ, pennañ an holl skiantoù.

TAM1897 D 63.2Un dra all zo bet diskouezet ; ha diskouezet eo bet en teir bro a zo skouerioù evit deskiñ ar bed. Istor pobl ar Bibl, ar bobl yuzev, pobl Doue evel ma’z eo er Bibl, a zo hervez ar pezh a embanner ar skouer hag ar vammenn studi evit an holl re a fell dezho servijout Doue. Gres ha Roma, gant o filozofiezh, o lennegezh, hag o lezennoù, a zo skouerioù evit kalz eus ar re a embann heuliañ ar Bibl, hag evit an holl re all.

TAM1897 D 63.3Bremañ hon eus gwelet e-touez pobl Doue e oa un den a oa ur proverzhour hollek, koulz hag ur barzh hollek hag ur skiantour hollek. E ganennoù a oa mil ha pemp, hag e droioù-lavar tri mil. Setu aze ur spered mestr; ha koulskoude an hini en doa kement a gomprenidigezh, kement a furnez, en holl draoù-se, en deus diskouezet en e vuhez e oa an holl ouiziegezh-se didalvoud-krenn evit forzh peseurt mad en un den pe d’un den, hep skiant ar silvidigezh da vezañ eno da vestroniañ, ha da zerc’hel ar c’hempouez dre ar reizhder war-c’horre an holl draoù.

TAM1897 D 63.4Gwechall em boa sachet ho evezh war ar fed n’en doa Doue degaset deomp hini ebet eus an deskadurezh skiantel-se. Bremañ e sachan ho evezh war ar fed en deus degaset deomp un testeni eus buhez an den-se pa droas e gein ouzh Doue. Degaset en deus deomp un testeni eus ar c’hwitadenn vras-meurbet en deus graet an den-se daoust d’an holl anaoudegezh-se, pa zisoñjas skiant ar silvidigezh. Perak eta en deus Doue kavet pouezusoc’h deoc’h ha din enrollañ buhez an den-se penn-da-benn goude m’en doa troet e gein ouzh Doue, eget degas deomp un enrolladenn eus an holl gelennadurezh skiantel en doa roet? E spered an dud, pehini anezho eo an hini priziusañ evit an denelezh? Muioc’h a dalvoudegezh zo gant an testeni eus ar c’hwitadenn, ar c’hwitadenn vras-meurbet, graet gant Salomon, eget na vije bet gant an holl gelennadurezh skiantel en defe Salomon biskoazh lavaret, lakaet en ul levr evit an denelezh hiziv an deiz ; rak er c’hwitadenn-se e voe diskouezet d’ar bed a-bezh pegen didalvoud-krenn ha nebeutoc’h eget netra eo an holl ouiziegezh diwar-benn an holl draoù hep anaoudegezh silvidigezh Doue.

TAM1897 D 63.5Ur skouer vras all a weler gant ar C’hresianed. Ar spered naturel ne c’hall biken tizhout ur soñjerezh uheloc’h, tostoc’h ha peurvatoc’h eget hini ar spered gresian. En dra-se eo skeudennet peurvadelezh ar soñjerezh denel hep Doue.

TAM1897 D 63.6Met petra en deus graet evito? Setu ar goulenn. Petra o deus graet o lennegezh evito? Petra o deus graet o filozofiezh evito? Petra o deus graet o arz evito? Petra o deus graet o relijion evito? Filozofiezh, philo sophia — karantez ar furnez. Petra e oa ar furnez-se? — Follentez glok e oa. Doue a lavar kement-se. Petra e oa o relijion? — Mitologiezh hepken e oa. Petra e oa o arz? — Doue a lavar e oa idolatri. Ha soñj hoc’h eus eus an testeni?

TAM1897 D 63.7Ne lavar ket Ger Doue, pa valeas Paol e-touez ar delwennoù-se ha pa welas o arz, e vourras o arz. Nann, lavarout a ra : « Broudet e voe e spered ennañ pa welas ar gêr a-bezh o servijout an idolerezh. » Neuze, petra e oa ? — Idolerezh.

TAM1897 D 63.8Koulskoude, hiziv an deiz c’hoazh, e kemer tud, maouezed ha bugale restachoù an dra-se na oa nemet idolerezh, hag e azeulont anezhañ, hag e reont arz anezhañ, hag e eilont anezhañ. O speredoù a zo staget outañ, e savont levrioù diwar e benn, hag e vez kelennet ha studiet er skolioù er vro. Met petra a c’hall dont eus kement-se? Petra a zeuas dioutañ e-touez ar C’hresianed o-unan? Gouzout a rit ar pezh a reas evito. N’eus ket ezhomm din d’e adlavarout — al lennegezh, an arz, ar gwir, ar brederouriezh, an holl draoù-se. Roma he deus eilskrivet he brederouriezh digant Henc’hres muioc’h eget n’he deus krouet anezhi hec’h-unan, met al lennegezh a zo eno. Ha petra reas evit ar Romaned? — Traoù zo a reas evit ar re all, nemet, ma c’haller, e reas anezho gwashoc’h eget na oa ar re all. E Gres a-bezh, diouzh ar pezh am boa gwelet, e welen e pep lec’h e touje ar C’hresianed a-walc’h d’ar maouezed evit goloañ mat pep skeudenn anezhi a gizellent. Un den, evel-just, a vez atav noazh; met pa’z eer da Italia ez a an doujañs-se da get, hag an holl zo diwisk penn-da-benn. En darn vrasañ eus ar c’hazioù eo aet an dilhad kuit penn-da-benn ; ha, da lâret e-ser, peurvadelezh an arz hiziv an deiz, a vez doujet gant ar re a ya da Rom da studiañ an arz, n’eo nemet ar c’hizelloù maouezed noazh, ha n’eo ket arz tamm ebet pa vez graet anezho ; ha koulskoude eo deuet da vezañ peurvadelezh an arz, ha eilet e vez e pep lec’h, hag e zireizhderioù a vez eilet bep tro.

TAM1897 D 64.1Ur goulenn am eus da sevel. Piv ac’hanoc’h en deus gwelet biskoazh ur re zivhar denel adalek an daoulin betek an treid? Evel ma’z on en ma sav amañ, pouez ma c’horf a zo war ma zroad kleiz. Se a gempouez pouez ma c’horf penn-da-benn. An troad dehou a zo diazezet war al leur gant bizied an troad. Hag-eñ e vo kigennoù ma gar dehou heñvel-mik ouzh re ar gleiz? — Nann. Met setu aze ur pezh arz burzhudus. N’eus nemet an diforc’h-se. An divhar a zo heñvel-mik, ha ne c’haller ket kavout an disterañ diforc’h etrezo. Ha setu e welomp n’eo ket un oberenn arz ebet. Kalz a draoù zo da lavarout diwar-benn se, met n’emaon ket o vont da brezegenniñ diwar-benn an arz fenoz. Komz a ran eus talvoudegezh ar silvidigezh, ha petra eo mad an holl draoù hep hi. Petra a vad he doa Roma hep hi? — He direizhderioù o deus he beuzet. Petra a vad he doa Gres hep hi? — He direizhderioù o deus he beuzet.

TAM1897 D 65.1Neuze, eta, pa’z eo diskouezet an dra-se en un doare ken teirgwech dirak ar bed, da lavaret eo dic’halloudegezh peurglok pep striv eus spered an den en e beurvadelezh evit tizhout mad ebet pa vez troet ar galon diouzh Doue, petra a c’hall an Aotrou ober evit ar bed ma ne zesk ket an dud gant an teir gentel-se roet d’ar bed? Petra a c’hall ober evit an dud ma heuliont an hent-se, daoust d’an teir skouer-se a ziarbenn sirius? Doue en deus enrollet an tri skouer-mañ evit deskiñ deomp pegen didalvoud eo striv uhelañ ar spered e holl skourroù ar skiant, an arz, hag al lennegezh, da ober mad d’an dud, d’o mirout diouzh ar pec’hed, d’o heñchañ war-du forzh peseurt mad bennak, pa zisoñjont silvidigezh Doue ha skiant ar silvidigezh, en deus roet da galonoù an dud.

TAM1897 D 65.2Goulenn a ran neuze : Da adober follentez ar C’hresianed hag ar Romaned e tleomp ? Da vezañ hoalet gant o idolajerezh, ha da soñjal ez eo arz ? Da gaout dedenn en o relijion, pa n’eo nemet dirollentez penn-da-benn ? N’eo ket a-walc’h lavaret ez eo mitologiezh ; dirollentez eo.

TAM1897 D 65.3Met unan bennak a lavaro : Ha n’eo ket prizius-meurbet o lennegezh ? Gwelomp petra a soñje Doue a dalveze. D’ar mare ma lakae, dre ar yezh c’hresianek, skiant ar silvidigezh da vont dre ar bed a-bezh, en doa an Aotrou lennegezh ar Gres hag hini ar Romaned a-bezh dirazañ. Koulskoude ne gavas nemet tri frazennig er bed a-bezh a dalveze ar boan notenniñ ha lakaat en arnodskrid-mañ diwar-benn skiant ar silvidigezh. Roin anezho deoc’h. Unan anezho a zo e seitekvet pennad Oberoù an Ebestel. Tennet eo eus ur skrivagner gresian anvet Aratus, ha setu anezhañ. Lenn a ran adalek an eizhvet gwerzenn warn-ugent. Paol a gomz, hag a lavar :—

TAM1897 D 65.4“Lod eus ho barzhien hoc’h-unan o deus lavaret ivez : Rak e vugale omp-ni ivez.” Un aozer gresian en doa lavaret eo mab an den da Zoue. An Aotrou en deus adkemeret kement-se, hag en deus lavaret : Gwir eo kement-se.

TAM1897 D 65.5Unan all a zo e pennad pemzek al Lizer Kentañ d’ar Gorintianed, er werzenn tri ha tregont. Rann gentañ ar werzenn a zo : « Na vezit ket touellet. » Gerioù an Aotrou eo. Tennet eo bet ar peurrest eus ar werzenn diwar ur skrivagner gresian anvet Menander : « An darempredoù fall a vrein ar c’hizioù mat. »

TAM1897 D 65.6An hini all a zo e Tit, pennad kentañ, gwerzenn daouzek, hag a zeu eus Epimenides, evel-henn : « Kretiz a zo bepred gaouerien, loened fall, lonkerien diegus. »

TAM1897 D 65.7An tri zamm-testenn-se e oa kement tra en doa an Aotrou gellet kavout e bed al lennegezh c’hresian a dalveze ar boan da gemer ha da aprouiñ.

TAM1897 D 65.8Mat ‘ta, ne lavaran ket eo kement-se an holl draoù a c’hall un den bennak implijout evit e vad. Fedoù istorel a zo er yezh c’hresianek hag a dalv ar boan. Met Doue a gelenn an traoù priziusañ evit an denelezh a-bezh ; kelenn a ra pennaennoù ar reizh hag ar wirionez, ha n’eo ket hepken diskouez d’ar bed un heuliad fedoù. Ha kement tra a c’halle bezañ kavet gantañ e bed al lennegezh c’hresianek a c’halle bezañ implijet evit mad ar wirionez pe ar reizhder evel pennaennoù da heñchañ an den, ne oa nemet an teir frazenn-mañ : « E ziskennidi omp ivez ; » « An darempredoù fall a vrein an doareoù mat ; » ha « ar Gretiz a zo gaouerien atav. » Piv all a c’hall kavout muioc’h eget se, a raio un dra vat dezhañ war hent ar reizhder hag ar wirionez, ar c’hlanded hag an onestiz ?

TAM1897 D 66.1Bremañ, na zisoñjit ket. N’eo ket paganed izel, disprizet, dilhad fall, diouiziek e oa ar C’hresianed hag ar Romaned; aristokratel, sevenet, ha desket-mat-tre e oant. Penaos e c’hallfe bezañ disheñvel pa’z eo an traoù a ouient hag a gelennent lein ar menez ma klask kelennerien hiziv an deiz pignat? Julius Caesar a oa unan eus an dud ampartañ a zo bet biskoazh — war dachenn ar gourtezi, an etiked, an estetik, hag an doareoù-bevañ dre vras. Met petra e oa e berzh? An deskrivadur gwellañ-gwarezet anezhañ, evit bezañ leun pe reizh en un doare pe unan all, ne vefe ket dereat da vezañ moullet.

TAM1897 D 66.2Pa vo bet diskouezet gant an Aotrou pegen didalvoud-krenn eo an holl skiant, an holl zeskiñ a bep seurt, hep e salvidigezh, neuze e lavaran adarre, Petra a c’hall ober evit an dud ma ne gelenn ket an traoù-se, a zo bet lakaet gantañ dirak ar bed, dezho n’eo ket se an hent da heuliañ? Ma ne vo ket desket d’an dud gant an traoù-se da gemer an hent mat, da anavezout eo skiant Doue an hini pennañ, hag eo ar pezh a oar gantañ an dra wellañ, neuze penaos e c’hall an denelezh esperout tec’hout diouzh an droug a zo deuet war an holl re a zo aet kuit a-raok?

TAM1897 D 66.3Skiant salvidigezh Doue eo an dra nemeti a rank an dud gouzout, da gentañ-penn; ha lakaat anezhañ da gas ac’hanomp, da heñchañ ac’hanomp, da gempouezañ ac’hanomp, d’hor derc’hel e pep lec’h en holl draoù, hag a-enep an holl draoù fall. Hag ober a raio kement-se. Setu ar wirionez venniget. Lennet em eus dec’h da noz, ha lenn a ran adarre:—

TAM1897 D 66.4Da’m-me, an hini disteroc’h eget an hini bihanañ eus an holl sent, eo bet roet ar c’hras-mañ, da brezeg e-touez ar Jentiled pinvidigezhioù divuzul Krist; ha da lakaat an holl dud da welet petra eo kenvreuriezh ar mister, a oa kuzhet en Doue abaoe penn-kentañ ar bed, an Doue en deus krouet an holl draoù dre Jezuz-Krist. Efezianed 3:8, 9.

TAM1897 D 66.5Petra eo ar mister-se a Zoue? — «Krist ennoc’h, esperañs ar gloar.» Krist, galloud Doue ha furnez Doue, an Aviel, galloud Doue evit ar silvidigezh — setu aze mister Doue; setu aze skiant ar silvidigezh. Setu ar wirionez skiantel, en-dro d’ar pezh e tro an holl skiantoù all. Ar galloud-se a Zoue evit ar silvidigezh a rank bezañ gant pep den evit e virout diouzh an droug a zo ennañ. An droug a c’haner e pep den a gaso anezhañ d’ar goll, daoust d’an holl skiant, d’an holl lennegezh, d’an holl arz, d’an holl relijion, da gement tra a c’hall ar bed pourchas, pe m’en defe biskoazh gallet, nemet e stardfe war galloud Doue evit ar silvidigezh, a zeu d’un den dre feiz Jezuz-Krist.

TAM1897 D 66.6Hep ar galloud-se er galon, memes ar ouiziegezh kelennet gant Doue — hep menegiñ al lennegezh, an arz, ar relijion, ha kement tra a zeskas ar baganed — zo dic’halloud da virout ouzh an den a bec’hiñ. Hep se, pep roud eus an droug a zo en un den en em ziskouezo, daoust da gement tra all. Setu perak eo galloud Doue evit ar silvidigezh : saveteiñ a ra an den diouzh pep droug.

TAM1897 D 66.7Kevrin Doue, a zo Krist ennoc’h, esperañs ar gloar ; Krist, galloud Doue, ha furnez Doue ; Krist hag eñ kroazstaget ; se hepken, se en holl, a-us d’an holl, en holl, dre an holl, bremañ ha da viken, — se eo skiant ar silvidigezh, pennañ an holl skiantoù ; an hini a gas an holl skiantoù, a zo a-raok an holl, hag a heñch en o studi. Ra vo evel-se gant an holl da viken.

TAM1897 D 66.8Neuze ra denno an Aotrou ac’hanomp davetañ dre e Spered, evel-se; ra vo digor ar galon evel-se d’ar galloud-se, da gevelerezh ar mister-se, da Spered Doue, evit ma c’hallfe plantañ enni Jezuz-Krist, e c’hras hag e vertuz. Ha dre ma talc’homp hor c’halonoù digor outañ atav, ha n’eo nemet outañ, evel ur vleunienn d’an heol, e resevomp en e leuniezh-holl e reizhder, e c’halloud, e silvidigezh, e druez, e wirionez, e levenez, e laouenidigezh, e beoc’h — O, hag e vuhez peurbadel!