Syans Delivrans. – Nimewo 1
TAM1897 D 46.2Sermon te bay vandredi swa, 12 Fevriye 1897 Enprime nan Bilten Jounal Konferans Jeneral la pou 16 Fevriye 1897, Vol. 1, No. 3, pp. 46-47 ak pou 17 Fevriye 1897, Vol. 1, No. 4, pp. 49-53.
TAM1897 D 46.3CHAK Moun konnen se yon epòk ki trè syantifik, omwen nan non, nan deklarasyon, ak nan aspirasyon. Bondye vle pèp li a toujou rete ajou ak epòk la. Plis pase sa: li vle pèp li a toujou devanse epòk la. Sitou li vle pèp li a toujou se refòmè, e pou yon moun se yon refòmè, li dwe devanse epòk la. Kidonk, kòm se yon epòk ki patikilyèman syantifik, nan deklarasyon ak nan lòt domèn, kòz Bondye a, pèp li a, dwe syantifik pou satisfè egzijans epòk la. Sa se deklarasyon pwopozisyon an mwen envite nou etidye aswè a. Senyè a vle nou ak mwen aksepte pwopozisyon sa a, etidye l, epi bati sou li, jiskaske li demontre nan nou devan lemonn ke pwopozisyon sa a kòrèk sou plan syantifik. Si ou menm avè m, si tout moun ki pwoklame non Kris la, fè sa, enben, se Senyè a k ap fè bagay sa a. Monn nan ap wè l, e monn nan ap wè l kit ou menm avè m patisipe ladan l, kit nou pa patisipe ladan l. Paske si ou menm avè m pa patisipe ladan l, se lòt moun k ap patisipe ladan l, moun k ap kite Senyè a fè demonstrasyon sa a atravè yo; e si ou menm avè m pa kite l fè l, nou rate l.
TAM1897 D 46.4Men ou di, Sovtaj se travay pèp Bondye a. Sovtaj se sèl kòz Senyè a. Se sa lòt frè sa yo t ap di. Se sa nou te genyen nan leson aprèmidi a, ak sa nou te genyen nan tout leson ki nan liv Ebre a. Se leson nou te genyen nan lòt kote nan Ekriti yo. Epi Ekriti a di nou pa dwe konnen anyen eksepte Jezikri ak li menm ki te kloure sou kwa a. Ou di sa; wi, e mwen di sa tou. Mwen di travay pèp Bondye a — tout sa kòz Bondye a ye nan mond lan se travay delivrans lan. E sa koresponn egzakteman ak sa nou te deklare deja. Kidonk, delivrans se syans.
TAM1897 D 46.5Plis pase sa: Delivrans se pa senpleman syans, se pa senpleman yon syans; se chèf la, kle a, sant tout syans yo. Se bagay ki pi syantifik pami tout sa lespri moun okipe nan mond sa a. Kidonk, lè pèp Bondye a pran delivrans Bondye a jan li ye nan Bondye; lè kòz delivrans li a nan mond lan kanpe pou vrèman reprezante lide li yo sou delivrans, lè sa a, syans ki pi wo pase tout lòt syans yo ap revele bay mond lan. Lè sa a, pèp Bondye a ka kanpe devan wa syans yo menm, epi yo pap wont, nan yon epòk syantifik.
TAM1897 D 47.1Kounye a, mwen angaje m nèt nan verite sa a. E mwen vle nou wè kijan li se verite a nèt. Nou menm avè m, nou angaje nou nan delivrans Bondye a. E mwen vle nou wè nan Bib la — liv tout verite a — ke delivrans se yon syans. Lè sa a, n ap angaje nou nan verite sa a avè m.
TAM1897 D 47.2Kidonk, an premye, mwen vle nou panse ak bon sans, epi wè poukont nou non sèlman ke delivrans se syans; men tou ke se pi wo nan tout syans yo.
TAM1897 D 47.3Mo “syans” la vle di, literalman, konesans. Syans botanik se konesans botanik. Syans astwonomi se konesans astwonomi. Se konsa, yon syantis te defini syans kòm “rezilta refleksyon.” Tout konesans — syans — ke mond lan genyen sou astwonomi, se rezilta refleksyon mond lan sou sijè astwonomi.
TAM1897 D 47.4Kounye a, delivrans se konesans Bondye: “Sa a se lavi etènèl, pou yo ka konnen ou, sèl vrè Bondye a, ak Jezi Kris la ou te voye a.” Se poutèt sa se yon syans. Men konesans sa a pa rezilta panse moun: se rezilta panse Bondye. Paske “je pa wè, zòrèy pa tande, ni sa pa antre nan kè moun, bagay Bondye prepare pou moun ki renmen l yo. Men Bondye revele yo ban nou pa mwayen Lespri li a; paske Lespri a fouye tout bagay, menm bagay ki pi fon nan Bondye yo.” Se poutèt sa delivrans, kòm pwodui panse Bondye, se pa sèlman yon syans, men se pi gwo nan tout syans yo.
TAM1897 D 47.5Ankò: Sa mond lan rekonèt kòm syans — syans natirèl yo — se pwodui panse lèzòm. Se ak lespri moun panse. Se ak lespri, donk, moun abòde tout syans sa yo. Men delivrans abòde lespri a li menm. Kilès, donk, ki pi siperyè a? Kilès ki pi siperyè a — sa k abòde tout lòt bagay yo, oswa sa k abòde sa k abòde tout lòt bagay yo? — Se dènye a, san mank. Donk, kòm se ak lespri moun okipe tout lòt syans yo, epi delivrans la okipe lespri a li menm, li klè kou dlo kòk, non sèlman ke delivrans se yon syans menm jan ak nenpòt lòt syans, men tou ke se yon syans ki pi wo pase tout lòt syans yo. Se syans ki pi wo a lespri moun ka konnen.
TAM1897 D 47.6Men ankò: Sovtaj la gen pou wè ak lespri a. Men kiyès ki, nan sovtaj la ak pa mwayen sovtaj la, ki gen pou wè ak lespri a? — Se Bondye menm. Donk, kòm se Bondye menm ki devlope, ki fè konnen, syans sa a; e kòm syans sa a se rezilta panse Bondye; nou ka di syans sovtaj la se syans ki pi wo, ki pi pwofon, ki pi laj, ke non sèlman lespri moun, men tout linivè a konnen.
TAM1897 D 47.7An nou li kèk vèsè nan Ekriti yo. “Pa konfòme nou ak mond sa a; men, transfòme nou pa renouvèlman lespri nou.” Women 12:2. “Kidonk, ak lespri mwen, mwen menm sèvi lwa Bondye a.” Women 7:25. “Nou konnen Pitit Bondye a vini, e li ban nou lespri a.” “Nou gen lespri Kris la.” Sèl fason Senyè a ka rive jwenn nou se atravè lespri a. Li kominike avèk nou sèlman atravè lespri a. Li dirije nou sèlman atravè lespri nou. Gade: “Ak lespri m, mwen menm sèvi lwa Bondye a, men ak lachè m, lwa peche a.” Epi premye nan tout kòmandman yo se sa a: «Koute, Izrayèl; Senyè a, Bondye nou an, se yon sèl Senyè: epi w ap renmen Senyè a, Bondye w la, ak tout kè w, ak tout nanm ou, ak tout lespri w.» «Lespri lachè a se ostilite kont Bondye: paske li pa soumèt anba lalwa Bondye, e an reyalite li pa kapab.» Lespri lachè a ki pa ka soumèt anba lalwa Bondye — li pa kapab — dwe chanje, li dwe ranplase pa yon lòt lespri ki toujou sèvi lalwa Bondye. Chanjman lespri sa a se delivrans. Renouvèlman lespri sa a se Bondye ki fè l nan zèv delivrans li a, e se pa pèsonn lòt ki ka fè l. Se poutèt sa, se syans ki pi wo pami tout syans — pi wo a ke lespri moun konnen, pi wo a ke linivè a konnen.
TAM1897 D 47.8Èske nou pa kòmanse wè poukisa Temwayaj yo pale de “syans delivrans lan”?
TAM1897 D 49.1Kounye a, mwen vle nou wè ke gen lòt moun ki panse sa tou. Mwen vle nou wè ke mwen pa poukont mwen nan sa. Mwen vle nou wè ke pou pozisyon sa a nou gen otorite — yon otorite syantifik — sa vle di, otorite moun ki konprann syans.
TAM1897 D 49.2Si m te ka pote pou nou prèv aswè a ke moun ki konprann tout lòt syans pi byen pase tout moun sou latè, temwaye ke yo plis enterese nan syans sa a pase nan tout lòt syans yo mete ansanm, ke yo wè plis bagay ki merite konsiderasyon yo ladan l pase nan tout lòt syans yo mete ansanm, èske nou pa t ap di lè sa a ke m an sekirite lè m ap pale jan m ap pale a — sou yon plan syantifik? Ebyen, mwen gen yon konpayi konsa menm — yon konpayi ki konprann tout lòt syans yo, e mwen gen prèv ki deklare klèman ke yo plis enterese nan sa a pase nan tout lòt yo ansanm.
TAM1897 D 49.3Nan 1 Pyè 1:10-12, apot la ap pale de delivrans, e men sa m li ladan l:—
TAM1897 D 49.4Sou delivrans sa a, pwofèt yo te fè ankèt epi yo te chèche l avèk anpil dilijans; yo menm ki te pwofetize sou favè ki t apral vin pou nou an; yo t ap chèche konnen ki lè, oswa nan ki kalite tan, Lespri Kris la ki te nan yo a t ap siyifye sa, lè li te temwaye davans sou soufrans Kris la ak glwa ki t apral suiv la. Se pou nou li te revele sa yo, pa pou tèt pa yo, men pou nou yo te ministè bagay yo rapòte nou kounye a pa moun ki te preche nou levanjil la avèk Sentespri ki te desann sot nan syèl la; bagay ANJ YO SWAFE GADE.
TAM1897 D 49.5Ki bagay zanj yo swaf gade? — Sovtaj Bondye a lè yo preche l avèk Sentespri ki desann sot nan syèl la. Mo grèk pou “swaf” la, isit la, vle di “mete kè w sou yon bagay.” Epi mo grèk pou “gade byen” an vle di, “panche kò w sou yon bagay pou w gade l; gade ak tèt bese; gade anndan ak kò panche; gade byen, enspekte ak anpil kiryozite — tankou yon moun k ap chèche konnen yon bagay.” Se konsa zanj yo ye fas ak sijè delivrans lan.
TAM1897 D 49.6Kounye a, èske zanj yo konprann lòt syans yo — biyoloji, jewoloji, iktyoloji, astwonomi — tout lòt syans yo? Ou konnen yo konprann yo. Tout moun konnen zanj yo konprann tout lòt syans yo nèt. Tout moun konnen li totalman san danje pou nou di tout zanj yo konprann tout lòt syans yo pi byen san limit pase nenpòt moun konprann, oswa janm konprann, yon sèl syans. Men, zanj yo plis enterese nan sijè delivrans lan pase nan tout lòt syans yo. Sa yo ki konnen plis pase tout lòt moun yo, se yo ki pi enterese nan sijè sa a. O, bon, nou te dakò avè m yon ti tan anvan sa ke si m te ka site yon otorite konsa, nou t ap di nou an sekirite pou n pran pozisyon sa a. Ann ale, donk, nou an sekirite. Nou nan pi bon konpayi an — wi, pi bon konpayi syantifik la. Gen yon otorite ki konklizif sou sijè a, yon otorite syantifik.
TAM1897 D 49.7Kounye a, mwen pa ap jwe ak mo ‘syans’ la aswè a. Mwen itilize mo “syans” ak “syantifik” yo an referans ak delivrans kòm yon mo ki absoliman veridik. Delivrans Bondye se vrèman yon bagay syantifik, se pa yon bagay yo rele konsa san rezon, men se yon bagay ki vrèman, e ki siprèmman syantifik. Donk, pa panse menm pou yon segond ke m ap jwe ak mo “syans” oswa “syantifik” la. Mwen itilize l avèk verite, paske li kòrèk nan kontèks sa a.
TAM1897 D 49.8Men, se pa tout sa: zanj yo pa sèlman anvi gade nan sa a, tankou moun ki ta vle vin konnen yon bagay; men yo vin konnen yon bagay toutbon. Yo aprann lè y ap gade sa a epi etidye l. Louvri liv Efezyen an, chapit 3, vèsè 8 rive 11, epi w ap wè lide sa a eksprime:—
TAM1897 D 50.1Se pou mwen menm, ki pi piti pase moun ki pi piti pami tout sent yo, yo te bay gras sa a, pou m te ka preche pami moun lòt nasyon yo richès Kris la ki pa ka fouye; epi pou fè tout [Mwen kite mo moun nan deyò, paske li souzantandi] wè ki sa pataj mistè a ye, ki te kache nan Bondye depi nan kòmansman mond lan, li menm ki te kreye tout bagay pa mwayen Jezikri: pou objektif [Gade, kounye a, mwen dwe preche richès Kris la ki pa ka fouye pou fè tout moun wè kisa pataj mistè a ye ki te kache nan Bondye, e sa se pou entansyon an, pou objektif la] pou kounye a, prensipote yo ak pouvwa yo nan syèl yo ka konnen pa legliz la sajès Bondye a ki gen plizyè fasèt, dapre desizyon etènèl li te pran nan Jezikri, Senyè nou an.
TAM1897 D 50.2Ki “entansyon” ki fè moun wè sa? — Se pou prensipote ak pouvwa “nan syèl la” (“nan syèl la” se sa lòt tradiksyon yo bay; sa kòrèk) ka konnen divès kalite sajès Bondye a. Zanj yo, prensipote yo, ak pouvwa yo, anvi anpil pou yo gade nan levanjil delivrans sa a lè y ap preche l avèk Sentespri a ki desann sot nan syèl la. Yo gade epi yo etidye. E pandan y ap etidye, yo aprann nouvo revelasyon sou sajès Bondye — sajès Bondye ki gen plizyè fasèt — dapre objektif etènèl li te gen nan lespri l nan Jezikri, Senyè nou an. Ou konnen nan lòt ekriti yo ke mistè Bondye sa a, objektif etènèl sa a, revele nan levanjil la. Ou konnen prensipalite ak pouvwa ki nan syèl la pa etènèl nan menm sans lan — yo pa la depi toutan pou toutan. Yo la depi yon pwen espesifik rive nan etènite, menm jan avè w avè m. Gabriyèl la pou etènite sèlman depi pwen kote li te kreye a. Li pa la depi toutan pou toutan.
TAM1897 D 50.3Men Bondye, li soti nan letènite pou rive nan letènite. Kounye a, soti nan letènite pou rive nan letènite, te genyen, e genyen toujou, yon objektif — objektif etènèl li a ki fiks nan Jezikri, Senyè nou an. Konbyen tan sa ap pran zanj yo pou yo rive nan fon, pou yo fin etidye, objektif etènèl sa a? — Pou rive nan letènite. Sa klè ase. Lè sa a, pandan objektif sa a ap revele nan levanjil la, li vin konnen atravè mistè Bondye a, ki se, “Kris la nan ou, espwa glwa a,” li klè ase ke zanj yo ap etidye l. E pandan y ap egzamine l, yo wè la a sajès divès Bondye a ki revele, dapre objektif etènèl li a. Yo anvi gade l pi fon. Yo fè sa, e se konsa yo aprann.
TAM1897 D 50.4Bon, lè sa a, kòm yo konprann tout lòt syans yo plis pase nenpòt moun konprann youn, lè yo plis enterese nan sa a pase nan tout lòt yo, epi yo aprann nan sa a; èske se pa yon reyalite nou menm ak mwen ka mete konfyans nou ladan l san danje? Lè sa a, èske sa a tou, se pa yon sijè ki merite refleksyon nou, panse ki pi wo nou, plis pase tout lòt yo ansanm? Epi èske nou pa ka mete tout kè nou sou sa, epi bay tout nanm nou pou li san nou pa tounen moun ki pa syantifik? O, nou ka, nou ka! Ann fè l.
TAM1897 D 50.5Kounye a, pa konprann mwen mal. Mwen pa ap atake lòt syans yo. Mwen pa di ke tout lòt syans yo dwe inyore, epi konsidere kòm bagay ilizwa epi ki pa merite okenn atansyon. Non; sa m ap di se ke sa a pi gran pase yo tout; e kèlkeswa sa nou etidye ladan yo dwe etidye anba otorite sa a ki pi gran pase yo. Mwen sèlman ap di ke tout lòt yo dwe pran yon dezyèm plas, omwen, dèyè sa a, si nou vle aji yon fason syantifik.
TAM1897 D 50.6Panse sou sa! Pran pwòp lespri natirèl nou nou itilize pou lòt syans yo. Èske m, èske nenpòt moun, t ap aji yon fason ki strikteman syantifik si m ta mete pi bon ak pi wo panse m sou yon syans, alòske m genyen otorite ki pi wo posib ki di gen yon syans ki pi siperyè nan men m? Èske sa t ap syantifik? — Non. Bon, enben, jiskaprezan nou wè ke sa a se yon syans; ke se syans ki pi wo a. Kidonk, nenpòt moun ki pa mete pi gwo panse li, pi bon panse li, ak tout fòs li, sou syans sa a an premye, epi kite l dirije tout lòt syans yo, nan nati bagay yo, li pa syantifik.
TAM1897 D 50.7Epi li pa saj nonplis. Paske, kisa syans sa a ye? — Sovtaj. Trè byen. Epi se lavi etènèl. Ann sipoze mwen mete tout lavi m, tout fòs mwen, sou lòt syans yo, pandan m neglije sa a, oswa pandan m konsidere l kòm pi ba, èske m ap jwenn li? — Non. Konbyen tan mwen ap genyen pou m etidye lòt syans yo lè sa a? — Nan pi bon ka, sèlman kèk ane. Lè sa a, travay mwen sou syans sa yo ap fini pou toutan, e m pap janm gen chans pou m etidye yo ankò.
TAM1897 D 50.8Men si m pran sa a anvan tout lòt bagay, epi m kite lòt yo pran yon plas ki pi ba jiskaske m fin asire sa a, èske lè sa a m ap gen chans pou m etidye lòt yo? — Wi. Pou konbyen tan? — Pou toutan. A, èske se pa sa k saj la menm? Èske se pa sèl chemen saj la? Epi èske se pa sèl chemen syantifik ak rezonab la? — Se sèten li ye. Annou, alò, annou aji yon fason syantifik, strikteman, e nan pi wo nivo.
TAM1897 D 50.9Kounye a, an nou gade yon ti jan pi lwen. Nan premye pasaj nou te gade sou zanj yo a, li te kòmanse ak pwofèt yo, konsa: “Se sou delivrans sa a pwofèt yo te fè ankèt epi yo te chèche l ak anpil dilijans, yo menm ki te pwofetize sou gras ki t apral vin pou nou,” lè yo te temwaye davans sou soufrans Kris la, ak glwa ki t apral suiv.
TAM1897 D 51.1Kounye a, se pwofèt yo menm ki te pote nan ekri, jan nou genyen l isit la, syans delivrans sa a, rezilta panse Bondye sou sijè delivrans lan. Liv syans sa a, syans delivrans sa a, se pa mwayen pwofèt yo li te soti. Èske yo te konnen anyen sou lòt syans yo? — Wi.
TAM1897 D 51.2Nou ka jwenn sa nan plizyè kote — plis pase sa nou t ap gen tan pou n gade aswè a. Men, nou pral gade de ou twa pwen, pou nou ka konprann aklè ke yo te vrèman gen konesans sa yo.
TAM1897 D 51.3Nan chapit kenz nan premye liv Korentyen an, gen yon deklarasyon syantifik ki te fèt anviwon disèt san ane anvan syans te dekouvri l. Li te la pandan tout tan sa a, men syantis yo ki te nan domèn sa a pa t konnen l atravè pwosesis panse pa yo. Se deklarasyon yon verite nan domèn astwonomi. Nenpòt moun ki te kwè deklarasyon ki nan Bib la te konnen l tout tan, byensir, menm si li pa t janm tande mo astwonomi a; men syans lèzòm pa t konnen l, e li dekouvri l sèlman apre yon tan ki long konsa.
TAM1897 D 51.4Yon lòt refleksyon: Lè otè Labib sa a te fè deklarasyon syantifik sa a ke syantis yo te dekouvri, disèt san ane apre, ke li te kòrèk sou plan syantifik, èske li pa t yon deklarasyon syantifik toutbon vre depi nan kòmansman, menm jan li te ye apre yo te fin dekouvri l la? — Se sèten. Alò, èske se pa t sa menm lè otè a te ekri l la? — San dout. Pasaj la se 1 Korentyen 15:41:—
TAM1897 D 51.5Gen yon glwa pou solèy la, yon lòt glwa pou lalin nan, epi yon lòt glwa pou zetwal yo: paske yon zetwal diferan de yon lòt zetwal nan glwa.
TAM1897 D 51.6Sa pa t konnen sa gen san ane, paske sa gen anviwon tan sa a, yon moun ki te konsidere tèt li kòm yon gwo astwonòm, e ke lòt kòlèg li yo te konsidere konsa tou, te kritike deklarasyon sa a kòm yon bagay ki pa kòrèk, e kòm yon prèv inyorans otè Bib la; paske li te panse (sa vle di, otè Bib la te panse) ke yon zetwal diferan de yon lòt zetwal nan glwa, nan klète, olye de nan distans. Sa se deklarasyon kritik sa a te fè sou sa. Lide li se te, e li te pale nan non syans astwonomi, ke sèl rezon ki fè yon zetwal parèt pi klere ak pi bèl pou nou pase yon lòt, se paske youn pi pre nou pase lòt la, konsa nou resevwa plis limyè li. Men jodi a, nan tout domèn syans, yo rekonèt se verite genyen menm kantite diferans nan zetwal yo, nan grandè yo, bèlte yo ak koulè yo, jan sa ye nan flè ki sou tè a. Kidonk, si nou te ka wè tout flè ki sou latè devan nou nan yon gwo jaden, ak tout glwa yo, ak divèsite koulè yo, epi nou te ka wè zetwal ki nan syèl la klè kou nou wè sa yo, nou t ap wè youn ki genyen menm kantite varyete ak bote tankou lòt la. Sa a se yon bagay nou konnen kounye a, men se pa t yon bagay yo te konnen lè pasaj sa a te ekri pou Korentyen yo.
TAM1897 D 51.7Kounye a, m ap mande, èske sa pa t yon deklarasyon syantifik, èske se pa t deklarasyon yon verite nan syans, jou Pòl te ekri l epi voye l bay Korent, menm jan li sèten kounye a? Dekouvèt syans te fè pou montre se te verite a pa t rann li verite, ni li pa t ajoute yon patikil nan pwa li kòm verite. Dekouvèt yo a te senpleman montre yo te jwenn yon bagay ki te vre, men yo pa t konnen anvan, paske yo pa t kwè nan Bib la. Si yo te sèlman li sa nan Bib la, epi yo te kwè l epi aksepte l, yo t ap konnen pwen sa a nan syans la depi lontan anvan okenn syantis te dekouvri l.
TAM1897 D 51.8Gen yon lòt syans: Yon jou Sir Isaac Newton te chita anba yon pye pòm. Yon pòm te tonbe sot sou yon branch toupre li. Anpil fwa pòm te konn tonbe sot sou pye bwa anvan sa. Li te deja wè pòm tonbe sot sou pye bwa anvan sa. Men jou sa a, li te nan yon eta refleksyon, epi li te kòmanse panse. Poukisa pòm sa a te tonbe? Se dwe paske tè a te gen yon enfliyans sou li pou rale l vin sou li. Kòm tè a pi gwo pase pòm nan, li t ap rale l sou li lè l te lage l sot nan pye bwa a. Li te di, Si m pran pòm sa a, epi m voye l pi wo ke m kapab, li tonbe ankò sou tè a. Kidonk si se enfliyans tè a ki te fè l vini yon ti distans sa a, lè m voye l wo otan m kapab epi l retounen, sa se prèv ke enfliyans tè a rive jis distans sa a depi sou tè a, epi l kenbe bagay sa a pou l fè l retounen. Si m te ka voye l yon mil anlè, epi li ta retounen, enben sa t ap klè ke enfliyans sa a rive yon mil lwen pou l pote bagay sa a tounen. Lè sa a, li di, Si sa se verite, enfliyans sa a ta dwe rive jis sou lalin nan. Mwen mande tèt mwen si li rive jis sou lalin nan vre? Mwen pral al gade. Li ale lakay li, li chita, li pran kalkil astwonomik sou òbit lalin nan nan plas li, epi li travay yon long seri chif. Men, yo pa t koresponn. Li eseye ankò ak ankò, men yo pa t koresponn; li pa t ka fè enfliyans sa a rive jis sou lalin nan.
TAM1897 D 52.1Li te kite sa a sou kote pandan anviwon dis an, si m sonje byen, anvan li te reprann li. Yon jou, yo te pibliye yon nouvo kalkil sou òbit lalin nan, ki te korije kèk erè nan chif ki te la anvan yo. Lè sa a te pibliye, Newton te di, “M ap mande tèt mwen si sa ap ban m sa m bezwen an.” Li te pran chif yo, li te mete l travay, epi li te fè yon seri chif ki long ke ou menm avè m t ap sezi wè, byensir. Men, finalman li rive nan de oswa twa chif anvan lafen, epi li wè li t ap mache. Li te tèlman sezi devan reyalite estrawòdinè sa a, li pa t ka fini kalkil li yo. Plim nan te tonbe nan men l, epi li te oblije mande yon zanmi pou l te fini pou li. Zanmi an te fè sa, epi Sir Isaac Newton te demontre yon reyalite syantifik, oswa pito, yon nouvo syans. Yo rele l gravitasyon. Epi depi lè sa a, li vin imòtèl.
TAM1897 D 52.2Sa te vrèman yon gwo bagay. Poutan, sa te nan Bib la depi ven senk san ane anvan Sir Isaac Newton te dekouvri l nan lanati. Gravite se tou senpleman ekilib linivè a. Se prensip sa a, lwa sa a, jan syantis yo ta di l, ki pèmèt ekilib linivè a rete. Sa vle di, chak kò nan linivè a enfliyanse tout lòt kò yo, epi li an ekilib avèk yo. Se pa sèlman chak kò, men chak patikil matyè nan linivè a atire epi enfliyanse chak lòt patikil matyè nan linivè a.
TAM1897 D 52.3Nan mond fizik la, sa se senpleman reyalite ki koresponn ak sa nou te genyen nan klas biblik la apremidi a, sou kesyon lavi. Nou te dekouvri ou pa ka touche pèsonn oswa anyen san tout linivè a pa vin konnen sa. Yon zwazo pa tonbe san Papa w pa konnen sa, e tonbe zwazo sa a pa fèt san tout linivè a pa santi efè l. Sa a se senpleman yon reyalite ki koresponn ak sa.
TAM1897 D 52.4Gen yon reyalite espirityèl tou ki koresponn ak de sa yo.
TAM1897 D 52.5Ki kote m ka ale pou m chape anba lespri w? Oubyen ki kote m ka kouri pou m chape anba prezans ou? Si m monte nan syèl la, ou la; si m fè kabann mwen nan lanfè, men ou la. Si m pran zèl douvanjou, epi m al rete nan pwent lanmè a; menm laba a men w ap gide m, epi men dwat ou ap kenbe m. Sòm 139:7-10.
TAM1897 D 52.6Lè ou menm ak mwen panse yon bon panse, èske li disène yon lòt kote? Nou panse yon move panse. Kisa ki yon move panse? — Peche. Kote peche a kòmanse, donk? — Nan panse a. Èske peche m nan disène yon lòt kote nan linivè a apa de mwen menm? Kiyès ki distenge l? — Bondye, pa mwayen Lespri li. O, donk, èske gen yon reyalite espirityèl nan linivè nou an ki pa distenge? ki pa santi? oswa yon panse, kit se pou byen oswa pou mal, ki pa santi? Èske w pa wè gravitasyon kòm yon syans, donk? Sir Isaac Newton te dekouvri yon verite nan linivè a ki koresponn ak lòt verite nan linivè a.
TAM1897 D 52.7Lwa Newton te dekouvri a se, jan m te di a, lwa ki pèmèt balans linivè a rete anplas. Kounye a, m pral li pasaj nan ekriti sakre a ki montre yo te konnen sa sa gen ven senk san ane anvan Newton te dekouvri l. Ezayi 40:12:—
TAM1897 D 52.8Kiyès ki mezire dlo yo nan kav men li, ki mezire syèl la ak men li louvri, ki pran tout pousyè tè a nan yon mezi, epi ki peze mòn yo sou yon balans, ak ti mòn yo sou yon balans?
TAM1897 D 52.9Lè mòn yo ak kolin yo te mete, yo te balanse youn ak lòt. Èske Bondye te fikse bagay la pou balans yo te ka kenbe? Ki non syantifik lwa ki fè balans bagay yo kenbe a? — Gravitasyon. De kisa, donk, Ezayi te pale? — De gravitasyon. Se sèten li te fè sa.
TAM1897 D 52.10Yon syantis ilistre reyalite sa a avèk ti flè yo rele ‘snowdrop’ la. Panse ak de kalite flè ki repwodui tèt yo apati grenn. Youn se yon flè ki kanpe dwat, lòt la se yon flè ki pandye. Ou te remake nan flè yo, gen ti tij ki kanpe toutotou yon tij santral. Kounye a, nan yon flè ki kanpe ki repwodui apati grenn, tij santral la toujou pi kout pase sa ki ozalantou yo. Si se yon flè ki pandye, tij santral la pi long pase sa ki ozalantou yo. Rezon an se paske pousyè flè a — polèn nan — ki sou sa ki ozalantou yo dwe tonbe sou sa ki nan mitan an, sinon pa ka gen repwodiksyon flè a.
TAM1897 D 52.11Kounye a, nan yon flè ki kanpe ki repwodui pa grenn, tij santral sa a dwe pi kout pase lòt yo, yon fason pou polèn lòt yo ka tonbe sou li. Si li te pi long, ou wè pousyè a t ap tonbe pi ba, epi li t ap rate l, e konsa pa t ap gen okenn grenn ki fòme. Si se yon flè ki pandye, epi tij sa a pi kout pase lòt yo, pousyè a ap tonbe lwen epi ankò pa gen grenn ki ka fòme. Kidonk, nan chak flè ki kanpe ki repwodui pa grenn, tij santral la pi kout pase sa ki ozalantou yo. Nan chak flè ki pandye ki repwodui pa grenn, sa ki nan mitan an pi long.
TAM1897 D 53.1Flè nèj la repwodui tèt li apati grenn. Epi menm si se yon flè ki kanpe dwat, tij santral la pi long pase sa ki ozalantou yo. Kòman sa fè posib? M ap repete l ankò pou w ka konprann pi klè: Flè nèj la se yon flè ki kanpe dwat, e li repwodui tèt li apati grenn. Kidonk, tij santral la ta dwe pi kout pase lòt yo. Men, li pi long. Alòs, kòman li fè ka repwodui tèt li apati grenn? Senyè a te prevwa sa. Li fè yon aranjman pou, menm si se yon flè ki kanpe dwat, li ka panche epi bese tèt li. Se poutèt sa, nan ka yon flè ki kanpe dwat konsa, tij santral la fèt pi long pase lòt yo. Li grandi epi li kanpe dwat jiskaske li fleri epi li mi, li pare pou repwodiksyon. Se nan moman sa a menm li bese tèt li, epi lè polèn nan fin tonbe nan plas li, ti flè a leve tèt li ankò epi li kanpe dwat.
TAM1897 D 53.2Bon, sa bèl anpil an li menm; men se la ilistrasyon lwa gravite a antre. Syantis sa a di m ke sa ki fè flè a panche, ki fè l bese tèt li, se atraksyon latè. Sa kòrèk. Kisa ki fè yon pòm tonbe? — Pwa. Men pwa se senpleman gravite — ki soti nan mo Latin gravus, ki vle di pwa. Kisa ki fè flè ki kanpe la a bese tèt li? — Pwa latè. Men poukisa pwa latè a pa fè flè sa a bese tèt li anvan lè a? — A, lè Bondye te fè ti flè sa a, li te balanse latè, wi, li te balanse linivè a, pou bezwen li. Lè Bondye te fè ti flè nèj modès sa a, li te kenbe linivè a an balans, epi li te adapte l ak bezwen ti flè piti sa a! E si Bondye panse ak ti flè piti sa a, èske li pap panse pi plis pou nou menm, nou menm ki gen ti lafwa?
TAM1897 D 53.3Kounye a, syantis sa a di m ke si latè — e natirèlman linivè a — te fèt yon liv, oswa menm yon ons pi lou pase jan l ye a, sa t ap fè flè nèj la panche anvan lè ki te bon an; paske, kòm li t ap pi lou, li t ap gen plis enfliyans sou li. E nan ka sa a, premye flè nèj la t ap dènye a. Men, pou ti flè nèj sa a te ka viv epi fè kè moun kontan jiska lafen mond lan, Bondye te fikse linivè a egzakteman selon bezwen flè sa a, yon fason pou lè moman egzak li bezwen an rive, pwa a egzakteman sifi pou rale l anba. Lè sa a, pandan l ap pandye, repwodiksyon an ka fèt, yon lòt fòs ap monte soti nan rasin yo, epi tij la vin yon ti jan pi rèd, epi flè a venk fòs gravite a, epi li kanpe menm jan anvan.
TAM1897 D 53.4Kiyès ki mezire dlo yo nan kav men l, ki sèvi ak men li louvri pou mezire syèl la, ki pran pousyè tè a nan yon mezi, ki peze mòn yo sou yon balans, ak kolin yo sou yon balans?
TAM1897 D 53.5Kiyès ki tabli balans linivè a? — Bondye. Ezayi te deklare sa prèske ven-senk san ane anvan Sir Isaac Newton te dekouvri l. Èske se pa t yon reyalite syantifik lè Ezayi te ekri l? — Wi. Èske se pa t anrejistre pandan tout epòk sa yo? — Wi. Èske se pa t yon verite syantifik tout tan? — Se te sa. Èske se te yon verite syantifik plis toujou lè Newton te dekouvri l? — Non; syantis yo te aprann yon bagay yo pa t konnen anvan, men li te la nan Bib la tout tan.
TAM1897 D 53.6Reflechi sou bagay sa yo. Bondye vle nou fè sa. Li vle pou ou menm avè m wè ke delivrans lan, Pawòl li ban nou e li mande nou konsantre pi gwo refleksyon nou sou li a, se pa yon ti sijè segondè ki etwat; men se pi gwo bagay mond lan ka janm konnen. Se pi gwo bagay syans mond lan ka janm konnen. Se syans ki pi enpòtan mond lan ka janm konnen.
TAM1897 D 53.7Poutan, nou pa dwe etidye l pou nou vin syantifik. Nou dwe etidye l pou nou sove; e pou nou sove se yon bagay syantifik.