Fermanê Mezin ê Yekem

TAM1897 D 279.2Xutbeya ku êvara Sêşemê, 2’yê Adarê, 1897’an hatiye dayîn Di Bultena Rojane ya Konferansa Giştî de, 5ê Adarê, 1897, Cild 1, Hejmar 16, r. 279-285 de hatiye çapkirin.

TAM1897 D 279.3Hûn dizanin ku Xudan derbarê vê demê û gelê ku di vê demê de dijîn de gotiye, ku “eva ew in ku fermanên Xwedê û baweriya Îsa diparêzin.” Tu û ez bi heqî îdîa dikin ku em ew gel in, û em li wî cihî disekinin ku em îdîa dikin ku ji aliyê Xudan ve, ji gerdûnê re, li ser me were gotin, “Va ne ew in ku fermanên Xwedê û baweriya Îsa diparêzin.” Û ew ê bibe rastiyek, ne tenê ji ber ku ew dibêje, lê ew ê bibêje ji ber ku ew rastiyek e.

TAM1897 D 279.4Ew nivîs bi temamî ji bo te û min e ku em li vir di vê malê de ne; û Xudan dixwaze ku ew niha bibe rastiyek û her tim wekî rastiyek bimîne, da ku ew bikaribe wê bi berdewamî ji tevahiya cîhanê û gerdûnê re ragihîne: “Va ne ewên ku fermanên Xwedê û baweriya Îsa diparêzin.”

TAM1897 D 279.5Divê em li ser vê yekê bixebitin. Divê em di van dersan de bixebitin, da ku em bizanibin ka em fermanên Xwedê bi cih tînin an na; da ku Xudan bikaribe li ser me bibêje, “Va ne ewên ku fermanên Xwedê û baweriya Îsa bi cih tînin.”

TAM1897 D 279.6Di pabendbûna bi fermanên Xwedê de, bêguman ya yekem tê pêş, û ya ku em bêguman divê pêk bînin ew e. Û gotina wî ev e: “Ya yekem a hemû fermanan ev e, Bihîs, ya Îsraêl; Xudan Xwedayê me yek Xudan e: û tu yê ji Xudan Xwedayê xwe bi hemû dilê xwe, û bi hemû canê xwe, û bi hemû hişê xwe, û bi hemû hêza xwe hez bikî: ev fermana yekem e.”

TAM1897 D 279.7Niha, gelo Xudan dikare derbarê te û min de li gorî wê fermanê bibêje, “Va ne ewên ku wê diparêzin”?

TAM1897 D 279.8Gelo Xudan hemû dilê te girtiye, wisa ku dilê te ji bilî wî û tiştê ku yê wî ye ji bo tiştekî din tune be?

TAM1897 D 279.9Gelo Xudan hemû ruhê te di hezkirineke dilsoz de girtiye, wisa ku tu hestek di nava te de tune be ku ne ya wî be?

TAM1897 D 279.10Gelo Xudan hemû hişê te dagir kiriye, wisa ku tu ramanek, tu xebatek, tu beşek ji hişê te nemaye ku ne ya wî be, — ji bo xizmeta wî terxan be? Çimkî em bi hişê xwe Xudan Xwedayê xwe perest dikin. Ne bi beşek jê, ne bi qismek jê, lê bi hemûyê wî. Wisa ku tu hiş ji te re nemîne ku tu terxan bikî, an jî deynî ser tiştekî ku ne ji Xwedê ye.

TAM1897 D 279.11Gelo hemû hêza te ya wî ye, wisa ku hêzeke te nemaye ku tu li cihekî din xerc bikî ji bilî li ser tiştê ku yê Xwedê ye û ji bo xizmeta wî?

TAM1897 D 279.12Eger ev hemû di derbarê te de rast be, wê demê bi rastî ji bo te tê gotin, “Va ne ewên ku fermanan diparêzin.”

TAM1897 D 279.13“Ya duyemîn jî mîna wê ye: ‹‹Tu yê cîranê xwe wek xwe bixwazî.›› Dema ku hezkirina Xwedê di dilê me de be, wek di fermana yekem de, dê pir hêsan be ku em cîranên xwe wek xwe bixwazin.

TAM1897 D 279.14Wekî ku di axaftina Birêz Kellogg de rojek berê hatibû vegotin, behsa wî lawikê biçûk ê li Chicagoyê hat kirin ku çûbû ba zilamekî, kesekî bi tevahî biyanî, û jê re gotibû, “Tu dizanî ku tu gunehkarê herî mezin ê cîhanê yî?” Û dema ku zilam bi matmayîn pirsî ka ev çawa dikare be, û got ku wî tu carî kes nekuştiye, tu carî sûcekî mezin nekiriye, lawikê biçûk jê re got, “Fermanê herî mezin ev e, ‘Tu yê ji Xudan Xwedayê xwe bi hemû dilê xwe, û bi hemû canê xwe, û bi hemû hişê xwe, û bi hemû hêza xwe hez bikî.’ Ma tu vê yekê dikî?” Wî bersiv da, “Na, ez nakim. Ez nikarim bibêjim ku ez qet wisa dikim.” “Baş e,” lawikê biçûk got, “ew fermanên herî mezin e. Tu fermanê herî mezin binpê dikî; wê demê tu gunehkarê herî mezin î.” Zilam vê yekê qebûl kir, û ew ber bi Xwedê û xilasiya tam ve hat birin. Ev yek pir zelal e: ji ber ku ev fermanê herî mezin e, yê ku wê binpê dike gunehkarê herî mezin e. Gelo ew tu yî?

TAM1897 D 279.15Tu û ez îdîa dikin ku em fermanên Xwedê û baweriya Îsa diparêzin. Gelo em fermana herî pêşîn a hemû fermanên Xwedê binpê dikin? Eger em fermana herî mezin, ya herî pêşîn a hemû fermanan bi cih neynin, em wê binpê dikin. Eger em vê yekê binpê bikin, em fermanan bi cih naynin; ev yek zelal e. Divê tu û ez niha biryarê bidin, û divê em heta hetayê biryarê bidin, ka em ê bi hemû dil, û bi hemû can, û bi hemû hiş, û bi hemû hêzê xizmeta Xudan bikin.

TAM1897 D 279.16Hatiye nivîsandin, “Padîşahiya Xwedê di hundirê we de ye.” Padîşahiya ku di nav me de ye, padîşahiya Xwedê ye; wisa bû dema mirov hat afirandin, lê dijmin cihê Xwedê desteser kir; û Xudan mirov dîsa azad berda ku hilbijêre ka gelo Xwedê dê cihê xwe di padîşahiya xwe de bi dest bixe, an jî desteserkar dê cihê Xwedê di padîşahiya Xwedê de bi dest bixe. Keyaniya ku di nava te de ye, ya Xudan e. Biryar ya te ye ku tu bibêjî ka dê Xudan li wir serwer be, an dijmin. Û eger tu hilnebijêrî ku Xudan li wir serwer be, tu hilbijêrî ku dijmin li wir serwer be. Bi tevahî li ser hilbijartina mirov e ku kî dê serwer be.

TAM1897 D 280.1Divê yek serwer be. Mirov ne ji bo wê yekê hatiye afirandin ku bi serê xwe, bêyî Xwedê, serweriya xwe bike. Ew hatiye afirandin ku bi Xwedê re bibe xwe, û bêyî Xwedê nikare bibe xwe. Mirov hatiye afirandin ku bi Xwedê re bisekine. Padîşahiya Xwedê di nava wî de bû. Xwedê di nava wî de serwerî dikir. Lê wî bi şopandina Şeytan dest pê kir ku li gorî dilê xwe bike. Lê mirov tenê bi şopandina Xwedê dikare li gorî dilê xwe bike. Padîşahiya Xwedê di nava we de ye. Divê em hilbijêrin ku Xwedê cihê xwe di nav me de, di padîşahiya xwe ya di dilên me de bigire. Ew ê cihê xwe li wir bigire, û ew ê li wir serwer be gava ku bikaribe cihê xwe di padîşahiya xwe de bigire.

TAM1897 D 280.2Hûn dizanin ku derbarê Padîşahiya Xwedê ya li ser erdê de hatiye gotin ku ew ê ji deryayekê heta deryayekê din, û ji çem heta seranserê cîhanê be. Padîşahiya Xwedê, ev padîşahiya ku dê were dema ku Xudan were, hûn dizanin ku ew ê her înçek, her perçeyek erdê ku li vê cîhanê heye, bigire nav xwe. Niha padîşahiya Xwedê di hundirê we de ye. Gelo ew padîşahiya di hundirê we de ku Xwedê lê serdest e — gelo serdestiya wî her quncikek, her perçeyek axê di dilê we de digire? Wisa ye? Ev e pirs, û ev pirs ji bo me ji aliyekî zêdetir in.

TAM1897 D 280.3Ez tenê fermanê dixwînim, û bala we dikişînim ser tiştê ku ferman dibêje. Û ev ji bo wê yekê ye ku hiş û dilên me her dem ji bo pirsê vekirî bin: Gelo ji bo me jî rast e ku, “Va ne ewên ku bi hemû dil, can, hiş û hêza xwe fermanên Xwedê û baweriya Îsa diparêzin”?

TAM1897 D 280.4Hişê te li ser çi disekine, çi lêkolîn dike, çi li ser dixebite — gelo Xwedê di wê tiştê de ye? Gelo ew ji bo rûmeta Xwedê ye? Lêkolîna ku tu dikî, xwendinên ku tu dişopînî, tevahiya ramana hişê te — gelo ew ji bo wê yekê ye ku wêneya Xwedê li wir bê neqişandin? Gelo ew ji bo wê yekê ye ku mirov Xwedê di hiş de bi awayekî berfirehtir bibîne? Gelo ew ji bo wê yekê ye ku mirov wî bêtir rûmetdar bike? Gelo ew di hewldanên te yên rewşenbîrî de, yê yekem û her tişt e? Gelo tu jê hez dikî, bi tevahiya hişê xwe xizmeta wî dikî?

TAM1897 D 280.5Û bi hemû hêza xwe. Erdê ku tu cot dikî, gelo tu wî ji bo Xwedê cot dikî? Rendeya ku tu pêş de didî, da ku textiyekê rast bikî, gelo tu vê yekê ji bo Xwedê dikî, wisa ku çi ji te re tê, ew ê ya Xwedê be û qet ne ya te be? Gelo hêza te ewqas bi temamî ji bo Xwedê hatiye terxankirin ku tu li ku derê destê xwe datînî, tu di xizmeta doza Xwedê de dixebitî?

TAM1897 D 280.6Fikreke berbelav heye ku divê mirov dev ji karê xwe, ango ji kîjan karê destanî dibe bila bibe ku pê debara xwe dike, berde, berî ku bikaribe bibe xebatkarekî di rê de. Gelek kes dibêjin, “Ez dixwazim ji vî karî xilas bibim. Xwezî min bikariba rêya derketinê bibînim. Xwezî min bikariba ji vî kargehî derkevim. Ez dixwazim bibim xebatkarekî di rê de.” Heke tu li cihê ku lê yî ne karkerê dozê bî, tu yê nebî karkerê dozê gava ku tu gihîştî cihê ku tu dixwazî bî. Heke tu dema ku zeviyê cot dikî ne karkerê dozê bî, tu yê nebî karkerê dozê heke tu hewl bidî li minberê waizê bidî. Heke tu hesinkar bî, û roj bi roj li ser sindanê — heke tu ne karkerê dozê bî bi qasî kûrahî, bi qasî dilsozî, bi qasî dil-hemûyî, wekî ku ez li minberê me, wê demê tuyê ne karkerê dozê bî heke tu li cihekî belavokên belav bikî.

TAM1897 D 280.7Mînakek li ber çavên me heye ku mirovahî dikare çawa be; û her bawermendekî Îsa divê çawa be. Kurê Xwedê hat vê dinyayê da ku nîşanî te û min bide ka pabendbûna bi fermanan tam çi ye, û ew çawa tê kirin. Û wî bi qasî şeş qatê dema ku wî waiz dikir, di pîşeyekê de kar kir. Ji temenê diwanzdeh saliyê dest pê kir, dema ku wî dikaribû bi Yûsif re di pîşeya darçêkeriyê de dest bi kar bike, dema ku wî dikaribû gelek tiştan bike, — çawa ku kurekî diwanzdeh salî dikare di alîkariya darçêkerekî de gelek tiştan bike. Ji ber vê yekê, ji temenê diwanzdeh saliyê dest pê kir, ew hat vaftîzkirin û di derdora sî saliya xwe de dest bi waizê kir; ev jî dike hejdeh sal. Wî ev sal di karê darçêkeriyê de xebitî. Ji sî saliya xwe heta sî û sê sal û nîvî, wî di xizmeta giştî ya waizê de derbas kir. Ji ber vê yekê hûn dibînin ku dema ku wî di karê darçêkeriyê de xebitî, hema hema şeş qat ji dema waizê dirêjtir bû.

TAM1897 D 280.8Gelo ew di wan hejdeh salên ku di karê hostatiya darîn de dixebitî de, bi qasî sê sal û nîvên ku bi waizê mijûl bû, Kurê Xwedê bû? — Hûn dizanin ku wisa bû. Gelo ew dema ku li wir textiyek bi mişarê dibirî, nimketek çêdikir û ling lê datanîn, Xilaskarê min û yê we bû, — gelo ew wê demê bi qasî dema ku li ser xaçê bû, Xilaskarê min û yê we bû? — Hûn dizanin ku wisa bû. “Ji ber ku em bi jiyana wî xilas dibin.”

TAM1897 D 281.1Ji bîr nekin ku di dawiya van hejdeh salan de bû, dema ku ew hat da ku bên vaftizkirin, û di destpêka xizmeta xwe de, û di dawiya karê wî yê daran de vaftiz bû, — wê demê Xwedê got, “Ev Kurê min ê hezkirî ye, yê ku ez pê kêfxweş im.” Ma ew, wê demê, di van hejdeh salan de ne bi qasî sê sal û nîvên dawî di xebata dozê de bû? — Hûn dizanin ku wî wisa dikir. Nexwe, eger tu marangoz bî, û bawermendekî îtirafkar ê Îsa Mesîh bî, ma tu nikarî bibî şagirtê wî? Ma tu ne şagirtê wî û karkerekî di vê dozê de yî, heman li wir, bi heman awayî rast, mîna ku tu li ser minberê bî? Ez nabêjim ku tu mecbûr î her dem marangoz bimînî. Wî jî wisa nekir. Ez nabêjim ku hûn ê her tim mecbûr bin ku hûn hesinkar an cotkar bimînin; lê ez dibêjim û israr dikim ku heta ku hûn marangoz in, heta ku hûn hesinkar in, heta ku hûn cotkar in, divê hûn di vê doza de xebatkarek bin, bi heman rastiyê ku hûn ê kengê bin, li kû derê bin bila bibin.

TAM1897 D 281.2Bi vî awayî Îsa nîşanî her yek ji me daye, ku Xiristiyanbûn çi ye, û jiyana me divê çawa be, hiş, dil, an destên me bi çi karî mijûl bin bila bibin. Dema ku ew marangoz bû, wî bi hemû dilê xwe, hemû giyanê xwe, hemû hişê xwe û hemû hêza xwe ji Xwedê hez dikir. Dema ku wî text dibirin, dema ku wî mase çêdikirin, dema ku wî derî çêdikirin û datanîn, ew ji bo rûmeta Xwedê bû. Xwedê her tişt bû ji bo wî. Dema ku mirovek wekî xerat hat ba wî, wî tenê wekî xeratekî didît; ne wekî Xilaskarê cîhanê, — dema ku mirovek tenê wekî xeratekî hat ba wî, û pê re rûnişt û got, “Ez maseyekê dixwazim bê çêkirin. Tu yê wê ji bo min çêbikî?” û wî bersiv da, “Tu maseyeke çawa dixwazî?” û zilam ew jê re şirove kir, û Îsa got, “Belê, ez ê wê ji bo te çêkim;” gava Îsa mase çêkir û ew li ser pişta xwe bar kir ber bi mala zilam ve, û ew anî nav mala zilam, û danî wir da ku zilam bikar bîne — di tevahiya wê kiryarê de Îsa bi temamî yê Xwedê bû. Xwedê di hemû kirinên wî de bû. Di her girêdanek ku wî di wê maseyê de çêkir de qet qelş tunebûn, tu yek bi tozê nehatibû nixumandin, tiştek nehatibû nixumandin, ew maseyek durust bû. Ew bi tevahî maseyek wisa bû ku Xwedê dikaribû bipejirîne.

TAM1897 D 281.3Û dema ku wî peymana çêkirina maseyê kir, wî peymaneke wisa rast kir, peymaneke wisa ku Xwedê dikaribû lê binêre û bigota, “Ew peymaneke rast e.” Wî ji zilam nexwest ku ji bo karekî wisa ji heqê wî yê rewa zêdetir pere bide. Zilam jê pirsî, “Tu yê maseyeke wisa û wisa çêkî?” “Ez ê çêkim.” “Tu yê çiqas berdêlê bixwazî? — dê çiqas lêçûnê be?” Wî dê hesabê wê bikira, û digot ji mirov re, “Dar dê ewqas lêçûn be, û çêkirina wê dê ewqas dem bigire, û karê min jî ewqas biqîmet e. Ma tu wisa nafikirî? Ma tu nafikirî ku karê min ê ji bo dema ku dê bigire, dê ewqas biqîmet be?” Û mirov dê bigota, “Belê, ez wisa difikirim. Bi dîtina min ew heqê xwe yê hemûyan dike. Ev durustî ye. Ev peymaneke zelal e.” Û gava wî mase hilda ser pişta xwe û bir wir û danî, mirovê pereyê ku li ser peymanê li hev kiribûn da wî, û Xwedê dikaribû li wê hemû danûstandinê binêra û bigota, “Ev durustî ye. Mirov nikare ji vê zêdetir tiştekî bike.”

TAM1897 D 281.4Gelo tu marangozekî wisa yî? Tu îdîa dikî ku tu Mesîhî yî. Gelo tu karkerekî wisa yî, çi dikî bila bikî?

TAM1897 D 281.5Tu Xwedê bi hemû dilê xwe, hemû canê xwe, hemû hişê xwe û hemû hêza xwe hez dikî? Çi dikin, an jî ji bo çi tên gazîkirin; çi karî bi cîranê xwe re dikin, bila ew pûtperest an Xiristiyan be; gelo ew bi wî awayî tê kirin ku Xwedê bikare lê binêre û bibêje, “Ev ji bo Padîşahiya Xwedê bes e;” ji ber ku hemû dilê we, hemû canê we, hemû hişê we, hemû hêza we, ji bo rûmeta Xwedê tê de ye.

TAM1897 D 281.6Gelo em parêzvanên fermanan in, an na? Pirsa li vir ev e. Û êdî wext hatiye ku em vê yekê ewqas kûr fêr bibin, ku Xudan bikaribe di peyama ku dibêje de piştrast bike û bibêje, “Va ne ewên ku fermanên Xwedê diparêzin.”

TAM1897 D 281.7Niha, hûn dikarin bibînin ku ev ferman her qadê û her tiştî di nav xwe de dihewîne, û em nikarin di tevahiya qada ramanê de destê xwe bidin yek ramanê jî ku nekeve nav wê nivîsa ku me pê dest pê kir. Ji ber vê yekê, divê em li her tiştê di ramana xwe de, divê em li her tiştê ku hişê me jê re tê gazîkirin, di ronahiya wê nivîsara pîroz de, ya ku yekemîn ferman e, binêrin.

TAM1897 D 281.8Her tiştê ku em tên gazîkirin destê xwe bidinê, divê em li gorî wê fermana herî mezin a ji hemûyan lê binêrin. Gelo ew tiştek e ku ez di xofê Xwedê de dikarim bi dilê xwe, canê xwe, hişê xwe û hêza xwe ya hemûyan pê re bikevim nav? Eger ne wisa be, ma ez dixwazim destê xwe bidimê? — Na. Eger ew tiştek wisa be ku ez nikarim bi dilê xwe, hişê xwe, giyanê xwe û hêza xwe ya hemûyan, û bi Xwedê re dest pê bikim, wê demê çi karê min pê heye? Eger Xwedê nikaribe bi min re be, wê demê ez fermanan binpê dikim. Ez her tiştî ji bo wî terxan nakim. Hemû hêza min bêqîmet e eger ew bi tiştekî ve mijûl be ku ew nikaribe tê de be, an nikaribe dest lê bide an jê razî be, an jî nikaribe qebûl bike.

TAM1897 D 282.1Ez dizanim ku ev rast e, lê ev Xirîstiyanî ye. Ev Xirîstiyanî ye, û divê tu û ez bi tiştekî ku ji vê yekê kêmtir be, bi perçeyek ji şanzdehan jî qaneh nebin. Divê em destûrê nedin xwe ku heta ji bo sîbereke kêliyekê jî bi tiştekî li vê cîhanê razî bin, ku kêmtir be ji wê yekê ku em ê her tiştî ku dest pê dikin, bi Xwedê re bikin, û paşê bi hemû dil, hemû can, hemû hiş û hemû hêzê xwe bikevin nav wê. Û ez ji we re dibêjim, gava em bigihîjin wê astê, heke hemû kesên di vê malê de niha xwe teslîmî wî bikin û li ser wê yekê saxlem bisekinin, em nikarin xeyal bikin ka dê çi hêzek ji Xwedê di cîhanê de derkeve holê.

TAM1897 D 282.2Zehmetiya mezin ji destpêkê ve ew bû ku mirovan cihê ku di dilê wan de yê Xwedê ye, nedidanî wî. Xwedê mirov bi vî awayî afirand, lê wî rûyê xwe ji her tiştê din re zivirand û Xwedê bi tevahî ji xwe dûr xist. Xwedê ew ji wê tariyê azad kir, ew azad kir ku hilbijêre, û gazî wî kir ku hilbijêre, ka gelo ew ê Xwedê bi hemû dil, hemû can, hemû hiş û hemû hêza xwe jê hez bike. Ew azad hat kirin ku hilbijêre da ku dîsa cihê Xwedê bide wî; lê gelekî wisa hilbijart ku Xudan cihê xwe negire, ku lehiyê ew ji ser rûyê erdê paqij kirin.

TAM1897 D 282.3Wê demê Xudan ji nû ve dest bi nijadê kir. Û tişta tekane ya ku wî ji her yekî xwest ev bû ku ew ji Xudan Xwedê bi hemû dilê xwe, bi hemû canê xwe, bi hemû hişê xwe û bi hemû hêza xwe hez bike, û ji hevalê xwe jî wek ji xwe hez bike. Ev tenê tişta ku wî ji heşt kesên ku ketibûn keştîyê û ji wê derketibûn xwest. Eger mirovê yekem Xwedê bi hemû dilê xwe, bi hemû canê xwe, bi hemû hişê xwe û bi hemû hêza xwe hez bikira, tu guneh qet nedikarî bikeve nav wî.

TAM1897 D 282.4Piştî ku wî guneh kir, û Xudan ew ji wê koletiyê azad kir, eger Adem û hemû zarokên wî Xwedê bi dil û can, hêz, aqil û zora xwe hemûyan jê hez bikira, dê rewşa cîhanê çi bûya? — Dê wan fermanên Xwedê û baweriya Îsa diparastin, û dê rastdarî wekî ku av deryayê vedigire, erd jî vedigirt. Gelo ne mimkun e ku ew tişt di mirovê di bin bindestiya nifirê, di bin bindestiya goştê gunehkar de pêk were? Gelo Xwedê dikare gunehkar ji hêza gunehê di bedenê de wisa rizgar bike ku ew bikaribe bi hemû dil, can, hêz, hiş û quwwetê ji Xwedê hez bike? — Belê. Gunehê nedikarî erdê, wekî ku heye, lanet bike, heta bi mirovên di bin koletiya goştê gunehkar de jî, eger wan bi Xwedê bawer bikira, û fermanên Xwedê û baweriya Îsa biparêziya. Ev rastî ye, ji ber ku ev Xirîstiyanî ye. Ji ber vê yekê, hûn dibînin ku her tiştê ku Xudan her dem di me de dixwaze, her tiştê ku wî ji dema gunehê Adem ve di mirov de xwestiye, ew bû û ye ku mirov fermanên Xwedê û baweriya Îsa biparêze. Û ya yekem ji hemû fermanan ev e: ‘Xudan Xwedayê xwe bi hemû dilê xwe, û bi hemû canê xwe, û bi hemû hişê xwe, û bi hemû hêza xwe bixwaze.’

TAM1897 D 282.5Di Romayî 1:21 de, tê gotin ku di destpêkê de “wan Xwedê nas dikir.” Li vê binêre: mirov di destpêka rêça xwe de Xwedê nas dikir. Adem di destpêkê de Xwedê nas dikir, lê ev zanîn neparast. Dema ku Adem guneh kir û ji nû ve dest pê kir, wî Xwedê nas dikir. Dema ku nijad piştî lehiyê ji nû ve dest pê kir, wê di destpêkê de Xwedê nas dikir; yanî mirovahî her dem ji Xwedê dûr ketiye. Cîhan ewqas gunehkar bû, ewqas gunehkar e, û dê ewqas gunehkar be, ji ber ku wê Xwedê nas kir û wî red dike, û ne ji ber ku wê Xwedê nas nedikir. Ji ber vê yekê cîhan ne di xerabîyê de ye ji ber tarîtîyê; cîhan di tarîtîyê de ye ji ber xerabîyê.

TAM1897 D 282.6Cîhan bi ronahiyê dest pê kir; û ew tarîtî ketiye nav, ji ber hilbijartina mirovan e; “gava wan Xwedê nas kir, wan ew wek Xwedê bi rûmet nekir, ne jî spasdar bûn; lê di xeyalên xwe de pûç bûn, û dilê wan ê bêaqil tarî bû. Xwe wekî zana nîşan didin, ew bûn ehmeq, û rûmeta Xwedayê nemir veguherandin bo peykerekî ku wek mirovê fanî, û wek çûkan, û wek ajalên çarling, û wek tiştên ku li erdê diçin, hatibû çêkirin.”

TAM1897 D 282.7Niha bala xwe bidinê; çi pêşî? — Wan Xwedê nas kir; lê wan ew wek Xwedê rûmetdar nekir; wan ew cihê ku di nav wan de yê wî bû, nedan wî. Wan Xwedê rûmetdar nekir, — ew ji mirovan re eşkere nekir, ew li ser rûyê erdê diyar nekir; çimkî Îsa got, Min te li ser rûyê erdê rûmetdar kir, û ew Xwedê bû ku di bedenê de diyar bû. Van mirovên ku Xwedê nas dikirin, nehiştin ku Xwedê di bedenê de xuya bibe. Ew ne spasdar bûn. Paşê di xeyalên xwe de pûç bûn; paşê dilê wan ê ehmeqî tarî bû; paşê di tariya xwe de îdia kirin ku ew zana ne. Ew zîrekî ehmeqî bû, û paşê wan peyker çêkirin.

TAM1897 D 282.8Bi vî awayî hûn dibînin ku wêneya ku di ber çavên mirovan de tê danîn, di pûtperestiyê de, tenê diyardekirina derveyî ya pûtperestiyê ye, temsîla wê ya derveyî ye. Pûtperestî jixwe li kûrahiya dil de ye, û çend gavan berê dest bi xebatê kiriye. Li ser vê bifikirin. Pûtperestî ji ku derê dest pê dike? — Ji dil. Di vê rêçê de pûtperestî ji ku derê dest pê dike? — Dema ku wan Xwedê nas kir, wan ew wekî Xwedê rûmetdar nekir; rast li wir her tişt dest pê dike. Nexwe, di navbera naskirina Xwedê û pûtperestiyê de tu xalek navîn heye?

TAM1897 D 283.1Niha baş bifikirin. Wan Xwedê nas dikir, û, “Jiyana herheyî ev e, ku ew te nas bikin.” Nasîna Xwedê jiyana herheyî ye; ev yek zelal e. Wan Xwedê nas dikir; di nasîna Xwedê de jiyana herheyî di wan de hebû. Ev hatiye nivîsandin. Lê ew ketin pûtperestiyê. Ji bo ku bikevin pûtperestiyê, wan ji zanîna Xwedê çend gav avêtin? — Tenê yek. Wê demê, ji bo ku mirov bigihîje pûtperestiyê, ji hezkirina Xwedê bi hemû dil, hêz, aqil û zora xwe çend gav divê bên avêtin? — Tenê yek. Wê demê, eger ez ji Xwedê bi hemû dilê xwe, hemû canê xwe, hemû aqilê xwe û hemû hêza xwe hez nekim, ez çi me? — Pûtperestek.

TAM1897 D 283.2Dibe ku li ber min ti peykerê neqişandî tune be. Di destpêkê de li ba van mirovan jî tunebû. Lê di hişê wan de peykerek, têgeheke wisa hebû, û dema ku wan peykera xwe ya neqişandî çêkir, ew tenê nûnertiyek bû ku li ber çavan bisekine, ya tiştê ku jixwe di hişê wan de hebû. Mirovê yekem ku peyker çêkir, berî ku wê çêbike, di hişê wî de têgeheke wî ya li ser wê hebû. Mirovê yekem ê ku peyker çêkir, di hişê wî de ew têgehe hebû ku divê ew bibe xwedayê wî, û ew têgehe berî ku wî peyker ji dar an kevir çêbike, li wir bû. Wê demê ew peykera kevirî, ya ku wî danî ber çavên xwe, tenê şiklê derveyî bû ku wî çêkiribû da ku bi wî şiklî temsîl bike ka ew xwedayê ku jixwe di hişê wî de bû, çi bû. Gelo berî ku wî ew peykerê neqişandî çêbike, xwedayekî wî tunebû? — Belê. Ew li ku bû? — Di dilê wî de.

TAM1897 D 283.3Ew di xeyalên xwe de ji rê derketin. Xeyalên kê? — Xeyalên wan bi xwe. Va ye ew zilam ku tiştekî xeyal dike; ew ji xeyala xwe wêneyekî çêdike, û wê li derveyî xwe datîne ber çavên xwe. Xeyal kirin bi tenê wênekêşiya zihnî ye. Û wêneya li ser kevirê tenê şiklê berbiçav ê wênekêşiya di dil de ye. Wêne yekem car li ku hat çêkirin? — Di hişê wî de; di xeyala wî de, di ramana wî de. Lê kî li wir bû dema ku ew ji Xwedê veqetiya bû? — Ji bilî Şeytan û wî bi xwe kes nebû. Nexwe, ramanên wî dikarin tenê ji ku derê werin? — Tenê ji wî bi xwe û Şeytan.

TAM1897 D 283.4Ji ber vê yekê, hûn bi têra xwe zelal dibînin ku pûtperestî di dil de ye; têgihiştin, wêne, jixwe li wir e berî ku wêne li derve xuya bibe. Her çend xwedayê wî roj, heyv, an stêrk bin jî, ev têgihiştin, fikra wî, xeyala wî, li wir e berî ku ew wê di roj, heyv û stêrkan de bike şiklê derveyî.

TAM1897 D 283.5Her tiştê ku di pûtperestiyê de xuya dike, tenê şewqa tiştê ku di dil de heye ye. Û divê Xwedê di dil de be, bi hemû dil, hemû can, hemû hiş û hemû hêzê, wekî din pûtperestî heye. Rêya navîn tune.

TAM1897 D 283.6Di rastiyê de, piştî lehiyê, dema ku mirovan cara yekem dev ji Xwedayê rastîn berda û çûn û xwedayên xwe çêkirin — wan destûr da van xwedayan ku cihê Xwedê di dilê wan de bigirin, û bi vî awayî nîşan dan ku dema wan Xwedê nas kir, wan ew wek yekane serwerê xwe qebûl kir. Dema ku ez ji Xwedê bi hemû dilê xwe, bi hemû canê xwe, bi hemû hişê xwe û bi hemû hêza xwe hez bikim, kî dê bibe Xwedayê min ê yekane? — Xwedê. Yekane desthilata min dê kî be? — Xwedê. Kî tenê dê li ser min xwedî desthilat be? — Xwedê. Gelo ew dikare desthilata rast bi kar bîne? — Belê. Gelo ew dikare mirov di rêya rast de bihêle? — Belê. Dema ku mirovek Xwedê bi hemû dil, can, hiş û hêza xwe jê hez dike, pêdiviya wî bi tu zagon an desthilateke din namîne da ku wî di cîhanê de di rêya rast de bihêle. Kî rêveberê wî ye? — Xwedê. Û gelo Xwedê dikare rêveberiyê bike dema ku em ji her tiştî zêdetir jê hez dikin? — Belê. Lê, dema ku mirov dev ji Xwedê berdide, û dikeve pûtperestiyê, gelo ew dikare xwe bi xwe rêve bibe? — Na.

TAM1897 D 283.7Niha piştî lehiyê, dema ku wan hîn Xwedê nas dikir, wan ew wekî Qral û Rêveberê xwe yê yekane nas dikir. Rêberê wan ê din tunebû. Dema ku wan cara yekem dev ji Xwedê berda, û xwedayên din li şûna wî danîn, — mebesta min di destpêkê de ye, dema ku ew ji Xwedê dûr ketin, û xwedayên din li şûna Xwedê danîn — wan destûr da wan xwedayên din ku cihê rêveberan bigirin. Wan îdia dikir ku ev xwedayên wan rêveberên wan bûn. Keyên wan tunebûn; mirovan hê xwe wek serwer danin ser kar nedikirin. Mirovan îdia dikir ku xwedawend key in; û mirovên ku di desthilatê de bûn tenê nûnerên xwedawendan bûn, dema ku xwedawend keyên rastîn bûn.

TAM1897 D 283.8Delîla vê yekê hûn ê di “Împaratoriyên Încîlê” de, li rûpela 50an bibînin. Ev tomarên yekem in ku li Babîlê hatine dîtin, cihê ku nijad lê dest pê kir, û cihê ku tevliheviya ziman lê qewimî — cihê ku nijad Xwedê ji bîr kir. Ez dixwînim:—

TAM1897 D 284.1Ji bo Ninrîduyê, Keyê wî, ji bo parastina Îdadûyê, Cîgirê Rîdu, xizmetkar, delala Ninrîdu.

TAM1897 D 284.2Li vir serwer, Idadu, di nivîsandina nivîskekê ji bo xwedayê xwe re, îtîraf kir ku ew tenê cîgirê xwedayê xwe bû. Wî îdia nekir ku ew key e. Bi vî awayî hûn dibînin ku xweda keyê vî zilamî bû. Xweda wek keyê gel dihat hesibandin, û ev zilamê ku xwedî desthilat bû, tenê cîgir an jî fermandarê xwedayê xwe bû.

TAM1897 D 284.3Ev nîşan dide ku zanîna Xwedê wekî Rêberê rewa ewqas nû bû ku hêj tu mirovî wêrekî nedikir ku xwe bike padîşah. Tu vê yekê dibînî? Baş bifikire. Dema ku Xwedê yekane rêber bû, ew, helbet, yekane padîşahê wan bû; lê gava ku wan dev jê berda û xwedayên din pejirandin, zanîna wan a li ser Xwedayê rastîn wekî yekane Key ewqas nû bû, têkiliya wî di zanîna wan de ewqas nû bû, ku gava wan xwedayên din li şûna Xwedê danîn, û van xwedayên derewîn wekî keyê xwe danîn — mirovekî xwedî desthilat di nav mirovan de wêrekî nedît ku sernavê keytiyê bigire; lê wî tercîh kir ku wekî cîgirê wî xwedayî were naskirin ku dê keyê rastîn bûya. Ez dubare dikim. Zanîna Xwedayê rastîn wekî Yekane Padîşah di hişê van mirovan de ewqas nû bû ku hêj tu mirovî wêrekî nedikir ku sernavê padîşahiyê bigire. Bîranîna wan a Xwedê wekî Yekane Padîşah û Rêber hê jî ewqas zelal bû ku ji bo her mirovekî girtina sernavê padîşahiyê, pir dişibiya hewldaneke ji bo ji text daxistina Xwedê.

TAM1897 D 284.4Ez ê nivîseke din ji heman welatî, ji heman serdemê bixwînim:—

TAM1897 D 284.8Va mirovek heye ku ji bo rûmeta xwedayê xwe xaniyek ava kiriye. Ev mirov dibêje ku ew cîgirê vî xwedayî ye, yê ku padîşah e. Ev mirov Gudea îdia nake ku ew padîşah e. Ew xwedî desthilat e, lê ew îdia nake ku ew padîşah e. Kral kî ye? — Xwedayê wî. Ev careke din nîşanî we dide ku zanîna Xwedayê rastîn wekî yekane Kral di hişê wan de ewqas nû bû, ku ew bi temamî ji Xwedê û ji fikra Xwedê wekî yekane Kral û Rêber dûr neketibûn, ku amade bin dev ji fikra kraliyeta Xwedê berdin û bihêlin ku mirovek sernavê kral bigire.

TAM1897 D 284.9A. F. Ballenger. — Mirovê di cihê desthilatdariyê de, wê demê, îdia dikir ku waliyê xwedayê xwe ye, ne ku key e?

TAM1897 D 284.10Belê. Hêj qral tune bûn. Em behsa mirov wekî qral nakin. Hêj di nav mirovan de qral tune bûn. Mirovên di cihên desthilatdariyê de hebûn. Mirovekî li ser yên din hukumdarî dikir. Hêza wî hebû, lê wî xwe wekî qral neda nasîn. Ew wekî qral ne dihat nasîn, û wî hîn destûr nedida xwe ku sernavê qraltiyê bigire. Çima? — Ji ber ku ew hîn ewqas ji fikra Xwedayê rastîn wekî Qralê yekane yê rewa dûr neketibû, ku têra xwe wêrek be, têra xwe xwedî wêrekiyeke xerab be, ku hemû fikra xwedayetiyekê wekî qral li ber çavan negire û xwe wekî qral deyne.

TAM1897 D 284.11Ev tomarên herî kevn in ku li wî welatî hatine dîtin. Hûn dikarin bibînin ku ew di nav yên herî kevn de ne. Ew tomarên ji dema berî ku mirovan bi tevahî sernavê key wergirin in, û dema ku fikra wan a li ser Xwedayê rastîn wekî Key hebû.

TAM1897 D 284.12Lê li vir tomarêk heye ku hinekî ji wê zûtir e, ku behsa tevliheviya ziman li Birca Babelê dike. Li ser rûpela çaremîn a “Împaratoriyên Încîlê” hûn behsa Încîlê ya tevliheviya ziman dibînin. Ev ew behs e ku ji aliyê wan mirovan ve hatiye nivîsandin ku tevliheviya ziman di nav wan de qewimî. Di Încîlê de hûn tomara Xudan a derbarê vê yekê de dibînin. Di vê nivîsara li ser kerpîçên ku di kavilên Babîlê de hatine veşartin û vedîtin de, hûn behsa wan a li ser vê yekê dibînin. Hûn dikarin wê li kêleka behsa di Kitêba Pîroz de, di beşa yazdehem a Destpêbûnê de, deynin û hûn ê bibînin ku her du tişt tam wek hev in. Va ye tiştê ku wan li ser vê yekê gotiye:—

TAM1897 D 284.14Ev yek ji vegotinên herî kevn e ku hene. Yên din li kêleka wê ne. Lê belê ev yên din nîşan didin ku demek hebû ku di nav mirovan de hêj tu key tunebû; ku mirovê di desthilatê de navê keytiyê li xwe nedikir; ku xwedayê wî keyê wî bû; û fikra ku Xwedayê rastîn key be ewqas nû bû ku ew têra xwe wêrek nebû ku bibêje ew key e. Hêj li ber ramana wî ya li ser Xwedayê rastîn, ev yek dê desteserkirina desthilateke pir zêde bûya.

TAM1897 D 285.1Ew beriya Nimrod bû. Nimrod ew zilamê yekem bû ku wêrekî kir sernavê keyaniyê li hemberî wê fikrê ku Xwedê key bû, werbigire. Ji ber vê yekê ez li rûpela pêncî ya pirtûka “Împaratoriyên Încîlê” dixwînim—

TAM1897 D 285.2Nîmrod ew zilamê wêrek bû. Navê wî serhildan, biçûkdîtina pozbilind, û li gorî Gesenius, hevsengê serhildêrê pir bêxwedê ye. Û “ew li ser rûyê erdê dest pê kir ku bibe mirovê bihêz.” An jî, wekî ku wergerek din dide, ew “yê yekem ê bihêz li ser rûyê erdê bû.”

TAM1897 D 285.3Nemrod ew mirovê yekem bû ku ji xwe re sernavê qralîtiyê girt; yê yekem bû ku desthilatdariya qralîtiyê bi dest xist û bi eşkereyî sernavê qralîtiyê bi kar anî. Û navê wî tam wateya wê tiştê dida ku di nav gelê ku wî xwe li ser wan danîbû de hebû.

TAM1897 D 285.4Niha, ne gotina min, lê gotina otorîteyekê li ser vê mijarê, wiha dibêje:—

TAM1897 D 285.5Bi damezrandina keyaniya Nimrod re, tevahiya cîhana kevnar ket qonaxeke nû ya dîrokî. Kevneşopiya rojhilatî ya ku wî şervanî dike mirovê yekem ê ku tacê keyaniyê li xwe kiriye, balê dikişîne ser rastiyeke ji wergirtina xemleke nû ya cilûbergan, an jî heta ser dagirkirina parêzgehekê girîngtir. Desthilata wî sîstemeke nû ya têkiliyan di navbera rêveber û rêveberîbûyan de pêşkêşî cîhanê kir. Desthilata serwerên berê li ser hesta xizmatiyê ava bûbû, û serdestiya serok wêneyek ji kontrola dêûbavan bû. Nimrod, berevajî vê yekê, serwerê herêmekê bû, û yê mirovan jî tenê heta ku ew niştecihên wê bûn, û bêyî ku girêdanên şexsî li ber çavan bigire. Heta wê demê eşîr hebûn — malbatên berfirehkirî — Civak; niha neteweyek, civakeke siyasî hebû — Dewlet. Ji wê demê û pê de dîroka siyasî û civakî ya cîhanê ji hev cuda ne, heke ne ji hev dûr kevin jî. — Împaratoriyên Încîlê, r. 51.

TAM1897 D 285.6Îcar, koka Dewletê çi bû?