Y Gorchymyn Mawr Cyntaf

TAM1897 D 279.2Pregeth a draddodwyd nos Fawrth, 2 Mawrth, 1897 Argraffwyd yng Nghylchlythyr Dyddiol y Gynhadledd Gyffredinol, 5 Mawrth 1897, Cyf. 1, Rhif 16, tt. 279-285.

TAM1897 D 279.3Gwyddoch chi fod yr Arglwydd wedi dweud am yr amser hwn ac am y bobl sy’n byw yn yr amser hwn, “dyma’r rhai sy’n cadw gorchmynion Duw a ffydd Iesu.” Rydych chi a minnau yn honni’n gywir mai ni yw’r bobl honno, ac rydym yn sefyll lle rydym yn honni y gellir dweud amdanom gan yr Arglwydd, wrth y bydysawd, “Dyma’r rhai sy’n cadw gorchmynion Duw a ffydd Iesu.” Ac fe fydd yn ffaith, nid yn unig oherwydd ei fod yn ei ddweud, ond fe’i dywed oherwydd ei fod yn ffaith.

TAM1897 D 279.4Mae’r testun hwnnw’n berthnasol yn llawn i ti a fi sy’n bresennol yma yn y tŷ hwn; ac mae’r Arglwydd eisiau iddo ddod yn ffaith nawr ac aros yn ffaith yn ddi-dor, fel y gall ei gyhoeddi i’r holl fyd ac i’r holl fydysawd yn barhaus: “Dyma’r rhai sy’n cadw gorchmynion Duw a ffydd Iesu.”

TAM1897 D 279.5Dyna’r hyn y mae’n rhaid i ni ei astudio. Rhaid i ni astudio yn y gwersi hyn, i wybod a ydym yn cadw gorchmynion Duw ai peidio; fel y gall yr Arglwydd ddweud amdanom ni, “Dyma’r rhai sy’n cadw gorchmynion Duw a ffydd Iesu.”

TAM1897 D 279.6Wrth gadw gorchmynion Duw, yn sicr daw’r un cyntaf i’r amlwg, ac un yr ydym yn sicr i’w gadw. A dyma ei air ef: “Y gorchymyn cyntaf o’r holl orchmynion yw, Gwranda, O Israel; yr Arglwydd ein Duw ni yw’r un Arglwydd: a char yr Arglwydd dy Dduw â’th holl galon, ac â’th holl enaid, ac â’th holl feddwl, ac â’th holl nerth: dyma’r gorchymyn cyntaf.”

TAM1897 D 279.7Nawr, a all yr Arglwydd ddweud amdanoch chi a minnau ynglŷn â’r gorchymyn hwnnw, Dyma’r rhai sy’n ei gadw?

TAM1897 D 279.8A oes gan yr Arglwydd eich holl galon, fel nad oes gennych galon i unrhyw beth ond ef a’r hyn sy’n eiddo ef?

TAM1897 D 279.9A oes gan yr Arglwydd eich holl enaid, mewn cariad ymroddedig, fel nad oes unrhyw deimlad ohonoch sy’n perthyn i rywbeth arall?

TAM1897 D 279.10Ydy’r Arglwydd yn berchen ar eich meddwl cyfan, fel nad oes unrhyw feddwl, gweithrediad, na rhan o’ch meddwl nad ei eiddo ef ydyw, — wedi ei neilltuo i’w wasanaeth? Oherwydd gyda’r meddwl yr ydym yn gwasanaethu’r Arglwydd ein Duw. Nid gyda rhan ohono, nid â darn ohono, ond â’r cyfan ohono. Felly nad oes gennych feddwl i’w neilltuo, na’i roi, ar unrhyw beth nad yw o Dduw.

TAM1897 D 279.11Ai eiddo Ef yw eich holl nerth, fel nad oes gennych nerth i’w roi yn unman arall ond ar yr hyn sy’n perthyn i Dduw, ac i’w wasanaeth?

TAM1897 D 279.12Os yw hyn oll yn wir amdanoch, yna dywedir yn wir amdanoch, “Dyma’r rhai sy’n cadw’r gorchmynion.”

TAM1897 D 279.13“Mae’r ail yn debyg iddo, Car dy gymydog fel ti dy hun.” Pan fo cariad Duw yn ein calonnau, fel yn y gorchymyn cyntaf, bydd yn ddigon hawdd caru ein cymdogion fel ni ein hunain.

TAM1897 D 279.14Fel y daeth i’r amlwg yn araith Brawd Kellogg y diwrnod o’r blaen, am y bachgen bach hwnnw yn Chicago a aeth at ddyn, dieithryn llwyr, a dweud wrtho, “Wyddoch chi mai chi yw’r pechadur mwyaf yn y byd?” A phan ofynnodd y gŵr, yn syn, sut y gallai hynny fod, gan ddweud nad oedd erioed wedi llofruddio neb, ac nad oedd erioed wedi cyflawni unrhyw drosedd fawr, dywedodd y bachgen bach wrtho, “Y gorchymyn mwyaf yw, Car yr Arglwydd dy Dduw â’th holl galon, ac â’th holl enaid, ac â’th holl feddwl, ac â’th holl nerth. Wyt ti’n gwneud hynny?” Atebodd, “Nac ydw, dydw i ddim. Ni allaf ddweud fy mod yn gwneud hynny o gwbl.” “Wel,” meddai’r bachgen bach, “dyna’r gorchymyn mwyaf. Rydych chi’n torri’r gorchymyn mwyaf; felly chi yw’r pechadur mwyaf.” Cyfaddefodd y gŵr hynny, ac fe’i harweiniwyd at Dduw a iachawdwriaeth lawn. Mae hynny’n ddigon uniongyrchol: gan mai dyma’r gorchymyn mwyaf, y sawl sy’n ei dorri yw’r pechadur mwyaf. Ai chi yw hwnnw?

TAM1897 D 279.15Rydych chi a minnau’n honni ein bod yn cadw gorchmynion Duw, a ffydd Iesu. Ydyn ni’n torri’r gorchymyn cyntaf o holl orchmynion Duw? Os nad ydym yn cadw’r gorchymyn mwyaf, y cyntaf, o holl y gorchmynion, rydym yn ei dorri. Os ydym yn torri’r un hwn, nid ydym yn cadw’r gorchmynion; mae hynny wedi’i bennu. Rhaid i ti a minnau benderfynu nawr, a phenderfynu am byth, a fyddwn ni’n gwasanaethu’r Arglwydd â’n holl galon, ac â’n holl enaid, ac â’n holl feddwl, ac â’n holl nerth.

TAM1897 D 279.16Ysgrifennwyd, “Y mae teyrnas Dduw o’ch mewn.” Y deyrnas sydd o’n mewn ni yw teyrnas Dduw; felly y bu pan gafodd dyn ei greu, ond goresgynnodd y gelyn le Duw; a gosododd yr Arglwydd ddyn yn rhydd eto i ddewis ai i Dduw fod â’i le ei hun yn ei deyrnas ei hun, neu ai i’r goresgynnwr gael lle Duw yn nheyrnas Dduw. Yr Arglwydd yw perchennog y deyrnas sydd ynoch. Eich dewis chi yw pwy a lywodraethu yno, ai’r Arglwydd, ai’r gelyn. Ac os na ddewiswch chi i’r Arglwydd lywodraethu yno, yna rydych yn dewis i’r gelyn lywodraethu yno. Mae’r dewis yn llwyr yn nwylo dyn o ran pwy a lywodraethu.

TAM1897 D 280.1Rhaid i rywun reoli. Ni chafodd dyn ei greu i reoli ei hun, yn annibynnol ar Dduw. Fe’i crëwyd i fod yn ef ei hun gyda Duw, ac ni all fod yn ef ei hun heb Dduw. Cafodd y dyn ei greu i sefyll gyda Duw. Roedd teyrnas Duw y tu mewn iddo. Roedd Duw yn rheoli y tu mewn iddo. Ond dechreuodd geisio cael ei ffordd ei hun drwy ddilyn Satan. Ond dim ond drwy ddilyn Duw y gall dyn gael ei ffordd ei hun. Mae teyrnas Duw y tu mewn i chi. Rhaid i ni ddewis i Dduw gymryd ei le ei hun ynom, yn ei deyrnas ei hun yn ein calonnau. Cymer ei le yno, a bydd yn rheoli yno pan all gymryd ei le ei hun yn ei deyrnas ei hun.

TAM1897 D 280.2Gwyddoch chi, ynghylch teyrnas Dduw ar y ddaear, y bydd hi o fôr i fôr, ac o’r afon i eithafau’r ddaear. Teyrnas Dduw, y deyrnas hon sydd i ddod pan ddaw’r Arglwydd, wyddoch chi, yw gorchuddio pob modfedd, pob gronyn, o dir sydd yn y byd hwn. Nawr, ynddoch chi y mae teyrnas Dduw. A yw’r deyrnas honno ynoch chi, lle mae Duw yn rheoli — a yw ei reolaeth yn cwmpasu pob darn o ofod, pob gronyn o dir yn eich calon? Ydy hi? Dyna’r cwestiwn, ac mae’r cwestiynau hyn ar ein cyfer ni mewn mwy nag un ffordd.

TAM1897 D 280.3Rwy’n darllen yr orchymyn yn syml, ac yn tynnu eich sylw at yr hyn y mae’r orchymyn yn ei ddweud. A hyn er mwyn i chi a minnau gael ein meddyliau a’n calonnau ar agor bob amser i’r cwestiwn, A yw’n wir amdanom ni, “Dyma’r rhai sy’n cadw gorchmynion Duw a ffydd Iesu” gyda’r galon, yr enaid, y meddwl, a’r nerth i gyd?

TAM1897 D 280.4Ar beth mae eich meddwl yn gorffwys, beth mae’n ei astudio, beth mae’n gweithio arno — a yw Duw yn y peth hwnnw? Ai er gogoniant Duw ydyw? Yr ymchwil rydych chi’n ei wneud, y astudiaethau rydych chi’n eu dilyn, holl feddwl eich meddwl — ai er mwyn i ddelw Duw gael ei hargraffu yno? Ai i ddod o hyd i Dduw yn fwy helaeth yn y meddwl? Ai i’w ogoneddu’n fwy? Ai ef yw’r cyntaf a’r cyfan yn y cyfan, yn eich ymdrechion deallusol? A ydych chi’n ei garu, yn ei wasanaethu â’ch holl feddwl?

TAM1897 D 280.5A chyda’th holl nerth. Y maes rwyt ti’n ei aredig, a wnei di hynny dros Dduw? Y plaen rwyt ti’n ei wthio, i lyfnhau bwrdd, a wnei di hynny dros Dduw, fel bod popeth a dderbyni di yn eiddo i Dduw ac nid dy eiddo di o gwbl? A yw dy nerth wedi’i gysegru mor llwyr i Dduw fel dy fod yn gweithio dros achos Duw lle bynnag y rhoddi dy law?

TAM1897 D 280.6Bu’n syniad cyffredin bod angen i berson roi’r gorau i weithio yn ei grefft, neu beth bynnag yw ei waith llafur llaw, cyn y gall fod yn weithiwr yn yr achos. Mae llawer yn dweud, “Rwyf am ddod allan o’r hyn rwy’n ei wneud. Hoffwn pe gallwn weld fy ffordd allan. Hoffwn pe gallwn ddod allan o’r siop hon. Hoffwn i fod yn weithiwr yn yr achos.” Os nad ydych yn gweithiwr yn yr achos lle rydych, ni fyddwch yn gweithiwr yn yr achos pan gyrhaeddwch y man lle rydych am fod. Os nad ydych yn gweithiwr yn yr achos wrth aredig y cae, ni fyddech yn gweithiwr yn yr achos pe baech yn ceisio pregethu yn y pulpud. Os ydych yn of, ac wrth yr einion ddydd ar ôl dydd — os nad ydych yn weithiwr yn y gwaith mor drwyadl, mor galonnog, mor gyfan-galon â minnau yn y pulpud, yna ni fyddech yn weithiwr yn y gwaith pe baech yn dosbarthu pamffledi yn rhywle.

TAM1897 D 280.7Mae enghraifft wedi’i gosod o’n blaenau o’r hyn y gall y ddynoliaeth fod; ac o’r hyn y mae pob credadun yn Iesu i fod. Daeth Mab Duw i’r byd hwn i ddangos i ti ac i mi beth yn union yw cadw’r gorchmynion, a sut yn union y gwneir hynny. Ac fe weithiodd mewn crefft tua chwe gwaith yn hirach nag y pregethodd. Gan ddechrau yn ddeuddeg oed, pan allai ddechrau gweithio gyda Joseff yng nghrefft y saer coed, pan allai wneud cryn dipyn, — gan y gall bachgen deuddeg oed wneud llawer iawn o bethau wrth gynorthwyo saer coed. Gan ddechrau felly yn ddeuddeg oed, cafodd ei fedyddio a dechreuodd bregethu tua thri deg oed; mae hynny’n gwneud wyth ar ddeg o flynyddoedd. Yn ystod y blynyddoedd hyn roedd yn gweithio fel saer coed. O dri deg oed i dri deg tri a hanner, treuliodd yn y weinidogaeth gyhoeddus, yn pregethu. Felly gwelwch, bu bron i chwe gwaith yn hirach y bu’n gweithio fel saer coed nag y bu’n pregethu.

TAM1897 D 280.8Nawr, a oedd Ef yr un gymaint yn Fab Duw yn ystod y deunaw mlynedd hynny y gweithiodd yn y fasnach saer coed, ag yr oedd am y tair blynedd a hanner y bu’n pregethu? — Wyddoch chi ei fod. Oedd e’n Iachawdwr i mi ac yn Iachawdwr i chwi pan oedd yno’n llifio bwrdd, ac yn gwneud mainc ac yn rhoi coesau ynddi, — oedd e’n union gymaint yn Iachawdwr i mi ac yn Iachawdwr i chwi bryd hynny, ag yr oedd pan oedd ar y groes? — Wyddoch chi ei fod. “Oherwydd ein hachubir trwy ei fywyd ef.”

TAM1897 D 281.1Peidiwch ag anghofio mai ar ddiwedd y deunaw mlynedd hyn y daeth i gael ei fedyddio, a’i fedyddio, ar ddechrau ei weinidogaeth, ac ar ddiwedd ei waith saer coed, — yna y dywedodd Duw, “Dyma fy Mab annwyl, y mae fy mhleser arno.” Onid oedd ef, felly, yr un mor lafurus yn y gwaith dros y deunaw mlynedd hynny, ag yr oedd yn ystod y tair blynedd a hanner olaf? — Wyddoch chi ei fod ef. Felly, os ydych chi’n saer coed, ac yn gredadun proffesedig yn Iesu Grist, onid allwch chi fod yn ddilynwr iddo? Onid ydych chi i fod yn ddilynwr iddo ac yn weithiwr yn yr achos yn union fan hynny, mor wir ag pe baech chi yn y pulpud? Nid wyf yn dweud eich bod yn rhwym o aros yn saer coed am byth. Ni wnaeth ef. Nid wyf yn dweud y byddwch dan rwymedigaeth i aros yn of neu’n ffermwr bob amser; ond rwy’n dweud ac yn mynnu, tra byddwch yn saer coed, tra byddwch yn of, tra byddwch yn ffermwr, yr ydych i fod yn weithiwr yn yr achos mor wirioneddol ag y byddwch byth, lle bynnag y byddwch.

TAM1897 D 281.2Felly mae Iesu wedi dangos i bob un ohonom beth yw bod yn Gristion, a sut y dylai ein bywyd fod, beth bynnag fo gwaith ein meddyliau, ein calonnau, neu ein dwylo. Carodd Dduw â’i holl galon, ei holl enaid, ei holl feddwl, a’i holl nerth, pan oedd yn saer coed. Pan oedd yn llifio byrddau, pan oedd yn gwneud byrddau, pan oedd yn gwneud drysau a’u gosod, roedd hyn er gogoniant i Dduw. Roedd Duw yn bopeth iddo. Pan ddaeth gŵr ato fel saer coed, gan ei weld yn unig fel saer coed; heb ei weld fel Iachawdwr y byd fel y cyfryw, — pan ddaeth gŵr ato yn unig fel saer coed, ac eistedd i lawr gydag ef a dweud, “Rwyf eisiau bwrdd i’w wneud. A wnewch chi ei wneud i mi?” ac atebodd ef, “Pa fath o fwrdd ydych chi ei eisiau?” a disgrifiodd y gŵr ef iddo, a dywedodd Iesu, “Ie, fe’i gwnaf i chi;” pan oedd Iesu wedi gwneud y bwrdd a’i gario ar ei gefn i dŷ y gŵr, a’i ddwyn i mewn i dŷ y gŵr, a’i osod yno i’r gŵr ei ddefnyddio — yn yr holl drafodyn hwnnw, roedd Iesu yn gyfan gwbl yn eiddo i Dduw. Roedd Duw ym mhob un o’i weithredoedd. Ym mhob cysylltiad a wnaeth yn y bwrdd hwnnw, nid oedd unrhyw hollt, nid oedd yr un wedi’i orchuddio â llwch, nid oedd dim wedi’i guddio, bwrdd gonest ydoedd. Roedd yn fwrdd y gallai Duw ei gymeradwyo yn ei gyfanrwydd.

TAM1897 D 281.3A phan wnaeth y fargen i wneud y bwrdd, gwnaeth fargen onest, un y gallai Duw edrych arni a dweud, ‘Mae hon yn fargen onest.’ Ni ofynnodd i’r dyn dalu mwy na’r hyn oedd yn ddyledus yn gyfiawn am ddarn o waith fel yna. Gofynnodd y dyn iddo, “A wnewch chi wneud bwrdd penodol?” “Gwnaf.” “Pa bris y gofynnwch amdano? — faint fydd y gost?” Byddai’n cyfrifo hynny, a byddai’n dweud wrth y dyn, “Bydd y pren yn costio cymaint, a bydd yn cymryd cyfnod penodol o amser i’w wneud, ac mae fy ngwaith i werth cymaint. Onid ydych chi’n meddwl felly? Onid ydych chi’n meddwl y bydd fy ngwaith am yr amser y bydd yn ei gymryd, yn werth cymaint?” A byddai’r gŵr yn dweud, “Ie, rwy’n cytuno. Rwy’n credu ei fod yn werth hynny i gyd. Mae hynny’n onest. Mae hwnna’n fargeinion clir.” A phan gymerodd y bwrdd ar ei gefn a’i gario draw a’i osod i lawr, talodd y gŵr iddo’r hyn a farginwyd, a gallai Duw edrych i lawr ar y trafodyn cyfan a dweud, “Mae hynny’n onest. Dyna’r gorau y gall unrhyw un ei wneud.”

TAM1897 D 281.4Ai dyna’r math o saer coed ydych chi? Rydych chi’n honni eich bod yn Gristion. Ai dyna’r math o weithwr ydych chi, beth bynnag rydych chi’n ei wneud?

TAM1897 D 281.5Ydych chi’n caru Duw â’ch holl galon, eich holl enaid, eich holl feddwl, a’ch holl nerth? Beth bynnag a wnewch, neu y’ch gelwir i’w wneud; beth bynnag o fusnes a wnewch gyda’ch cymydog, boed yn anffyddiwr neu’n Gristion; a wneir hynny mewn modd y gall Duw edrych arno a dweud, “Mae hynny’n ddigon da ar gyfer teyrnas Dduw;” oherwydd bod eich holl galon, eich holl enaid, eich holl feddwl, a’ch holl nerth ynddo er gogoniant i Dduw.

TAM1897 D 281.6Ydym ni’n ceidwaid y gorchmynion, neu beidio? Dyna’r cwestiwn. Ac mae’n amser i ni ddarganfod hyn mor drylwyr fel y gall yr Arglwydd dystio yn y neges y mae’n ei llefaru, “Dyma’r rhai sy’n cadw gorchmynion Duw.”

TAM1897 D 281.7Nawr, fe welwch fod yr orchymyn hon yn cwmpasu’r cyfan, ac na allwn gyffwrdd ag un meddwl yn holl fyd y meddwl nad yw’n dod o fewn y testun hwn rydym wedi dechrau ag ef. Felly, felly, rhaid i ni edrych ar bopeth yn ein meddwl, rhaid i ni edrych ar bopeth y mae ein meddwl yn cael ei alw ato, yng ngolau’r ysgrythur honno, y gyntaf o’r holl orchmynion.

TAM1897 D 281.8Pob peth y galwer ni i roi ein llaw arno, rydym i edrych arno yng ngolau’r gorchymyn hwnnw, y mwyaf o’r holl orchmynion. Ai peth yw hwnnw y gallaf, yn ofn Duw, fynd i mewn iddo â’m holl galon, fy enaid, fy meddwl, a’m nerth? Os nad yw, yna a wyf am ei gyffwrdd? — Na. Os yw’n rhywbeth na allaf ei ymgymryd ag ef â’m holl galon, meddwl, enaid, a’m nerth, a gyda Duw, beth felly sydd gennyf i’w wneud ag ef? Os na all Duw fynd gyda mi, yna rwy’n torri’r gorchmynion. Nid wyf yn ymroi popeth iddo. Nid yw fy holl nerth yn ddim os yw’n cael ei ymgymryd â rhywbeth na all ef ei ymgymryd ag ef, neu na all ei gyffwrdd na’i gymeradwyo, neu na all ei dderbyn.

TAM1897 D 282.1Gwn fod hyn yn syth, ond Cristnogaeth ydyw. Cristnogaeth ydyw, ac ni ddylai ti a minnau fod yn fodlon ar un rhan o bob un ar bymtheg o unrhyw beth sy’n llai na hynny’n union. Ni ddylem ganiatáu i ni ein hunain fod yn fodlon am ennyd o gysgod, ag unrhyw beth yn y byd hwn, sy’n llai na hynny: y byddwn yn gwneud popeth a awn ati gyda Duw gyda ni, ac yna’n mynd ati â’n holl galon, a’n holl enaid, a’n holl feddwl, a’n holl nerth. Ac rwy’n dweud wrthych chi, pan ddown ni at hynny, pob un ohonom, os bydd pawb yn y tŷ hwn yn ildio iddo nawr, ac yn dal gafael yno, ni allwn ddychmygu pa nerth o Dduw a fydd yn amlygu yn y byd.

TAM1897 D 282.2Yr anhawster mawr o’r dechrau fu nad oedd dynion yn caniatáu i Dduw gael y lle yn eu calonnau sy’n perthyn iddo. Dechreuodd Duw ddyn felly, a throdd hwnnw i bopeth arall, a chau Duw allan yn llwyr. Rhyddhaodd Duw ef o’r tywyllwch hwnnw, ei ryddhau i ddewis, a’i alw i ddewis, a fyddai’n caru Duw â’i holl galon, ei holl enaid, ei holl feddwl, a’i holl nerth. Cafodd ei ryddhau i ddewis gadael i Dduw gael ei le eto; ond dewisodd cymaint nad oedd yr Arglwydd i gael ei le ei hun, nes i’r llifogydd eu hysgubo oddi ar wyneb y ddaear.

TAM1897 D 282.3Yna dechreuodd yr Arglwydd yr hil eto. A’r unig beth a ofynnodd i bob un oedd ei fod yn caru’r Arglwydd Dduw â’i holl galon, ac â’i holl enaid, ac â’i holl feddwl, ac â’i holl nerth, a’i gymydog fel ei hun. Dyna’r cyfan a ofynnodd i’r wyth a aeth i’r arch, ac a ddaeth allan ohoni. Pe bai’r dyn cyntaf wedi caru Duw â’i holl galon, ac â’i holl enaid, ac â’i holl feddwl, ac â’i holl nerth, ni fuasai pechod byth wedi dod i mewn.

TAM1897 D 282.4Ar ôl iddo bechu, a’r Arglwydd ei ryddhau o’r caethiwed hwnnw, pe bai Adda a’i holl blant wedi caru Duw â’u holl galon, eu holl enaid, eu holl nerth, eu holl feddwl, a’u holl gryfder, beth fyddai cyflwr y byd? — Byddent wedi bod yn cadw gorchmynion Duw, a ffydd Iesu, a byddai cyfiawnder wedi gorchuddio’r ddaear fel y mae’r dyfroedd yn gorchuddio’r môr. A yw’n amhosibl y gellir cyflawni’r peth hwnnw yn y dyn dan gaethiwed y melltith, dan gaethiwed y cnawd pechadurus? A all Duw felly achub y pechadur o bŵer pechod yn y cnawd fel y gall garu Duw â’i holl galon, ei holl enaid, ei holl nerth, ei holl feddwl, a’i holl gryfder? — Gall. Ni allai pechod fod wedi melltithio’r ddaear, fel y mae, hyd yn oed gyda dynion dan gaethiwed y cnawd sy’n bechadurus, pe baent wedi credu yn Nuw, a chadw gorchmynion Duw, a ffydd Iesu. Dyna’r gwir, oherwydd dyna Gristnogaeth. Felly, felly, rydych chi’n gweld mai’r cyfan a fu erioed eisiau gan yr Arglwydd ynom, y cyfan a fu erioed eisiau ganddo yn y dyn ers i Adda bechu, oedd ac yw, iddo gadw gorchmynion Duw, a ffydd Iesu. A’r cyntaf o’r holl orchmynion yw, Car yr Arglwydd dy Dduw â’th holl galon, ac â’th holl enaid, ac â’th holl feddwl, ac â’th holl nerth.

TAM1897 D 282.5Yn Rhufeiniaid 1:21, dywedir mai ar y dechrau “roeddent yn adnabod Duw.” Edrychwch ar hyn: ar ddechrau ei daith, roedd dyn yn adnabod Duw. Roedd Adda yn adnabod Duw i ddechrau, ond ni wnaeth gadw’r wybodaeth hon. Pan bechodd Adda a dechrau o’r newydd, roedd yn adnabod Duw. Pan ddechreuodd y hil o’r newydd ar ôl y llif, roedd yn adnabod Duw i ddechrau; felly mae dynoliaeth wedi ymadael oddi wrth Dduw drwy’r amser. Roedd y byd mor bechadurus, mae mor bechadurus, a bydd mor bechadurus, oherwydd iddo wybod Duw a’i wrthod, ac nid oherwydd nad oedd yn adnabod Duw. Felly, nid yw’r byd mewn drygioni oherwydd tywyllwch; mae’r byd mewn tywyllwch oherwydd drygioni.

TAM1897 D 282.6Dechreuodd y byd gyda golau; a daeth y tywyllwch hwnnw i mewn oherwydd dewis dynion; “pan wyddent Dduw, ni roddasant glod iddo fel Duw, nac ychwaith buont ddiolchgar; ond aethant yn ofer yn eu meddyliau, a thywyllwyd eu calon ffôl. Gan gyfaddef eu bod yn ddoeth, daethant yn ffyliaid, a newidiodd gogoniant y Duw annifrodadwy yn ddelw wedi’i gwneud yn debyg i ddyn llygradwy, ac i adar, ac i anifeiliaid pedair traed, ac i greaduriaid sy’n ymlusgo.”

TAM1897 D 282.7Nawr sylwch; beth yn gyntaf? — Roeddent yn adnabod Duw; ond ni roddasant ogoniant iddo fel Duw; ni roddasant iddo’r lle ynnynt sy’n perthyn iddo. Ni roddasant ogoniant i Dduw, — ni ddatguddasant ef i ddyn, ni wnaethant ef yn amlwg ar y ddaear; oherwydd dywedodd Iesu, ‘Rhoddais ogoniant i ti ar y ddaear,’ ac ef oedd Duw wedi ei amlygu yn y cnawd. Ni fyddai’r dynion hyn a oedd yn adnabod Duw yn caniatáu i Dduw gael ei amlygu yn y cnawd. Nid oeddent yn ddiolchgar. Yna daethant yn ofer yn eu dychmygion; yna tywyllhaodd eu calon ffôl; yna yn eu tywyllwch honasant eu bod yn ddoeth. Gwir ffôl oedd y ddoethineb honno, ac yna gwnaethant ddelwau.

TAM1897 D 282.8Felly gwelwch fod y delw a osodir o flaen llygaid dynion, yn eu heidoliaeth, yn ddim ond amlygiad allanol eilunaddoliaeth, y gynrychiolaeth allanol ohoni. Mae’r eilunaddoliaeth eisoes ymhell i lawr yn y galon, ac wedi bod yn gweithio sawl cam ar y ffordd allan. Meddyliwch am hynny. Ble mae eilunaddoliaeth yn dechrau? — Yn y galon. Ble yn y cwrs hwn mae eilunaddoliaeth yn dechrau? — Pan wyddent Dduw, ni roddasant ogoniant iddo fel Duw; dyna’r man lle mae’r cyfan yn dechrau. Felly, ble mae unrhyw dir canol rhwng gwybodaeth o Dduw, ac eilunaddoliaeth?

TAM1897 D 283.1Meddyliwch yn ofalus nawr. Roeddent yn adnabod Duw, ac, “A dyma fywyd tragwyddol, eu bod yn dy adnabod di.” Gwybodaeth am Dduw yw bywyd tragwyddol; mae hynny wedi’i bennu. Roeddent yn adnabod Duw; roedd ganddynt fywyd tragwyddol yng ngwybodaeth Duw. Mae hynny wedi’i ysgrifennu. Ond aethant i eilunaddoliaeth. Faint o gamau o wybodaeth Duw a gymeron nhw i fynd i eilunaddoliaeth? — Dim ond un. Yna, faint o gamau o garu Duw â’r holl galon, a’r holl nerth, a’r holl feddwl, a’r holl gryfder, sydd angen eu cymryd i gyrraedd eilunaddoliaeth? — Dim ond un. Yna os nad wyf yn caru Duw â’m holl galon, a’m holl enaid, a’m holl feddwl, a’m holl nerth, beth ydw i? — Eilunaddolwr.

TAM1897 D 283.2Efallai nad oes gennyf i ddelw wedi’i gerfio o’m blaen. Nid oedd gan y bobl hyn i ddechrau. Ond roedd ganddynt ddelw, cysyniad, wedi’i ffurfio yn y meddwl, a phan wnaethant eu delw wedi’i cherfio, dim ond cynrychiolaeth oedd hi i sefyll o flaen y llygaid, o’r hyn oedd ganddynt eisoes yn y meddwl. Roedd gan y dyn cyntaf a wnaeth ddelw gysyniad o hynny yn ei feddwl cyn iddo ei wneud. Roedd gan y dyn cyntaf a wnaeth delw y cysyniad mai dyna fyddai ei dduw, ac roedd y cysyniad hwnnw yno cyn iddo wneud y ddelw o bren neu garreg. Felly, nid oedd y ddelw garreg honno, a osododd o flaen ei lygaid, yn ddim ond y ffurf allanol a wnaeth i gynrychioli iddo yn y ffurf honno yr hyn oedd y duw a oedd ganddo eisoes yn ei feddwl. Yna, onid oedd ganddo dduw cyn iddo wneud y delw gerfiedig hwnnw? — Oedd. Ble roedd e? — Yn ei galon.

TAM1897 D 283.3Daethant yn ofer yn eu dychmygion. Dychmygion pwy? — Eu dychmygion eu hunain. Dyma’r dyn hwnnw sy’n dychmygu rhywbeth; mae’n gwneud delw o’i ddychmygiad, ac yn ei osod o’i flaen y tu allan iddo. Dychmygu yw delweddu meddyliol, yn syml. A’r ddelw mewn carreg yw dim ond ffurf gyffyrddadwy’r delweddu yn y galon. Ble cafodd y ddelw ei gwneud gyntaf? — Yn ei feddwl; yn ei ddychymyg ei hun, yn ei feddwl ei hun. Ond pwy oedd yno pan oedd wedi ymwahanu oddi wrth Dduw? — Dim ond Satan a’i hunan. Felly, o ble y gall ei feddyliau ddod? — Oddi wrth ei hunan a Satan yn unig.

TAM1897 D 283.4Felly felly, gwelwch yn ddigon clir fod eilunaddoliaeth yn y galon; y cysyniad, y ddelw, sydd eisoes yno cyn y gall y ddelw ymddangos yn allanol. Er mai’r haul, y lleuad, neu’r sêr yw ei dduw, mae’r cysyniad hwn, ei syniad, ei ddychymyg, yno cyn iddo ei roi ar ffurf allanol yn yr haul, y lleuad, a’r sêr.

TAM1897 D 283.5Y cyfan sy’n ymddangos mewn eilunaddoliaeth yw adlewyrchiad yn unig o’r hyn sydd yn y galon. Ac mae’n rhaid i Dduw fod yn y galon, â’r galon i gyd, yr enaid i gyd, y meddwl i gyd, a’r holl nerth, neu fel arall mae eilunaddoliaeth yno. Nid oes dim tir canol.

TAM1897 D 283.6Yn wir, ar ôl y llifogydd, pan adawodd dynion y Duw gwirioneddol am y tro cyntaf ac aethant ymaith a chael eu duwiau eu hunain — fe wnaethant ganiatáu i’r duwiau hyn gymryd lle Duw iddynt, gan ddangos felly, pan wyddent am Dduw, eu bod yn ei gydnabod fel eu hunig reolwr. Pan garaf Dduw â’m holl galon, â’m holl enaid, â’m holl feddwl, ac â’m holl nerth, pwy yn unig fydd fy Nuw i? — Duw. Pwy fydd fy unig awdurdod? — Duw. Pwy’n unig fydd â hawl drosaf? — Duw. A yw’n gallu arfer awdurdod cywir? — Ydy. A yw’n gallu cadw dyn ar y trywydd iawn? — Ydy. Pan fo dyn yn caru Duw â’i holl galon, ei holl enaid, ei holl feddwl, a’i holl nerth, nid oes arno angen unrhyw gyfraith na hawl arall i’w gadw ar y trywydd iawn yn y byd. Pwy yw ei lywodraethwr? — Duw. Ac a yw Duw yn gallu llywodraethu pan fyddwn yn ei garu’n hollol? — Ydy. Ond, pan fydd dyn yn gadael Duw, ac yn troi at eilunaddoliaeth, a yw’n gallu llywodraethu ei hun? — Na.

TAM1897 D 283.7Nawr ar ôl y llifogydd, tra’u bod yn dal i adnabod Duw, fe’i cydnabuont fel eu unig Frenin a Llywodraethwr. Nid oedd ganddynt lywodraethwr arall. Pan wnaethant ymadael â Duw am y tro cyntaf, a rhoi duwiau eraill yn ei le — rwy’n golygu ar y dechrau, pan aethant i ffwrdd oddi wrth Dduw, a rhoi duwiau eraill yn lle Duw — fe wnaethant ganiatáu i’r duwiau eraill hynny ddal lle’r llywodraethwyr. Cyfaddefent mai’r duwiau hyn oedd eu llywodraethwyr. Nid oedd ganddynt frenhinoedd; nid oedd dynion eto’n honni eu bod yn sefydlu eu hunain fel rheolwyr. Roedd dynion yn honni mai’r duwiau oedd y brenhinoedd; a’r dynion a oedd mewn awdurdod oedd yn ddim ond cynrychiolwyr y duwiau, tra mai’r duwiau oedd y gwir frenhinoedd.

TAM1897 D 283.8Fe welwch dystiolaeth o hyn yn “Empires of the Bible,” tudalen 50. Dyma’r cofnodion cyntaf a ddarganfuwyd yn Babilonia, lle dechreuodd y hil, a lle digwyddodd dryswch yr ieithoedd — lle anghofiodd y hil Dduw. Darllenaf:—

TAM1897 D 284.1I Ninridu, ei Frenin, am gadwraeth Idadu, Is-frenin Ridu, y gwas, llawenydd Ninridu.

TAM1897 D 284.2Yma, y mae’r pennaeth, Idadu, wrth ysgrifennu arysgrif i’w dduw, yn datgan mai dim ond is-frenin ei dduw ydoedd. Ni honnodd ei fod yn frenin. Felly gwelwch fod y duw yn frenin i’r dyn hwn. Ystyriwyd mai’r duw oedd brenin y bobl, a dim ond is-frenin, neu lefftenant, y duw oedd y dyn hwn a oedd mewn awdurdod.

TAM1897 D 284.3Mae hyn yn dangos bod y wybodaeth am Dduw fel y Llywodraethwr cyfreithlon mor ddiweddar fel nad oedd gan unrhyw ddyn ddigon o ddewrder eto i osod ei hun fel brenin. Ydych chi’n gweld hynny? Meddyliwch yn ofalus. Pan mai Duw oedd yr unig lywodraethwr, ef, wrth gwrs, oedd eu hunig frenin; ond pan droddant ymaith oddi wrtho a chymryd duwiau eraill, roedd eu gwybodaeth o’r Duw gwirioneddol mor ddiweddar, roedd ei berthynas mor ddiweddar yn eu gwybodaeth, nes pan roddasant dduwiau eraill yn lle Duw, a sefydlu’r duwiau ffug hyn fel eu brenin — nid oedd gan ddyn mewn awdurdod ymysg dynion y dewrder i gymryd teitl brenin; ond dewisodd gael ei adnabod fel is-frenin y duw a oedd i fod y gwir frenin. Ailadroddaf. Roedd y wybodaeth am y Duw gwirioneddol fel yr unig Frenin mor ddiweddar ym meddyliau’r dynion hyn fel nad oedd unrhyw ddyn eto wedi cael y dewrder i gymryd y teitl o frenin. Roedd eu hatgof o Dduw fel yr unig Frenin a Llywodraethwr yn dal mor glir fel ei bod yn rhy debyg i ymgais i ddisodli Duw, i unrhyw ddyn gymryd y teitl o frenin.

TAM1897 D 284.4Darllenaf arysgrif arall o’r un wlad hon, o’r un cyfnod:—

TAM1897 D 284.8Dyma ddyn a adeiladodd dŷ i anrhydeddu ei dduw. Mae’r dyn hwn yn dweud mai ef yw is-frenin y duw hwn, sy’n frenin. Nid yw’r dyn hwn, Gudea, yn honni ei fod yn frenin. Mae ganddo awdurdod, ond nid yw’n honni ei fod yn frenin. Pwy yw’r brenin? — Ei dduw. Mae hynny’n dangos i chi eto fod y wybodaeth am y Duw gwirioneddol fel yr unig Frenin mor ddiweddar yn eu meddyliau, nad oeddent wedi mynd mor llwyr i ffwrdd oddi wrth Dduw ac oddi wrth y syniad o Dduw fel yr unig Frenin a Llywodraethwr, fel y byddent yn fodlon rhoi o’r neilltu y syniad o frenhiniaeth Duw, a chaniatáu i ddyn gymryd teitl brenin.

TAM1897 D 284.9A. F. Ballenger. — Y dyn yn y lle awdurdod, felly, yn honni ei fod yn is-brenin i’w dduw, ac nid yn frenin?

TAM1897 D 284.10Ie. Nid oedd brenhinoedd eto. Nid ydym yn sôn am ddyn fel brenin. Nid oedd brenhinoedd eto ymysg dynion. Roedd dynion mewn safleoedd o awdurdod. Roedd dyn yn rheoli dros eraill. Roedd ganddo bŵer, ond ni alwai ei hun yn frenin. Nid oedd yn adnabyddus fel brenin, ac ni fyddai eto’n caniatáu i’w hun gymryd teitl brenin. Pam? — Oherwydd nad oedd eto wedi symud mor bell i ffwrdd o’r syniad o’r gwir Dduw, fel yr unig Frenin cyfreithlon, fel bod ganddo ddigon o ddewrder, a digon o ddewrder drygionus, i roi o’r neilltu pob syniad o unrhyw ddwyolder fel brenin, a’i osod ei hun fel brenin.

TAM1897 D 284.11Dyma’r cofnodion cynharaf sydd wedi’u darganfod yn y wlad honno. Gallwch weld eu bod ymhlith y cynharaf un. Maent yn gofnodion o’r amser cyn i ddynion gymryd y teitl brenin o gwbl, a phan oedd y syniad ganddynt am y Duw gwirioneddol fel y Brenin.

TAM1897 D 284.12Ond dyma gofnod ychydig yn gynharach na hynny, sy’n sôn am gymysgu’r tafodau wrth dŵr Babel. Ar bedwaredd dudalen “Empires of the Bible” mae gennych hanes y Beibl am gymysgu’r tafodau. Dyma’r hanes a ysgrifennodd y bobl y digwyddodd y cymysgu tafodau yn eu plith. Yn y Beibl mae gennych gofnod yr Arglwydd ohono. Yn yr arysgrif hon ar y brics a gladdwyd yn adfeilion Babilon ac a ddarganfuwyd, mae gennych eu hanes amdano. Gallwch ei osod ochr yn ochr â’r hanes yn y Beibl, yn unfed bennod ar ddeg o Genesis, a gwelwch fod y ddau beth yn union yr un fath. Dyma beth ddywedasant amdano:—

TAM1897 D 284.14Dyma un o’r cyfrifon cynharaf sydd. Mae’r lleill hyn nesaf ato. Ond mae’r rhain eraill yn dangos bod yna gyfnod pan nad oedd brenin eto ymhlith dynion; na fyddai’r dyn mewn awdurdod yn cymryd teitl brenin; mai ei dduw ef oedd ei frenin; a bod y syniad mai Duw gwirioneddol oedd y brenin mor ddiweddar fel nad oedd yn ddigon dewr i ddweud mai ef oedd y brenin. Ar y pryd, roedd hynny’n trawsfeddiannu gormod o awdurdod yn wyneb ei syniad am y Duw gwirioneddol.

TAM1897 D 285.1Roedd hynny cyn Nimrod. Nimrod oedd y dyn cyntaf a gafodd y dewrder i gymryd teitl brenin yn wyneb y syniad mai Duw oedd y brenin. Felly rwy’n darllen ymlaen ar dudalen hanner cant o “Empires of the Bible:”—

TAM1897 D 285.2Nimrod oedd y gŵr beiddgar hwn. Mae’r enw y mae’n ei ddwyn yn arwydd o wrthryfel, dirmyg uchel, ac, yn ôl Gesenius, mae’n cyfateb i’r gwrthryfelwr hynod annuwiol. Ac “a ddechreuodd fod yn nerthol ar y ddaear.” Neu, fel y mae cyfieithiad arall yn ei roi, ef “oedd y nerthol cyntaf ar y ddaear.”

TAM1897 D 285.3Nimrod oedd y dyn cyntaf erioed i gymryd teitl brenin iddo’i hun; y cyntaf i ddal awdurdod brenhinol a gwisgo’r teitl brenin yn agored. Ac mae ei enw’n golygu’n union yr hyn roedd y peth hwnnw’n ei olygu ymhlith y bobl y gosododd ei hun yn ben drostynt.

TAM1897 D 285.4Nawr, nid fy natganiad i, ond datganiad awdurdod ar y pwnc hwn, a ddywed hyn:—

TAM1897 D 285.5Gyda sefydlu teyrnas Nimrod, aeth y byd hynafol cyfan i mewn i gyfnod hanesyddol newydd. Mae’r traddodiad o’r dwyrain sy’n gwneud y rhyfelwr hwnnw’r dyn cyntaf a wisgodd goron frenhinol, yn tynnu sylw at ffaith fwy arwyddocaol na chymryd addurn dillad newydd, neu hyd yn oed goncro talaith. Cyflwynodd ei deyrnasiad i’r byd system newydd o berthnasoedd rhwng y llywodraethwr a’r rhai a lywodraethid. Roedd awdurdod rheolwyr blaenorol wedi gorffwys ar y teimlad o berthynas, ac roedd goruchafiaeth y pennaeth yn ddelw o reolaeth riantol. Roedd Nimrod, i’r gwrthwyneb, yn sofran ar diriogaeth, ac ar ddynion i’r graddau yr oeddent yn trigolion iddi, a heb ystyried clymau personol. Hyd yn hyn roedd llwythau — teuluoedd estynedig — Cymdeithas; bellach roedd cenedl, cymuned wleidyddol — y Wladwriaeth. Mae hanes gwleidyddol a chymdeithasol y byd o hyn ymlaen yn wahanol, os nad yn ddargyfeiriol. — Empires of the Bible, t. 51.

TAM1897 D 285.6Beth, felly, oedd tarddiad y Wladwriaeth?