Zanista Rizgariyê. – Hejmar 2
TAM1897 D 59.2Xutbeya ku êvara Yekşemê, 14ê Sibata 1897an hatiye dayîn Di Bultenên Rojane yên Konferansa Giştî ya 17ê Sibata 1897an, Cild 1, Hejmar 4, r. 59-64 û ya 18ê Sibata 1897an, Cild 1, Hejmar 5, r. 65-66 de hatiye çapkirin.
TAM1897 D 59.3PÊŞÎ LI serî, berî ku em îşev dest bi xwendinê bikin, du-sê gotinên din ên şirovekirinê: Bêguman, dibe ku gelek kesan meraq kiribin ka gelo tiştê ku êvara din hatibû gotin dê li ber ceribandinê bisekine an na. Ew ê bisekine. Min bêserûber neaxivî. Rast e, min her tişt bi hûrgilî şîrove nekir, lê gava hûn tiştên ku min digotin di dema çapkirinê de bixwînin, hûn ê bibînin ku ew rast in. Gava min got ku berfîn bi erdê re, û erd jî bi berfînê re hevseng e, wê demê eger meteorek bi giraniya çend tonan li ser erdê bikeve, ma hêza kişandinê ji berê zêdetir nabe? Û ma ev yek hevsengiya kulîlkê ya bi erdê re xera nake? — Na; ji ber ku ne tenê erd e ku bi wê kulîlkê re hevseng e, lê gerdûn e. Tê bîra te ku, di lêkolîna yasaya kişandinê de, daxuyaniya zanistî ev e, Her perçikeke madeyê di gerdûnê de ji aliyê her perçikeke din ve tê kişandin, wisa ku ne tenê erd, lê gerdûn jî, li gorî pêdiviyên kulîlkan hevseng e; ji ber vê yekê, ketina meteorîtê dê kişandina gerdûnê zêde neke.
TAM1897 D 59.4Tenê çend gotinên şirovekirinê di destpêkê de: Heger min di dersa berê de li ser mijara “Zanist di Încîlê de,” an “Zanist û Încîl” biaxiviya, min ê bi berfirehî nîqaş bikira ka giranî (kêş) çi ye, û çi nîne, li gorî têgeha zanistî ya peyvê. Lê min li ser wê yekê nediaxivî; tişta ku min şeva din dixwest bike tenê ew bû ku rastiya vedîtina yasaya kişandinê, û teoriya wê wekî yasayekê diyar bikim. Ji dema Newton ve, di derbarê teoriya wê yasayê de guherînên nêrînê çêbûne; lê ev yek bandorê li yasayê nake.
TAM1897 D 60.1Bi rastiya teqez, kişandin qet ne qanûnek e, lê tenê hêza Xwedê ye. Bi rastî ti “qanûnên xwezayê” tune ne. Zagonên xwezayê tenê adetên Xwedê ne. Tevahiya tiştê ku zagonê gravîtasyonê ye, adeteke Xwedê ye; diyardekirina hêza Xwedê ye. Lê ji ber ku min nîqaş nedikir ka ew bi rastî çi ye, min peyv li gorî wateya ku bi gelemperî tê qebûlkirin bi kar anîn, û tenê ji bo ku bibêjim ew tiştê ku hevsengiya gerdûnê pê tê parastin e.
TAM1897 D 60.2Ez ê îşev pênaseyeke din a zanistê bixwînim. Ev jî ji yek ji zanyarên pêşeng û naskirî yên cîhanê hatiye wergirtin: “Zanist zanîna herî rast e ku li ser tiştekî di destê me de ye.” Peyva “zanist” bi wateya xwe ya herfî tê wateya zanîn. Pênaseya ku me şeva din kiribû rast e. Ew berhema fikirînê ye. Her weha, baş e ku em wê wekî zanîna herî rast a ku li ser mijarê di destê me de ye pênase bikin.
TAM1897 D 60.3Niha em vedigerin ser du xalên ku di dersa berê de me behs kiribûn. Hezar û heft sed sal berî ku zanist wê kifş bike, zanîna herî rast a derbarê cudahiya ronahiya stêrkan de li ku dihat dîtin? — Di Încîlê de. Nexwe, zanista rastîn a wê mijarê li ku dihat dîtin? — Di Încîlê de. — Zanyariya herî rast a derbarê hevsengiya gerdûnê de, berî ku were kifşkirin du hezar û pênc sed salan, li ku derê dihat dîtin? — Di Încîlê de. Nexwe, pirtûka herî zanistî ya cîhanê ya li ser mijara wê zanistê çi bû? — Încîl. Hê jî di bîra xwe de bigirin, ku ez ne li ser zanist û Încîlê diaxivim. Ez li ser zanista xilasiyê diaxivim. Û her çend behsa zanistên din jî bê kirin, ew tenê di pêwendiyeke neveqetîbar de bi vê zanista sereke re ye. Bi saya hemû delîlên ku em dikarin di van du saetên xwendinê de bînin cem hev, hûn û ez ê bizanibin ku xilasî zanist e, ku ew zanista herî bilind a gerdûnê ye, ku ew ji bo xwendina me ya herî hêja ye, û ku em bi awayekî zanistî tevdigerin dema ku em xwendina xwe ya sereke û ya bi hemû canê xwe didinê.
TAM1897 D 60.4Niha, Kitêba Pîroz ne rîsaleyek li ser ti zanistekê ye ji bilî zanista xilasiyê. Ew li ser wê mijarê rîsaleyek berfireh e. Kitêba Pîroz behsa zanistên din dike; lê di Kitêba Pîroz de li ser ti zanisteke din rîsale tune ne. Zanistên din tên behskirin, wekî yên ku me di 1 Korîntî û Îşaya de ferq kirine; çima li van deran behsa wan tê kirin — gelo ji bo diyarkirina xalek zanistî ye? — Na; lê belê ji bo ku ji bo baştir ronîkirina zanista xilasiyê ji me re were bikaranîn. Çima ew rastiya stêrnasî di 1 Korîntî 15:41 de tê anîn? Armanca gotina, “Stêrkek ji stêrka din di rûmetê de cuda dibe” çi ye? Ew rasterast wiha didomîne, “Ji bo rabûna miriyan jî wisa ye. Ew di bêrûmetiyê de tê çandin, ew di rûmetê de tê rakirin. Ew di lawaziyê de tê çandin, ew di hêzê de tê rakirin.” Çawa ku stêrkek ji stêrka din di rûmetê de cuda dibe, rabûn jî wisa ye. Bi vî awayî hûn dibînin ku armanca anîna wê xala zanistî, ew e ku xalekê di zanista xilasiyê de ronî bike, da ku alîkariya me bike ku em rastiyekê di zanista xilasiyê de baştir bibînin.
TAM1897 D 60.5Çima Îşaya di gotara xwe de behsa rastiya kişandinê kir? Werin em hinekî din di nav beşê de binêrin, û em ê bibînin. Ez ê wê ayetê û paşê ayeteke din a di dawiya ramanê ku ew dişopîne de bixwînim. “Kê av di kefa destê xwe de pîvaye?” “Gelo hûn ê min bi kê re bidin ber hev, an ez ê bibim wekî wî? dibêje Pîroz. Çavên xwe ber bi ezmanan ve rakin, û binêrin ka kî van tiştan afirandiye, yê ku artêşa wan bi hejmar derdixe: ew hemûyan bi navan gazî dike ji ber mezinahiya hêza wî, çimkî ew di hêzê de xurt e; yek jê kêm nabe.” Îşaya 40:25, 26.
TAM1897 D 60.6Yek ji ber çavên wî nafilite, û ew hemû li gorî pêdiviyên her kulîlkeke biçûk a ku di zeviyê de şîn dibe, hatine hevsengkirin. Lê ew çima bala me dikişîne ser vê yekê, û li vî warî diaxive? — Ne ji bo ku rastiya zanistî diyar bike; lê belê ji bo ku bala hemû mirovan bikişîne ser zanista xilaskirinê. Ew ji vê yekê çi derdixe? Divê em li ser van hemûyan bifikirin, û bifikirin ka çi ye ku ev hemû kiriye? Û paşê ez wêdetir dixwînim, “Çima tu dibêjî, Ey Aqûb, û diaxivî, Ey Îsraîl, Rêya min ji ber Xudan veşartî ye, û dadweriya min ji Xwedayê min çûye?” Îşaya 40:27.
TAM1897 D 60.7Dema ku Xwedê ewqas xema kulîlka ku li ber lingên me şîn dibe dike, ew ne veşartî ye û ne jî ji bîr çûye; nexwe tu yê çawa bibêjî ku tu ji ber Xudan veşartî yî, û darizandina te ji ber Xwedayê te derbas bûye, û êdî xema wî ji bo te nîne? Bi vî awayî tu dibînî ku di her rewşê de, rastiya zanistî bi tevahî tê anîn pêşberî te û min da ku zanista xilasiyê ronî bike.
TAM1897 D 61.1Fikreke din: Dema ku van nivîskaran ev tişt fêm kirin, ew bi rêya wehyê bû. Helbet wan ev tişt ji tu lêkolîneke zanistî ya ku di vê cîhanê de hebû, wernagirtin. Xudan zanista xwe ya sereke, zanista xilasiyê, eşkere dikir; û wî bang li zanistên din dikir ku wê ronî bikin. Nexwe, ji nav hemû zanistan kîjan ji bo Xudan ya herî girîng e? — Bêguman, xilasî. Dema ku Xudan zanistên din tenê ji bo ronîkirina vê bikar anî, bi tevahî eşkere ye ku ew vê zanistê ji yên din girîngtir dibîne.
TAM1897 D 61.2Lê ev ne her tişt e. Zilamekî ku di Kitêba Pîroz de navê wî tê behskirin, di zanista gerdûnî de — hemû zanistên xwezayî yên vê cîhanê — bi tevahî pispor bû. Ez dixwazim hûn bibînin ku zilamek hebû ku di wan zanistên ku niha li cîhanê ewqas girîng tên dîtin de bi tevahî pispor bû. Û ez dixwazim hûn bibînin ku ew li hemberî van hemûyan çi dibêje. Nivîsar ev e:—
TAM1897 D 61.3Û Xwedê şehrezayî û têgihiştineke pir mezin, û dilfirehiyeke wek qûma li ber peravê deryayê da Silêman. Û şehrezayiya Silêman ji şehrezayiya hemû zarokên welatê rojhilat, û hemû şehrezayiya Misirê bilindtir bû. Çimkî ew ji hemû mirovan şehrezatir bû; ji Îthan Ezrahî, û Heman, û Kîlkol, û Darda, kurên Mahol; û navûdengê wî di nav hemû neteweyên derdorê de belav bûbû. Û wî sê hezar gotinên hîkmetê gotin; û stranên wî hezar û pênc bûn. Û wî behsa daran kir, ji dara çêdreyê ya li Libnanê heta îsopê ku ji dîwar şîn dibe; wî her wiha behsa ajalan, û çûkan, û tiştên ku li erdê diherikin, û masiyan jî kir. 1 Qiralan 4:29-33.
TAM1897 D 61.4Wî behsa daran kir, ji dara çêdreyê ya li Lubnanê heta îsopê ku ji dîwar şîn dibe. Di zanistê de navê vê çi ye? — Botanî. Wî botanî ji her kesê din ê li cîhanê baştir fêm dikir.
TAM1897 D 61.5Wî herwiha behsa ajalan jî kir. Eger îro li şûna wê peyvek zanistî bihata danîn, dê çi bûya? — Zoolojî. Sûleyman zoolojiyê ji her mirovê ku îro li cîhanê dijî baştir fêm dikir. Wî ew fêr dikir; ji ber ku tê gotin wî behsa van hemû tiştan kir. Wî ev zanist fêr dikirin.
TAM1897 D 61.6“Û ji teyran.” Navê wê zanistê çi ye?—Ornîtolojî. Wê demê Sûleyman di warê zanistên botanî, zoolojî, û ornîtolojiyê de hîn dikir.
TAM1897 D 61.7Paşê çi? — “Û ji tiştên ku dixişin.” Ew zanist çi ye? — Entomolojî.
TAM1897 D 61.8“Û ji masiyan.” Ew çi zanist e? — Îktîolojî.
TAM1897 D 61.9Mirovên ku vê beşa Nivîsarên Pîroz dixwînin, bi gelemperî Sûleyman wekî zanyarekî gerdûnî nabînin. Lê eger bihata gotin ku Sûleyman behsa botanî, zoolojî, ornitolojî, entomolojî û îktiyolojiyê kiriye, ew ê amade bûn ku bibêjin, Çi mirovekî ecêb bû Sûleyman. Lê wê demê ew ê ji ya niha perçeyek jî ecêbtir nebûya; ji ber ku ew bi rastî jî van hemûyan dibêje.
TAM1897 D 61.10Min ev xwend da ku hûn bibînin ku Sûleyman ne tenê hinek tişt ji zanistê dizanibû, lê ji van hemû zanistan zêdetir dizanibû, ji ya ku heta niha tu mirovê din ji yek ji wan zanistên hanê dizanibe.
TAM1897 D 61.11Lêbelê, her çend wî ev hemû zanist bi kûrahî fêm kiribin û ew hemû hîn kiribin jî, ew wiha dibêje: “Werin em guh bidin encama tevahiya meseleyê;” kurteya her tiştê ku hatiye gotin ev e: “Ji Xwedê bitirsin û fermanên wî biparêzin, çimkî ev tevahiya erkê mirov e: çimkî Xwedê dê her kiryarekê, tevî her tiştê veşartî, çi qenc be, çi xerab be, bixe ber darizandinê.”
TAM1897 D 61.12Li gorî nirxandina wî, çi ji hemû zanistên din bi hev re pêşdetir bû? — Rizgariya Xwedê.
TAM1897 D 61.13Melek hemû zanistan fêm dikin, lêbelê ew xilasiyê ji hemû zanistên din bi hev re hêjatir dibînin ku lê bixebitin. Pêxemberan jî wisa hêjatir didîtin; û wan yên din wekî amûrekê bi kar dianîn da ku xilasiyê baştir fêm bikin. Û li vir mirovek heye ku zanistên din fêm dikir, û ew dibêje ku zanista xilasiyê ji wan hemûyan bilindtir e. Niha ez dixwazim hûn bibînin ku Xwedê bi xwe jî, ji aliyê xwe ve, ji van hemûyan dûr, wisa dibîne.
TAM1897 D 61.14Li vir binêre: Me nû xwend ku Silêman van hemû zanistan hîn dikir. Me ji wan hînkirinan çiqas ji bo xwendina xwe nivîsandiye? — Yek jî ne. Xwedê ji me re tu tomar an raporek ji hînkirinên Silêman ên di botanîkê de neanî. Wî ji me re, an jî nekir tomar, yek ders jî neanî ku Silêman qet di zoolojiyê de, an jî di yek ji van zanistên din de hîn kiribe. Lê belê wî, gelek caran, ders ji Silêman, her wekî yên hemûyên din, li ser zanista xilasiyê anîn. Nexwe, heke em milyaketan tenê wek nêrîna milyaketêkî, pêxemberan tenê wek nêrîna pêxemberekî, û Silêman jî tenê wek nêrîna zanyarekî gerdûnî bihesibînin; nêrîna Xwedê çi ye? — Ew ev e ku xilasî ji bo te û min hêjatir e, û ji van hemû zanistên din, yên ku zanîna wan wî bi xwe daye, zêdetir hêjayî lêkolîna me ye.
TAM1897 D 61.15Ev zanista ku Silêman fêm kir û hîn kir, ne zanisteke wek ya Huxley, Darwin û zanyarên din ên vê serdemê bû. Bi hişê xwe yê xwezayî mirov dikare kûr bikeve nav zanistên xwezayî û gelek vedîtinan bike. Û her çend ew her gav ne rast bin jî, dîsa jî ew dikarin hin xalên rast kifş bikin. Lê rêya Silêman ne ew bû. Xwedê şehrezayî da Silêman, da ku ew bi ronahiya Xwedê li van hemûyan binêre. Wî li ser van hemûyan bi şehrezayiya Xwedê axivî. Bi vî awayî zanista ku Silêman hîn dikir, zanista Xwedê bû. Botanîka ku wî hîn dikir botanîkeke resen, îlahî bû. Zoolojiya ku wî hîn dikir zoolojiyeke îlahî bû. Ew di van hemû tiştan de nêrînên Xwedê, rastiya Xwedê, zanista Xwedê bû. Ew ne zanisteke bi derew bi navê zanist bû.
TAM1897 D 62.1Baş e, ji ber ku ew zanista Xwedê bû, û di xwe de îlahî bû, çima Xudan ew hemû neda me? Çima wî rîsaleya Sulêman a li ser botanîkê, û li ser van hemû mijarên din neda cîhanê? — Ji bo vê sedemek heye; û ew jî ev e ku ew ne tiştê ku berî her tiştî pêdiviya cîhanê pê heye ye.
TAM1897 D 62.2Mirovek dikaribû xwediyê van hemûyan be, dikaribû van hemûyan fêm bikira, wekî Sûleyman. Lêbelê, heke wî berî her tiştî zanista xilasiyê bi dest nexista, dê çi feydeya wan jê re hebûya? Sûleyman xwediyê her tiştî bû; lê gava wî dilê xwe ji Xwedê, ji zanista xilasiyê, û ji xwendina wê bi hemû dilê xwe zivirand, zanîna wî ya zanistên din çi feyde da wî? Çiqas karî wî ji gunehkarîyê dûr bixe? Çiqas hêz tê de hebû ku wî ji xweyê xwe yê cewherî, û ji şeytanîtî û gendeliya ku di nava wî de bû, biparêze?
TAM1897 D 62.3Hûn dizanin ku gava wî dilê xwe ji zanista Xwedê, ji zanista xilasiyê, zivirand, her çend hemû yên din jê re hebûn jî, ew bi qasî wan xerab û hov bû, bi temamî di pûtperestiyê û her tiştê pîs de noq bû, mîna ku wî tîpa A-yê jî ji tiştekî nizanîba.
TAM1897 D 62.4Bi vî awayî em dikarin bibînin ka çima Xudan hemû zanistê ji mirovan re neparastiye. Bifikirin ku hemû tiştên zanistê di destê wan de bûya, wekî ku di destê Silêman de bû, û wan bikariba wekî wî hîn bikirana. Bi dilekî ku xwe radestî Xwedê nekiriye, bi giyanekî ku nehatiye xilas kirin, zanistê dê çi feyde bidaya wan? Wê nikarîba wan ji her cure xerabî û gendeliya ku di dilê mirov de heye, bigire.
TAM1897 D 62.5Ev zanist, berî her tiştî, ne ew tişt in ku cîhan îro pê hewce ye. Pêwîst e dil were paqijkirin, giyan were xilas kirin, kesayetî bi tevahî were ji nû ve avakirin, hiş were veguherandin bo di wêne û rûmeta Xwedê de, da ku jiyan rastdariya Wî nîşan bide, û tenê zanîna Xwedê ji bo tevahiya cîhanê eşkere bike. Her çiqas tiştê ku hemû zanist dikarin bidin me hebe jî, ew ê bêyî xilasiyê bibe bêfeyde; ji ber ku piştî demeke kurt dê tiştek ji wan nemîne. Ev yek hêjayî wê ye ku em îro di hemû xwendin, lêkolîn û lêgerînên xwe de li ser bifikirin.
TAM1897 D 62.6Tiştekî din jî heye: Xwedê dixwaze ku tu û ez, hemû mirov, li ser her mijara ku ew tê de hebe, rast bifikirin. Îro mirov hene ku li ser van hemû mijarên zanistî difikirin, lê ew rast nafikirin. Ew ewqas pêş dikevin ku qet cihek ji bo Xwedê nahêlin. Û mirovê bê Xwedê, bê rêberiya ramana Xwedê, nikare li ser van mijarên din rast bifikire. Lê hiş heta ku di sûretê Yê ku ew afirandiye de nû nebe, rast nabe. Divê hiş were veguherandin, nûkirin. Divê em bi tevahî hişekî cuda bi dest bixin. Divê her raman were anîn di guhdarî û serweriya Mesîh de.
TAM1897 D 62.7Ew karê xilasiyê ye. Ew ew e ku wêneya Xwedê di giyanê mirov de nû bike; ku hiş bîne cihê ku ew bibe tenê şewq û ronahiya rastdarî, fikir, ya Xwedayê zindî. Dema ku ev yek pêk were, û karê Xwedê li vê cîhanê bi ragihandina zanîna Xwedê ji hemû mirovên din re bi dawî bibe, wê demê Xudan dê gerdûn û herheyî ji me re veke. Wê demê ev hemû mijarên din dê ji bo lêkolîna me vekirî bin, û Xudan dikare ji me re bibêje, Her ku tu bixwazî biçe, ez dikarim ji te bawer bikim. Gerdûna berfireh ji te re vekirî ye. Tiştek ji te re nehatiye girtin. Hemû tişt yên te ne. Ew aîdî te ne. Her ku tu bixwazî biçe, li ku tu bixwazî bimîne, çi tu bixwazî bike; ez dikarim ji te bawer bikim. Li ser çi mijarê ku tu bixwazî bifikire, çiqas ku tu bixwazî kûr bikeve nav wê, tu yê wê bi awayekî rast bikî.
TAM1897 D 62.8Niha, ez nabêjim ku divê mirov heta ku em bigihîjin cîhana din hemû zanistên din bi temamî paşguh bikin. Ez tenê dibêjim ku zanista xilasiyê divê di xwendina wan hemûyan de pêşeng be. Ma Xudan ji me re mînakek nedaye ku divê em çiqasî bala xwe bidin van tiştan, û divê em çi sûdê jê werbigirin? Armanca xwendin û lêkolînkirina van pirtûkên din çi ye? — Da ku ev alîkariya me bikin ku em tiştên zanista xilasiyê baştir fêm bikin û fêr bikin, ji wê yekê çêtir ku ew zanîn li cem me tune be. Ev e sûda ku di Încîlê de ji wan tê wergirtin. Ew me dişîne da ku em wê Mizgîniyê belav bikin ku yên din pê re eleqedar bûn, û bi mînakê wî nîşanî me daye ku em çawa wê bi kar bînin. Bi vê yekê Xudan nîşanî me dide ku zanista xilasiyê divê pêşengiya hemû zanistên din ên ku di gerdûnê de tên zanîn bike.
TAM1897 D 62.9Divê ew di vê cîhanê de pêşengiya hemû yên din bike, û gava em derbasî wê cîhana din bibin jî ew ê dîsa pêşengiyê bike. Gava ku heta hetayê li ber me vekirî be, û em her ku bixwazin biçin, û li ser her mijara ku bixwazin bifikirin, ma em ê wê demê pişta xwe bidin xilasiyê, û bibêjin, ‘Ez di wê mijarê de mezûn bûme?’ — Na. Em dizanin ku hatiye nivîsandin ku “xaka Mesîh dê di seranserê serdemên bêdawî yên herheyî de bibe zanist û strana yên rizgarbûyî.” Wê demê, gava ku me qursa xwe li vir bi dawî kir, gava ku em mezûn bûn, û dema ku ji bo destpêkeke mezin tê, û em dikevin nav herheyiyeke xwendinê, em ê wê demê ji dema ku em di vê cîhanê de bûn, baştir karibin vê zanista herî mezin fêm bikin.
TAM1897 D 63.1Me di dersa berê de gotibû ku ne xirab bikaranîna peyvên “zanist” û “zanistî” ye ku em wan ji bo xilasiyê bi kar bînin. Xilasî zanist e, ew zanistî ye. Xebata Ruhê Xwedê li ser hiş, veguherandina hiş û tevahiya jiyanê bo di wêneya Îsa Mesîh de, ji gunehiyê heta rastdariyê — ev tiştekî zanistî ye. Ji ber vê yekê, gava hûn wê lêkolîn dikin, ji bîr nekin ku em qet ne-zanistî nînin dema ku em wê dikin serok û her tiştê her mijarê, her dem. Ev zanyarên ku dixwazin bibin zanyar, bi paşguhxistina vê, ya ku seroka hemû zanistan e, ne-zanistî ne.
TAM1897 D 63.2Tiştê din heye ku hatiye îsbatkirin; û ew di sê neteweyên ku di fêrbûna cîhanê de mînak in de hatiye îsbatkirin. Tomara gelê Încîlê, gelê Cihû, gelê Xwedê yê ku di Încîlê de ye, bi awayekî eşkere mînak û çavkaniya xwendinê ye ji bo hemû kesên ku îdia dikin ku xizmeta Xwedê dikin. Yewnanistan û Romayê, bi felsefeya xwe, wêjeya xwe û qanûnên xwe ve, mînakên gelek ji wan kesên ku îdia dikin ku li pey Încîlê diçin, û yên hemûyên din in.
TAM1897 D 63.3Niha me dît ku di nav gelê Xwedê de zilamek hebû ku gotinbêjekî gerdûnî, her wiha helbestvanekî gerdûnî û zanyarekî gerdûnî bû. Stranên wî hezar û pênc bûn, û gotinên wî yên hikmetê sê hezar bûn. Li wir hûn akilekî hostayî dibînin; lêbelê yê ku xwedî têgihiştineke wisa, şehrezayiyeke wisa di van hemû tiştan de bû, di jiyana xwe de nîşan da ku hemû zanyariyeke weha ji bo her tiştê qenciyê di mirov de an ji bo mirov, bêhêz e, heke zanista xilasiyê li wir nebe ku kontrol bike û hevsengiyê li ser her tiştî di rastdariyê de bigire.
TAM1897 D 63.4Min berê hişê we kişand ser wê yekê ku Xwedê ji wan hînkirinên zanistî tiştek ji me re neanî. Niha ez hişê we dikişînim ser wê yekê ku wî tomarê jiyana wî zilamî ji me re anî dema ku wî ji Xwedê rû berda. Wî tomarê wê têkçûna mezin a ku wî zilamî tevî van hemû zanînan kir ji me re anî, dema ku wî zanista xilasiyê ji bîr kir. Nexwe, çima Xwedê ji bo te û min, tomarkirina tevahiya jiyana wî mirovî piştî ku ji Xwedê dûr ket, girîngtir dît, li şûna ku tomarên hemû hînkirinên zanistî yên ku wî dabûn me bîne? Di hişê mirovan de, kîjan ji bo mirovahiyê biqîmetir e? Tomara têkçûnê, têkçûna mezin a ku Silêman kir, ji bo mirovahiyê ji hemû hînkirinên zanistî yên ku Silêman gotibûn, heke îro ji bo mirovahiyê di pirtûkekê de bihatana komkirin, xwedî nirxeke mezintir e; ji ber ku di wê têkçûnê de ji tevahiya cîhanê re hat nîşandan ku hemû zanîna li ser her tiştî bêyî zanîna xilasiya Xwedê, çiqas bi tevahî pûç û ji ne-tiyê jî kêmtir e.
TAM1897 D 63.5Mînakeke din a mezin di Yewnaniyan de tê dîtin. Aqilê xwezayî tu carî nikare bigihîje ramana bilindtir, nêzîktir û kamilîtir ji ya ku aqilê Yewnanî gihîştibû. Di vê yekê de kamilbûna ramana mirovî ya bê Xwedê tê nîşandan.
TAM1897 D 63.6Lê vê yekê çi ji wan re kir? Ev pirs e. Wêjeya wan çi ji wan re kir? Felsefeya wan çi ji wan re kir? Hunerê wan çi ji wan re kir? Olê wan çi ji wan re kir? Felsefe, philo sophia — hezkirina şehrezayiyê. Ew şehrezayî çi bû? — Ew ehmeqiyeke mutleq bû. Xwedê wisa dibêje. Olê wan çi bû? — Ew tenê mîtolojî bû. Hunerê wan çi bû? — Xwedê dibêje ew pûtperestî bû. Tomar tê bîra we?
TAM1897 D 63.7Peyva Xwedê nabêje ku dema Pawlos di nav wan peykeran de geriya û hunera wan dît, wî heyranî hunera wan bû. Na, ew dibêje: “Gava wî dît ku bajar bi tevahî xwe dabû pûtperestiyê, ruhê wî di hundirê wî de hejiya.” Nexwe ew çi bû? — Pûtperestî.
TAM1897 D 63.8Lêbelê heta îro jî mêr, jin û zarok bermahiyên tiştê ku tenê pûtperestî bû hildigirin, pê re îbadet dikin, jê re dibêjin huner, û kopî dikin. Hişê wan li ser wê ye, ew li ser wê pirtûkan amade dikin, û wê di dibistanên welêt de hîn dikin û lêkolîn dikin. Lê gelo ji van hemûyan çi derdikeve? Di nav Yewnaniyan bi xwe de çi jê derket? Hûn dizanin ku wê ji bo wan çi kir. Ne hewce ye ez dubare bikim — wêje, huner, hiqûq, felsefe, ev hemû tişt. Romayê felsefeya xwe ji Yewnanîstanê kopî kir ji ya ku bi xwe afirandibû zêdetir, lê wêje li wir e. Û wê ji bo Romayiyan çi kir? — Hin tiştên ku wê ji bo yên din kirin, tenê, heke gengaz be, wê ew ji yên din jî xerabtir kirin. Li seranserê Yewnanistanê, heta ku çavê min dît, min li her derê dît ku Yewnaniyan ew qas rêz li jinan digirt ku her peykerê wê yê ku wan çêdikir, bi awayekî baş bi cilan dadidan. Mêr, helbet, her tim rût e; lê gava em digihîjin Îtalyayê ew rêz ji holê radibe, û hemû jî bêyî tu cil û berg in. Di pir rewşan de ew perde bi tevahî nemaye; û ji bilî vê, kamilbûna hunerê ya îro ku ji aliyê kesên diçin Romayê û li wir li ser hunerê dixebitin ve tê perestin, tenê peykerên jinan ên bêperde ne, û ew bi ti awayî ne huner e dema ku tê çêkirin; û dîsa jî ew gihîştiye kamilbûna hunerê, û li her derê tê kopîkirin, û kêmasiyên wê jî her carê tên kopîkirin.
TAM1897 D 64.1Ez dixwazim pirsekê bikim. Gelo ji we kî heye ku heta niha cotek lingên mirovî ji çokan berjêr dîtibe? Gava ez li vir radiwestim, giraniya laşê min li ser lingê min ê çepê ye. Ew bi temamî hevsengiya giraniya laşê min çêdike. Lingê rastê bi tiliyên pê li erdê disekine. Gelo masûlkeyên lingê min ê rastê dê tam wekî yên çepê bin? — Na. Lê belê ev berhemeke hunerî ya ecêb e. Tenê ew cudahî heye. Her du ling tam wek hev in, û em nikarin cudahiyeke bi qasî mûyekê jî bibînin. Û bi vî awayî em dibînin ku ew bi her awayî ne huner e. Gelek tişt hene ku mirov li ser vê yekê bibêje, lê ez îşev li ser hunerê dersekê nadim. Ez behsa wê yekê dikim ku qîmeta xilasiyê çi ye, û qenciya her tiştî bêyî wê çi ye. Bêyî wê feydeya Romayê çi bû? — Nehsiyên wê ew noq kirin. Bêyî wê feydeya Yewnanistanê çi bû? — Nehsiyên wê ew noq kirin.
TAM1897 D 65.1Nexwe, gava ku ev rastî bi vî awayî bi sê aliyan li ber cîhanê tê îsbatkirin, ku her hewldana hişê mirov di kamiliya xwe de ji bo bidestxistina her qenciyekê bêhêz e dema ku dil ji Xwedê dûr dikeve, Xudan dikare ji bo cîhanê çi bike eger ev sê dersên cîhanî mirovan fêr nekin? Ew dikare ji bo mirovan çi bike eger ew li ser wê rêyê bişopînin, tevî van sê mînakên hişyariya cidî? Xwedê van sê mînakan tomar kiriye da ku me fêr bike bêhêziya hewldana herî bilind a hiş di hemû warên zanist, huner û wêjeyê de, ku tu qenciyekê bi mirovan neke, wan ji gunehkarîyê dûr nexe, û ber bi her qenciyekê ve nebe, dema ku mirov rizgarîya Xwedê û zanista rizgarîyê, ya ku wî daye dilê mirovan, ji bîr dikin.
TAM1897 D 65.2Ji ber vê yekê ez dipirsim: Gelo divê em ehmeqiya Yewnan û Romayiyan teqlîd bikin? Gelo divê em bi pûtperestiya wan heyran bimînin û wê wek huner bihesibînin? Gelo divê em bi olê wan re eleqedar bin, dema ku ew bi tevahî bêaqilî ye? Ne bes e ku mirov bibêje ew mîtolojî ye; ew bêaqilî ye.
TAM1897 D 65.3Lê belê, dê yekî bibêje, “Ma wêjeya wan ne pir biqîmet e?” Werin em bibînin ka Xwedê nirxê wê çawa dît. Di wê demê de ku wî bi rêya zimanê Yewnanî zanista xilasiyê li seranserê cîhanê didanî nasîn, Xudan tevahiya cîhana wêjeya Yewnanî, û her wiha ya Romayî jî, li ber çavên xwe dît. Lêbelê, wî di tevahiya wê qadê de tenê sê hevokên kurt dîtin ku hêjayî wê bûn ku werin hilbijartin û di vê rîsaleya li ser zanista xilasiyê de werin bicihkirin. Ez ê wan bidim we. Yek ji wan di beşa hevdehan a Pirtûka Karên Şandiyan de ye. Ew ji nivîskarekî Yewnanî yê bi navê Aratus hatiye wergirtin, û ev e. Ez ji ayeta bîst û heştan dixwînim. Pawlos diaxive, û dibêje:—
TAM1897 D 65.4“Her wiha hinek ji helbestvanên we jî gotine, ‘Ji ber ku em jî neviyên wî ne.’” Nivîskarekî Yewnanî gotibû ku mirov neviyê Xwedê ye. Xudan ev yek girt û got, ‘Ev rast e.’
TAM1897 D 65.5Yekî din di beşa panzdehem a yekemnameya Korîntî de, di ayeta sî û sêyem de ye. Beşa yekem a ayetê ev e, “Xapiyan nebin.” Ev gotinên Xudan in. Beşa mayî ya ayetê ji nivîskarekî Yewnanî yê bi navê Menander hatiye wergirtin: “Têkiliyên xerab, exlaqên baş xera dikin.”
TAM1897 D 65.6Ya din di nameya Tîtos, beşa yekem û ayeta diwanzdehan de ye, û ji Epîmenîdes e, wiha: “Kretî her dem derewker, hovên xerab, zikgiran in.”
TAM1897 D 65.7Ew sê beş hemû tiştên ku Xudan dikarîbû di tevahiya qada wêjeya Yewnanî de bibîne bûn, ku hêjayî wergirtin û piştgirîkirina wan bûn.
TAM1897 D 65.8Belê, ez nabêjim ku ev hemû tişt e ku kesek dikare ji bo feydeyê bi kar bîne. Di zimanê Yewnanî de rastiyên dîrokî hene ku biqîmet in. Lê Xwedê tiştên ku ji bo tevahiya mirovahiyê herî biqîmet in, hîn dike; ew prensîbên rastî û heqîqetê hîn dike, ne ku tenê rêzek rastiyan pêşkêşî cîhanê bike. Û her tiştê ku wî dikaribû di tevahiya qada wêjeya Yewnanî de bibîne, ku ji bo berjewendiyên rastî an jî dadperweriyê wek prensîbên rêberiya mirovan bikêr were, tenê ev sê gotin bûn: “Em jî neviyên Wî ne;” “Têkiliyên xerab exlaqê baş xera dikin;” û “Kretî her dem derewker in.” Kê din dikare ji vê zêdetir tiştekî bibîne, ku di riya dadperwerî û rastiyê, paqijî û durustiyê de feydeyekê bide wî?
TAM1897 D 66.1Niha ji bîr nekin. Yewnanî û Romayî ne pûtperestên belengaz, rezîl, perîşan û nezan bûn; ew esilzade, şaristanî û pir zana bûn. Ma çawa dikaribû wisa nebûya, dema ku tiştên ku wan dizanibûn û fêr dikirin, lûtkeya ku mamosteyên îro hewl didin bigihîjinê ye? Julius Caesar yek ji mirovên herî serkeftî bû ku heta niha jiyane — di warê edebdariya derbarê, edeb, estetîk û exlaqê bi gelemperî de. Lê karakterê wî çi bû? Danasîna herî bi îhtiyat a wî, ji bo ku bi awayekî temam an adil be, ji bo çapê ne guncaw bû.
TAM1897 D 66.2Dema Xudan nîşan daye ku hemû zanist, hemû fêrbûnên her cureyî bêyî xilasiya wî çiqas bêkêr in, wê demê ez dîsa dibêjim, Ew dikare ji bo mirovan çi bike, eger van tiştên ku wî li ber cîhanê danîne wan fêr nekin ku ew ne riya rast e? Eger mirov bi van tiştan hîn nebin ku riya rast bigirin, qebûl nekin ku zanista Xwedê ya sereke ye, û tiştê ku ew dizane ya herî baş e, wê demê mirovahî çawa dikare hêvî bike ku ji wê xerabiya ku li ser hemû yên beriya wan hatine, xilas bibe?
TAM1897 D 66.3Zanista xilasiya Xwedê ew tişta yekane ye ku divê mirov berî her tiştî bizanibe; û bila ew me birêve bibe, rêberiya me bike, hevsengiya me çêbike, me di her tiştî de û li dijî her tiştên xerab de bigire. Û ew ê van hemûyan bike. Ev rastiya pîroz e. Min şeva borî xwend, û dîsa dixwînim:—
TAM1897 D 66.4Ji min re, yê ku ji yê herî biçûk ê hemû pîrozan jî biçûktir im, ev kerem hatiye dayîn, ku ez di nav necihûyan de li ser dewlemendiya Mesîh a ku nayê fêmkirin mizgînî bidim; û da ku ez nîşanî hemû mirovan bidim ka hevparîya nepeniyê çi ye, ya ku ji destpêka cîhanê ve di Xwedê de veşartî bû, yê ku her tişt bi Îsa Mesîh afirand. Efesî 3:8, 9.
TAM1897 D 66.5Ew sira Xwedê çi ye? — “Mesîh di we de, hêviya rûmetê.” Mesîh hêza Xwedê û şehrezayiya Xwedê, Mizgînî, hêza Xwedê ji bo xilaskirinê — ew sira Xwedê ye; ew zanista xilaskirinê ye. Ew rastiya zanistî ye, ku hemû zanistên din li dora wê dizivirin. Divê her mirov xwedî wê hêza Xwedê ya ji bo xilaskirinê be, da ku wî ji xerabiya ku di hundirê wî de ye, biparêze. Xerabiya ku di her mirovî de ji dayik dibe, dê wî ber bi helakê ve bibe, tevî hemû zanist, hemû wêje, hemû huner, hemû ol, û her tiştê ku cîhan dikare pêşkêş bike, an jî qet pêşkêş kiribe, heya ku ew xwe negire hêza Xwedê ya ji bo xilaskirinê, ya ku bi baweriya bi Îsa Mesîh ji mirov re tê.
TAM1897 D 66.6Bêyî wê hêzê di dil de, heta zanista ku Xwedê hîn kiriye — bila behsa wê yekê nekin ku pûtperestan çi hîn kirine, wek wêje, huner, û olê — ji bo ragirtina mirov ji gunehkirinê bêhêz e. Bêyî wê, her şopeke xerabiyê ya di nava mirov de heye, tevî van hemû tiştên din jî, dê xwe nîşan bide. Ji ber vê yekê ew hêza Xwedê ya ji bo xilasiyê ye: ew mirov ji her xerabiyê xilas dike.
TAM1897 D 66.7Sirra Xwedê, ku Mesîh di we de ye, hêviya rûmetê; Mesîh hêza Xwedê, û şehrezayiya Xwedê; Mesîh û ewê ku hatiye xaçkirin; tenê ew, ewê ku her tişt e, ewê ku li ser her tiştî, di her tiştî de, bi riya her tiştî, niha û heta hetayê ye, — ew zanista xilasiyê ye, serê hemû zanistan e; ew a ku rêberiya hemû zanistan dike, li pêşiya hemûyan e, û di lêkolîna hemûyan de rêberiyê dike. Bila her û her bi hemûyan re wisa be.
TAM1897 D 66.8Wê demê bila Xudan bi Ruhê xwe me wisa ber bi xwe ve bikişîne; bila dil wisa ji bo wê hêzê, ji bo hevparîya wê sirê, ji bo Ruhê Xwedê vebe, da ku ew Îsa Mesîh, kerem û fezîleta xwe li wir biçîne. Û her ku em dilê xwe her dem ji bo wî vekirî dihêlin, û ji bilî wî ji bo kesî venakin, wek kulîlkekê ku ber bi rojê ve vedibe, em di tevahiya wê kamilbûnê de rastdariya wî, hêza wî, xilasiya wî, rehma wî, rastiya wî, şahiya wî, kelecana wî, û aramiya wî — O, û jiyana wî ya herheyî bi dest dixin!