Ny Siansan’ny Famonjena. – Laharana 1
TAM1897 D 46.2Toriteny natao ny Zoma hariva, 12 Febroary 1897 Navoaka tao amin’ny Gazety Isan’andron’ny Kaonferansa Jeneraly tamin’ny 16 Febroary 1897, Boky 1, Laharana 3, pejy 46-47 sy tamin’ny 17 Febroary 1897, Boky 1, Laharana 4, pejy 49-53.
TAM1897 D 46.3Samy mahalala ny rehetra fa vanim-potoana tena siantifika ity, farafaharatsiny amin’ny anarana, amin’ny filazana, ary amin’ny faniriana. Tian’Andriamanitra ny olony mba hanaraka hatrany ny fivoaran’ny vanim-potoana. Mihoatra noho izany aza: tiany ny olony mba hitarika hatrany ny vanim-potoana. Indrindra indrindra, tiany ny olony mba ho mpanavao hatrany, ary mba ho mpanavao ny olona iray, dia tsy maintsy mialoha ny vanim-potoana izy. Koa satria tena vanim-potoana siantifika ity, na eo amin’ny filazana na amin’ny lafiny hafa, dia tsy maintsy ho siantifika ny raharahan’Andriamanitra, dia ny olony mba hamaliana ny fitakian’ny vanim-potoana. Izany no fanambarana ny hevitra fototra izay anasako anareo handinika amin’ity alina ity. Tian’ny Tompo isika mba hanaiky izany hevitra izany, hianatra izany, ary hanorina eo amboniny, mandra-pisehoany ao anatintsika eo anatrehan’izao tontolo izao fa marina ara-tsiansa izany hevitra izany. Raha manao izany ianao sy izaho, raha manao izany ireo rehetra milaza fa manaraka an’i Kristy, dia ho tanterahin’ny Tompo izany zavatra izany. Ho hitan’izao tontolo izao izany, ary ho hitan’izao tontolo izao izany na mandray anjara amin’izany isika na tsia. Satria raha tsy mandray anjara amin’izany ianao sy izaho, dia ireo izay hamela ny Tompo hanao izany fanehoana izany amin’ny alalany no handray anjara; ary raha tsy avelantsika hanao izany Izy, dia ho diso anjara isika.
TAM1897 D 46.4Fa ianao kosa milaza hoe: Asan’ny vahoakan’Andriamanitra ny famonjena. Ny famonjena no hany raharahan’ny Tompo. Izany no nolazain’ireo rahalahy hafa ireo. Izany no nianarantsika tamin’ny lesona androany tolakandro, ary izay nianarantsika tamin’ny lesona rehetra ao amin’ny Epistola ho an’ny Hebreo. Lesona izay efa nianarantsika tamin’ny toerana hafa ao amin’ny Soratra Masina izany. Ary milaza ny Soratra Masina fa tsy tokony hahafantatra na inona na inona isika afa-tsy an’i Jesosy Kristy sy Izy voahombo tamin’ny hazo fijaliana. Lazainao izany; eny, ary izaho koa milaza izany. Milaza aho fa ny asan’ny vahoakan’Andriamanitra — izay rehetra maha-raharahan’Andriamanitra eto an-tany dia ny asan’ny famonjena. Ary mifanaraka tanteraka amin’izay efa nolazaintsika teo izany. Noho izany, siansa ny famonjena.
TAM1897 D 46.5Mihoatra noho izany aza: Ny famonjena dia tsy siansa fotsiny, tsy siansa tsotra fotsiny izy; fa izy no lehibe indrindra, ny fanalahidy, ny foiben’ny siansa rehetra. Izy no ara-tsiansa indrindra amin’ireo zavatra rehetra dinihin’ny sain’ny olona eto amin’izao tontolo izao. Koa rehefa raisin’ny olon’Andriamanitra ny famonjena avy amin’Andriamanitra araka ny maha-izy azy ao amin’Andriamanitra; rehefa ny raharaham-pamonjena ataony eto an-tany no mijoro ho tena misolo tena ny heviny momba ny famonjena, dia hiseho amin’izao tontolo izao ilay siansa izay ambonin’ny siansa rehetra. Dia afaka mijoro eo anatrehan’ireo mpanjakan’ny siansa mihitsy ny olon’Andriamanitra, ka tsy ho menatra, ao anatin’ny vanim-potoanan’ny siansa.
TAM1897 D 47.1Ankehitriny, tena manolo-tena amin’izany fahamarinana izany aho. Ary tiako ho hitanareo fa tena fahamarinana tanteraka izy io. Ianao sy izaho dia samy manolo-tena amin’ny famonjena avy amin’Andriamanitra. Ary tiako ho hitanareo amin’ny alalan’ny Baiboly — ilay bokin’ny fahamarinana rehetra — fa siansa ny famonjena. Dia ho manolo-tena amin’izany fahamarinana izany koa ianareo, miaraka amiko.
TAM1897 D 47.2Voalohany àry, tiako ianareo hieritreritra am-pahendrena, ary hijery ho anareo manokana fa tsy hoe siansa ny famonjena fotsiny; fa izy no ambony indrindra amin’ny siansa rehetra.
TAM1897 D 47.3Ny teny hoe “siansa” dia midika ara-bakiteny hoe fahalalana. Ny siansan’ny botanika dia ny fahalalana momba ny botanika. Ny siansan’ny astronomia dia ny fahalalana momba ny astronomia. Noho izany, nisy mpahay siansa iray namaritra ny siansa ho “vokatry ny fisainana.” Ny fahalalana rehetra — ny siansa — ananan’izao tontolo izao momba ny astronomia, dia vokatry ny fisainan’izao tontolo izao momba ny lohahevitra astronomia.
TAM1897 D 47.4Ankehitriny, ny famonjena dia ny fahalalana an’Andriamanitra: “Ary izao no fiainana mandrakizay, dia ny mahafantatra Anao, Izay Andriamanitra tokana sady marina, sy Jesosy Kristy, Izay efa nirahinao.” Noho izany dia siansa izany. Saingy tsy vokatra avy amin’ny fisainan’ny olona ity fahalalana ity: vokatra avy amin’ny fisainan’Andriamanitra izy. Fa “Izay tsy mbola hitan'ny maso ary tsy mbola ren'ny sofina, na niditra tao am-pon'ny olona, na inona na inona no efa namboarin'Andriamanitra ho an'izay tia Azy, dia isika no nanambaran'Andriamanitra izany tamin'ny Fanahy; fa ny Fanahy mamantatra ny zavatra rehetra, na dia ny saina lalina izay an'Andriamanitra aza.” Noho izany, ny famonjena, amin’ny maha vokatra ny fisainan’Andriamanitra azy, dia tsy siansa fotsiny, fa izy no ambony indrindra amin’ny siansa rehetra.
TAM1897 D 47.5Indray: Izay ekena amin’izao tontolo izao ho siansa — ny siansa voajanahary — dia vokatry ny fisainan’ny olombelona. Amin’ny saina no iheveran’ny olombelona. Koa amin’ny saina ihany koa no iantefan’ny olombelona amin’ireo siansa rehetra ireo. Fa ny famonjena kosa dia mikasika ny saina mihitsy. Iza àry no ambony kokoa? Iza no ambony kokoa — ilay mikasika ny zavatra rehetra, sa ilay mikasika an’ilay mikasika ny zavatra rehetra? — Ilay faharoa, mazava ho azy. Koa satria amin’ny saina no iantefan’ny olona amin’ny siansa rehetra, ary ny famonjena kosa miompana amin’ny saina mihitsy, dia miharihary tanteraka, tsy hoe siansa toa ny siansa hafa rehetra fotsiny ny famonjena, fa siansa ambony noho ny siansa rehetra hafa ihany koa. Izy no siansa ambony indrindra azon’ny sain’ny olona fantarina.
TAM1897 D 47.6Indray koa: Ny famonjena dia mikasika ny saina. Fa iza moa no amin’ny famonjena ary amin’ny alalan’ny famonjena mikasika ny saina? — Andriamanitra mihitsy izany. Koa satria Andriamanitra mihitsy no mamolavola sy mampahafantatra ity siansa ity; ary satria ity siansa ity dia vokatry ny fisainan’Andriamanitra; dia midika izany fa ny siansan’ny famonjena no siansa avo indrindra, lalina indrindra, ary malalaka indrindra, izay fantatra, tsy ho an’ny sain’ny olona ihany, fa ho an’ny tontolo rehetra.
TAM1897 D 47.7Andao hamaky andininy vitsivitsy isika. “aza manaraka ny fanaon'izao tontolo izao; fa miovà amin'ny fanavaozana ny saina.” Romana 12:2. “Koa raha ny amiko, dia mankatò ny lalàn'Andriamanitra aho amin'ny saiko.” Romana 7:25. “fantatsika fa tonga ny Zanak'Andriamanitra ka efa nanome antsika ny fahazavan-tsaina.” “izahay manana ny sain'i Kristy.” Ny hany fomba ahafahan’ny Tompo manatona antsika dia amin’ny alalan’ny saina. Amin’ny alalan’ny saina ihany no ifandraisany amintsika. Amin’ny alalan’ny saintsika ihany no itondrany antsika. Jereo: “raha ny amiko, dia mankatò ny lalàn'Andriamanitra aho amin'ny saiko, fa ny lalàn'ny ota kosa amin'ny nofoko.” Ary ny voalohany amin’ireo didy rehetra dia ity: “Mihainoa, ry Isiraely: Jehovah Andriamanitsika dia Jehovah iray ihany; koa tiava an'i Jehovah Andriamanitrao amin'ny fonao rehetra sy ny fanahinao rehetra sy ny sainao rehetra.” “satria fandrafiana an'Andriamanitra ny fihevitry ny nofo; fa tsy manaiky ny lalàn'Andriamanitra, sady tsy hainy akory izany.” Ny saina ara-nofo izay tsy afaka mankatò ny lalàn’Andriamanitra — tsy afaka mihitsy — dia tsy maintsy ovaina, tsy maintsy soloina saina hafa izay manompo hatrany ny lalàn’Andriamanitra. Izany fiovan’ny saina izany no famonjena. Izany fanavaozana ny saina izany dia ataon’Andriamanitra ao anatin’ny asan’ny famonjeny, ary tsy misy hafa afaka manao izany. Noho izany, izy no siansa ambony indrindra amin’ny siansa rehetra — ny ambony indrindra fantatry ny sain’ny olona, ny ambony indrindra fantatry ny tontolo rehetra.
TAM1897 D 47.8Tsy manomboka mahita ve ianareo hoe nahoana no miresaka momba ny “siansan’ny famonjena” ireo Fijoroana Vavolombelona?
TAM1897 D 49.1Ankehitriny dia tiako ho hitanareo fa misy koa ny hafa mihevitra toy izany. Tiako ho hitanareo fa tsy irery aho amin’izao. Tiako ho hitanareo fa manana fahefana isika amin’ity hevitra ity — fahefana ara-tsiansa — izany hoe, ny fahefan’ireo olona mahatakatra siansa.
TAM1897 D 49.2Raha afaka mitondra porofo ho anareo aho anio alina fa ireo izay mahay indrindra ny siansa rehetra eto amin’izao tontolo izao dia manambara fa liana kokoa amin’ity siansa ity izy ireo noho ny amin’ireo siansa hafa rehetra mitambatra, fa mahita zavatra betsaka kokoa mendrika hodinihina ao anatiny izy ireo noho ny amin’ireo siansa hafa rehetra mitambatra, tsy hilaza ve ianareo fa azo antoka ny teniko — raha ny lafiny siantifika no jerena? Eny, manana vondron’olona toy izany mihitsy aho — vondron’olona mahafantatra ny siansa rehetra hafa, ary manana ny porofo voalaza marina aho fa liana kokoa amin’ity izy ireo noho ny amin’ireo hafa rehetra mitambatra.
TAM1897 D 49.3Ao amin’ny 1 Petera 1:10-12, miteny momba ny famonjena ilay apostoly, ary toy izao no vakiko ao:—
TAM1897 D 49.4Ny amin'izany famonjena izany dia notadiavin'ny mpaminany sy nokatsahiny fatratra, dia ireo efa naminany ny fahasoavana ho anareo; eny, nokatsahiny izay andro na izay toetry ny andro notondroin'ny Fanahin'i Kristy ao anatiny, raha nambarany rahateo ny fijalian'i Kristy sy ny voninahitra manaraka izany. Ary naseho tamin'ireo fa tsy ho azy, fa ho anareo no nanompoany ny amin'izany zavatra izany, izay voalaza aminareo ankehitriny, tamin'ny tenin'ireo nitory ny filazantsara taminareo amin'ny Fanahy Masina, Izay nirahina avy tany an-danitra; izany zavatra izany dia tian'ny anjely hodinihina.
TAM1897 D 49.5Inona no zavatra irian’ny anjely hojerena akaiky? — Ny famonjen’Andriamanitra rehefa toriana miaraka amin’ny Fanahy Masina nalefa avy any an-danitra. Ny teny grika midika hoe “maniry” eto dia midika hoe “manokana ny fon’ny tena ho amin’ny zavatra iray.” Ary ny teny grika midika hoe “mitsirika” dia midika hoe, “miondrika hijery zavatra iray; mijery amin’ny loha miondrika mankany aloha; mijery ao anatiny amin’ny vatana miondrika; mijery tsara ao anatiny, mandinika fatratra — momba ny olona iray izay te hahafantatra zavatra iray.” Izany no fihetsiky ny anjely manoloana ny lohahevitra momba ny famonjena.
TAM1897 D 49.6Ankehitriny, mahafantatra ny siansa hafa ve ny anjely — ny biolojia, ny jeolojia, ny iktiolojia, ny astronomia — ny siansa hafa rehetra? Fantatrareo fa eny. Fantatry ny rehetra fa mahafantatra tanteraka ny siansa hafa rehetra ny anjely. Fantatry ny rehetra fa azo antoka tanteraka ny milaza fa ny anjely rehetra dia mahafantatra ny siansa hafa rehetra amin’ny fomba lalindalina kokoa lavitra noho izay fantatry ny olona na oviana na oviana ny siansa iray monja. Saingy liana kokoa amin’ny lohahevitry ny famonjena ny anjely noho ny amin’ny siansa hafa rehetra. Ireo izay mahalala indrindra amin’ny hafa rehetra no liana indrindra amin’ity iray ity. Eny ary, nanaiky tamiko ianareo teo aloha fa raha afaka manonona loharano manan-kery toy izany aho, dia hilaza ianareo fa azo antoka ny fandraisantsika ity toerana ity. Andao àry, azo antoka isika. Ao anatin’ny fiarahana tsara indrindra isika — eny, ny fiarahana amin’ireo siantifika tsara indrindra. Misy loharano manan-kery izay mamaritra tanteraka ny raharaha, loharano siantifika.
TAM1897 D 49.7Ankehitriny, tsy manao lalao teny momba ny teny hoe siansa aho eto anio alina. Ampiasaiko ny teny hoe “siansa” sy “ara-tsiansa” mifandraika amin’ny famonjena ho teny tena marina tanteraka. Ny famonjen’Andriamanitra dia tena zavatra ara-tsiansa tokoa, tsy antsoina fotsiny hoe izany, fa tena izy tokoa, ary siantifika ambony indrindra. Koa aza mihevitra mihitsy ianareo hoe manao lalao amin’ny teny hoe “siansa” na “ara-tsiansa” aho. Ampiasaiko am-pahamarinana izany, satria mifanaraka amin’ny resaka eto.
TAM1897 D 49.8Fa tsy izay ihany: tsy hoe maniry ny hijery akaiky izany fotsiny ny anjely, toy ny olona te hahalala zavatra; fa tena mahazo fahalalana tokoa izy ireo. Mianatra izy ireo amin’ny alalan’ny fijerena akaiky sy ny fandalinana izany. Jereo ny Efesia 3:8-11, dia ho hitanao io hevitra io voalaza:—
TAM1897 D 50.1Eny, izaho, izay kely noho ny kely indrindra amin'ny olona masina rehetra, no nomena izao fahasoavana izao, dia ny hitory amin'ny jentilisa ny haren'i Kristy tsy hita lany, ary mba hampahita ny rehetra [Esoriko ny teny hoe olona, satria teny nampiana izany] izay fiombonan'ny zava-miafina, izay nafenina tao amin'Andriamanitra hatramin'ny fiandohan'izao tontolo izao, Izay nahary ny zavatra rehetra tamin'ny alalan'i Jesosy Kristy (3:9: dikan-teny ara-bakiteny avy amin'ny KJV); mba [Jereo ankehitriny: izaho dia hitory ny haren'i Kristy tsy hita lany, mba hampahita ny rehetra izay fiombonan'ny zava-miafina izay nafenina tao amin'Andriamanitra; ary izany dia natao mba, ho amin'ny tanjona] hampahafantarina ireo fanapahana sy fahefana any an-danitra amin'izao ankehitriny izao ny mahamaro samy hafa ny fahendren'Andriamanitra amin'ny fitondrany ny fiangonana, araka ny fikasana hatrizay hatrizay izay nataony tao amin'i Kristy Jesosy Tompontsika.
TAM1897 D 50.2Inona no “tanjona” amin’ny fampahafantarana izany amin’ny olona? — Mba hahafantaran’ireo fanjakana sy fahefana “eny amin’ny toerana an-danitra” (“any an-danitra” ny fandikana hafa manome azy; marina izany) ny fahendrena maro karazana an’Andriamanitra. Ireo anjely, ireo fanjakana, ary ireo fahefana, dia maniry mafy ny hijery ity filazantsara famonjena ity rehefa torina miaraka amin’ny Fanahy Masina nalefa avy any an-danitra. Tena mijery sy mianatra tokoa izy ireo. Ary rehefa mandalina izy ireo, dia mianatra fampahafantarana vaovao momba ny fahendren’Andriamanitra — ny fahendrena maro karazana an’Andriamanitra — araka ny fikasan’Andriamanitra mandrakizay izay nokasainy tao amin’i Kristy Jesosy Tompontsika. Fantatrao avy amin’ny soratra masina hafa fa ity zava-miafina an’Andriamanitra ity, ity fikasan’Andriamanitra mandrakizay ity, dia ampahafantarina ao amin’ny filazantsara. Fantatrao fa ireo fanjakana sy fahefana any an-danitra dia tsy mandrakizay amin’ny fomba iray — tsy avy amin’ny mandrakizay ka hatramin’ny mandrakizay izy ireo. Avy amin’ny fotoana iray manokana hatrany amin’ny mandrakizay izy ireo, tahaka antsika. I Gabriel dia ho mandrakizay ihany manomboka amin’ny fotoana nahariana azy. Tsy avy amin’ny mandrakizay ka hatramin’ny mandrakizay izy.
TAM1897 D 50.3Fa Andriamanitra kosa dia avy amin’ny mandrakizay ka hatramin’ny mandrakizay. Ankehitriny, avy amin’ny mandrakizay ka hatramin’ny mandrakizay dia nisy, ary mbola misy, ny fikasana iray — dia ny fikasany mandrakizay izay nomaniny ao amin’i Kristy Jesosy Tompontsika. Haharitra hafiriana moa ny anjelin’Andriamanitra vao ho tonga amin’ny halalin’izany, ka ho lany tanteraka ny fikarohana momba ilay fikasana mandrakizay? — Mandrakizay. Mazava tsara izany. Koa satria miseho amin’ny filazantsara izany fikasana izany, ka fantatra amin’ny alalan’ny zava-miafin’Andriamanitra, dia ilay hoe: “Kristy ao anatinareo, Izay fanantenana ny voninahitra”, dia mazava tsara fa mianatra izany ny anjely. Ary rehefa mandinika izany izy ireo, dia hitan’izy ireo miseho ao ny fahendrena isan-karazany an’Andriamanitra, araka ny tanjony mandrakizay. Maniry ny handinika izany izy ireo. Manao izany izy ireo, ary amin’izany no ianarany.
TAM1897 D 50.4Koa, rehefa takatr’izy ireo ny siansa rehetra hafa mihoatra noho izay takatry ny olona iray, ka liana kokoa amin’ity izy ireo noho ny amin’ireo rehetra ireo, ary mianatra avy amin’ity; tsy zava-misy azo itokisana ve izany ho antsika? Koa tsy lohahevitra mendrika kokoa ny saintsika, ny fisainantsika ambony indrindra, noho ny lohahevitra hafa rehetra atambatra ve ity? Ary tsy afaka manokana ny fontsika ho amin’ity isika ve, ka manolotra ny fanahintsika manontolo ho azy nefa tsy ho tsy ara-tsiansa? O, afaka isika, afaka tokoa! Andao hanao izany.
TAM1897 D 50.5Ankehitriny, aza diso hevitra amiko. Tsy manakiana ireo siansa hafa aho. Tsy milaza aho hoe tokony hohadinoina avokoa ny siansa hafa rehetra, ka heverina ho toy ny zavatra manjavozavo tsy misy fotony, ary tsy mendrika ny hojerena akory. Tsia; ny lazaiko dia lehibe kokoa noho izy rehetra ity; ary izay rehetra ianarantsika amin’izy ireo dia tsy maintsy ianarana eo ambany fifehezan’ity izay lehibe kokoa noho izy ireo. Ny lazaiko fotsiny dia hoe tsy maintsy manana toerana faharoa, farafaharatsiny, manoloana ity iray ity ny hafa rehetra, raha tiana ho ara-tsiansa isika.
TAM1897 D 50.6Hevero! Raiso ny saintsika voajanahary ampiasaintsika amin’ny siansa hafa. Ho ara-tsiansa tanteraka ve aho, na olona iza na iza, hametraka ny eritreriny tsara indrindra sy avo indrindra amin’ny siansa iray, nefa manana ny fahefana avo indrindra azo antoka fa misy siansa ambony kokoa eo am-pelatanany? Moa ve izany ho ara-tsiansa? — Tsia. Eny ary, hitantsika hatreto fa ity dia siansa; ary izy no siansa avo indrindra. Koa izay olona rehetra tsy mametraka ny eritreriny ambony indrindra, ny eritreriny tsara indrindra, ary ny heriny rehetra, amin’ity siansa ity aloha indrindra, ka tsy mamela azy hitarika ny siansa hafa rehetra, dia tsy ara-tsiansa izy araka ny toetran’ny zavatra.
TAM1897 D 50.7Ary tsy hendry koa izy. Fa inona moa ity siansa ity? — Ny famonjena. Tena tsara. Ary izy no fiainana mandrakizay. Alao sary an-tsaina hoe apetrako ny fiainako manontolo, ny heriko rehetra, amin’ny siansa hafa, ka hadinoiko ity, na heveriko ho ambany lenta ity, azoko ve izany? — Tsia. Haharitra hafiriana àry ny fotoana ananako hianarana ireo siansa hafa ireo? — Taona vitsivitsy monja, raha be indrindra. Dia ho vita mandrakizay ny asako amin’ireo siansa ireo, ary tsy hanana fahafahana hianatra azy ireo intsony mihitsy aho.
TAM1897 D 50.8Fa raha raisiko aloha ity iray ity, ka avelako ho eo amin’ny laharana faharoa ireo hafa mandra-pahazoako antoka ity, dia hanana fahafahana hianatra an’ireo hafa ve aho? — Eny. Mandra-pahoviana? — Mandrakizay. Ah, tsy izany ve no fomba feno fahendrena? Tsy izany ve no hany lalana feno fahendrena? Ary tsy izany ve no hany lalana siantifika sy mitombina? — Marina tokoa izany. Andao àry, isika ho siantifika, amin’ny fomba hentitra, amin’ny fomba ambony indrindra.
TAM1897 D 50.9Ankehitriny, andao isika hijery lavitra kokoa. Ao amin’ilay andininy voalohany nojereontsika momba ny anjely, dia nanomboka tamin’ny mpaminany izany, toy izao: “Ny amin'izany famonjena izany dia notadiavin'ny mpaminany sy nokatsahiny fatratra, dia ireo efa naminany ny fahasoavana ho anareo;” rehefa nanambara mialoha ny fijalian’i Kristy sy ny voninahitra hanaraka izany izy ireo.
TAM1897 D 51.1Ankehitriny, tamin’ny alalan’ireo mpaminany no nampahafantarana an-tsoratra, araka ny hita eto, ity siansan’ny famonjena ity, ity vokatry ny fisainan’Andriamanitra momba ny famonjena ity. Ity bokin’ny siansa ity, ity siansan’ny famonjena ity, dia tamin’ny alalan’ireo mpaminany no nisehoany. Nisy fahalalana ananany momba ireo siansa hafa ve? — Eny.
TAM1897 D 51.2Hita izany amin’ny toerana maro — mihoatra noho izay hananantsika fotoana hojerena anio alina. Saingy hijery teboka roa na telo isika, mba hahazoantsika ao an-tsaina ny zava-misy fa nanana fahalalana momba ireo izy ireo.
TAM1897 D 51.3Ao amin’ny toko faha-15 amin’ny 1 Korintiana dia misy fanambarana siantifika izay efa nambara arivo sy fitonjato taona teo ho eo talohan’ny nahitan’ny siansa azy. Efa teo foana izy io nandritra ireo taona rehetra ireo, saingy ireo mpahay siansa tompon’ny sehatra dia tsy nahalala izany tamin’ny alalan’ny fomba fisainany. Fanambarana ny marina iray momba ny astronomia izany. Izay nino ilay fanambarana ao amin’ny Baiboly dia nahafantatra izany hatrizay, mazava ho azy, na dia tsy mbola nandre ny teny hoe ‘astronomia’ aza; fa ny siansan’ny olombelona kosa tsy nahafantatra izany, ary tsy nahita izany raha tsy taorian’ny fotoana ela be.
TAM1897 D 51.4Hevitra iray hafa: Rehefa nanoratra izany fanambarana siantifika izany ilay mpanoratra Baiboly, izay hita ho marina ara-tsiansa arivo sy fitonjato taona taty aoriana, moa ve tsy efa fanambarana siantifika marina hatrizay hatramin’ny fotoana nahitana azy? — Marina tokoa. Koa tsy izany ve no izy tamin’ny fotoana nanoratana azy? — Azo antoka. Ny andininy dia 1 Korintiana 15:41:—
TAM1897 D 51.5Hafa ny voninahitry ny masoandro, ary hafa ny voninahitry ny volana, ary hafa ny voninahitry ny kintana; fa ny kintana anankiray dia hafa voninahitra noho ny kintana anankiray.
TAM1897 D 51.6Tsy fantatra izany zato taona lasa izay, satria tokony ho tamin’izany fotoana izany dia nisy lehilahy iray nihevitra ny tenany ho mpandinika kintana lehibe, ary noheverina ho toy izany teo anivon’ny mpiara-miasa taminy, no nanakiana io fanambarana io ho diso, ary ho porofon’ny tsy fahalalan’ireo mpanoratra Baiboly; satria nihevitra izy (izany hoe, ny mpanoratra Baiboly no nihevitra) fa ny kintana iray dia miavaka amin’ny kintana hafa amin’ny voninahiny, amin’ny famirapiratany, fa tsy amin’ny halaviran-dalana. Izany no fanambaran’ity mpitsikera ity momba izany. Ny heviny dia, ary niteny tamin’ny anaran’ny siansa momba ny kintana izy, fa ny hany antony mahatonga ny kintana iray ho mamirapiratra sy tsara tarehy kokoa noho ny iray hafa ho antsika, dia satria akaiky antsika kokoa ilay iray noho ny iray hafa, ka mahazo hazavana betsaka kokoa avy aminy isika. Saingy ankehitriny, eo amin’ny sehatry ny siansa rehetra, dia fantatra fa marina fa misy fahasamihafana mitovy amin’ny an’ny voninkazo eto an-tany ny kintana, eo amin’ny halehibeny sy ny hatsarany ary ny lokony. Koa raha afaka mahita ny voninkazo rehetra eto an-tany apetraka eo anoloantsika ao anaty saha lehibe iray, amin’ny voninahiny rehetra sy ny karazam-loko isan-karazany, ary avy eo mahita ny kintan’ny lanitra mazava tsara tahaka ny fahitantsika ireto, dia ho hitantsika fa feno karazany sy tsara tarehy tahaka ny voninkazo ihany koa ny kintana. Fantatra izany ankehitriny, saingy tsy fantatra izany tamin’ny fotoana nanoratana ilay andininy ho an’ny Korintiana.
TAM1897 D 51.7Ankehitriny, manontany aho, tsy fanambarana siantifika ve izany, tsy fanambarana ny marina iray teo amin’ny siansa ve izany, tamin’ny andro nanoratan’i Paoly sy nandefasan’i Paoly izany tany Korinto, tahaka ny fahamarinan’izany ankehitriny ihany? Ny fahitana nataon’ny siansa fa marina izany dia tsy nahatonga azy ho marina, ary tsy nanampy na kely aza ny lanjany amin’ny maha-marina azy. Ny fahitana nataon’izy ireo dia naneho fotsiny fa nahita zavatra iray izay marina izy ireo, saingy tsy fantany teo aloha, satria tsy nino ny Baiboly. Raha toa ka namaky izany tao amin’ny Baiboly fotsiny izy ireo, ka nino sy nanaiky izany, dia ho fantatr’izy ireo ela be talohan’ny nahitan’ny mpahay siansa azy io hevitra io.
TAM1897 D 51.8Misy siansa hafa: Indray andro i Sir Isaac Newton nipetraka teo ambanin’ny hazo paoma. Nisy paoma iray nianjera avy tamin’ny sampana teo akaikiny. Efa imbetsaka ny paoma no nianjera avy tamin’ny hazo talohan’izay. Efa nahita paoma nianjera avy tamin’ny hazo izy talohan’izay. Saingy tamin’io andro io dia tao anatin’ny toe-tsaina fisaintsainana izy, ary nanomboka nieritreritra. Nahoana no nianjera ilay paoma? Tsy maintsy ho noho ny herin’ny tany nanintona azy ho any aminy. Koa satria lehibe noho ilay paoma ny tany, dia nanintona azy ho any aminy izy rehefa niala tamin’ny hazo ilay izy. Hoy izy, Raha raisiko io paoma io, ary atsipiko avo araka izay tratrako, dia mbola hianjera eto an-tany ihany izy. Koa raha ny herin’ny tany no nitondra azy tamin’ity halavirana kely ity, rehefa atsipiko avo araka izay tratrako izy ka miverina indray, dia porofo izany fa io herin’ny tany io dia mahatratra lavitra toy izany avy amin’ny tany, ary mitazona ilay zavatra ka mamerina azy. Raha afaka manipy azy ho avo iray maily aho, ka miverina izy, dia ho hita miharihary fa mahatratra iray maily ny heriny ka mampody ilay zavatra. Dia hoy izy, Raha marina izany, dia tokony hahatratra ny volana io hery io. Moa ve mahatratra ny volana tokoa izany? Handeha hijery aho. Nankany an-tranony izy dia nipetraka teo, naka ireo kajy astronomika momba ny lalana misy ny volana teo amin’ny toerany, ary nanao kajy maro be nisesy. Saingy tsy nifanaraka. Namerina nanao izany imbetsaka izy, saingy tsy nifanaraka ihany; tsy vitany ny nahatonga an’io hery io hahatratra ny volana.
TAM1897 D 52.1Nataony an-kilabao ilay izy nandritra ny folo taona teo ho eo, raha tsy diso ny fitadidiako, talohan’ny niverenany nandinika izany indray. Indray andro, nisy famakafakana vaovao navoaka momba ny lalana misy ny volana, nanitsy ny tsy fahatomombanana sasany tamin’ireo kajy teo aloha. Rehefa navoaka izany, dia hoy i Newton: “Moa ve ity hanome izay ilako?” Nalaony ireo tarehimarika, dia niasa izy, ary nanao andiana kajy maro be izay tena hahagaga anao sy ahy tokoa. Saingy tamin’ny farany dia tonga teo amin’ny isa roa na telo mialoha ny valiny izy, ary hitany fa hifanaraka izany. Tena gaga tanteraka tamin’ilay zava-misy mahagaga izy ka tsy vitany ny namita ny kajiny. Nianjera tamin’ny tanany ny penina, ary voatery nangataka namana iray izy mba hamita izany ho azy. Nanaiky ilay namana, ary Sir Isaac Newton dia nanaporofo zava-misy siantifika iray, na raha ny marina kokoa, siansa vaovao iray. Antsoina hoe herin’ny sintona izany. Ary tsy mety ho hadinoina intsony izy nanomboka teo.
TAM1897 D 52.2Zava-dehibe tokoa izany. Kanefa efa tao amin’ny Baiboly izany, roa arivo sy dimanjato taona talohan’ny nahitan’i Sir Isaac Newton azy teo amin’ny zavaboary. Ny sinton’ny tany dia tsy inona fa ny fifandanjan’izao rehetra izao. Io no foto-kevitra, io no lalàna, araka ny fitenin’ny mpahay siansa, izay itazonana ny fifandanjan’izao rehetra izao. Izany hoe, ny vatana tsirairay ao amin’izao rehetra izao dia misy fiantraikany amin’ny vatana hafa rehetra, ary mifandanja amin’izany. Tsy ny vatana tsirairay ihany, fa ny singan’ny matiera tsirairay ao amin’izao rehetra izao, dia misintona sy misy fiantraikany amin’ny singan’ny matiera hafa rehetra ao amin’izao rehetra izao.
TAM1897 D 52.3Eo amin’ny tontolo ara-batana, izany dia zava-misy mifanandrify tsotra fotsiny amin’izay nifampizarantsika tamin’ny kilasy Baiboly androany tolakandro, momba ny fiainana. Hitantsika fa tsy afaka mikasika olona na zavatra ianao raha tsy fantatra izany manerana ny tontolo rehetra. Tsy misy tsintsina iray latsaka raha tsy fantatry ny Rainao izany, ary tsy misy tsintsina iray latsaka raha tsy tsapa manerana ny tontolo rehetra ny fianjerany. Zava-misy mifanandrify tsotra fotsiny amin’izany izany.
TAM1897 D 52.4Misy zava-misy ara-panahy koa eo izay mifanandrify amin’ireo roa ireo.
TAM1897 D 52.5Aiza no hialako amin'ny Fanahinao? Aiza no handosirako tsy ho eo anatrehanao? Na dia miakatra any an-danitra aza aho dia any Hianao; Ary na dia manao ny fiainan-tsi-hita ho fandriako aza aho, indro, any Hianao. Na dia maka ny elatry ny maraina aza aho, Mba hitoetra any am-paran'ny ranomasina, Dia mbola entin'ny tananao ihany aho, na dia izany aza, Sy hazonin'ny tananao ankavanana. Salamo 139:7-10.
TAM1897 D 52.6Rehefa ianao sy izaho mieritreritra eritreritra marina, voamarika any an-kafa ve izany? Mieritreritra eritreritra diso isika. Inona no atao hoe eritreritra diso? — Ota. Aiza àry no iandohan’ny ota? — Ao amin’ny eritreritra. Misy olona ankoatra ahy ve mahatsikaritra ny otako eto amin’izao rehetra izao? Iza no mahatsikaritra izany? — Andriamanitra, amin’ny alalan’ny Fanahiny. O, raha izany, misy zava-misy ara-panahy ve eto amin’ny tontolo misy antsika izay tsy hita? tsy tsapa? na eritreritra na tsara na ratsy izay tsy tsapa? Tsy hitanao ve àry ny sinton’ny tany ho toy ny siansa? I Sir Isaac Newton dia nahita fahamarinana iray eto amin’ny tontolo izay mifanaraka amin’ireo fahamarinana hafa eto amin’ny tontolo.
TAM1897 D 52.7Ny lalàna hitan’i Newton dia, araka ny efa nolazaiko, ilay mitazona ny fifandanjan’ny tontolo. Ankehitriny dia hamaky ny soratra aho izay mampiseho fa efa fantatra izany roa arivo sy dimanjato taona talohan’ny nahitan’i Newton azy. Isaia 40:12:—
TAM1897 D 52.8Iza no namatra ny rano teo am-pelatanany, ary nanjehy ny lanitra tamin'ny zehiny, sy namory ny vovo-tany tamin'ny vata, ary nandanja ny tendrombohitra tamin'ny fandanjana sy ny havoana tamin'ny mizana?
TAM1897 D 52.9Rehefa napetraka ny tendrombohitra sy ny havoana, dia nampifandanjana izy ireo. Moa ve Andriamanitra no nametraka izany mba haharitra ny fifandanjany? Inona no anarana siantifika an’ilay lalàna mampaharitra ny fifandanjan’ny zavatra? — Herin’ny sintona. Ka momba ny inona no noresahin’i Isaia? — Momba ny herin’ny sintona. Marina tokoa izany.
TAM1897 D 52.10Maneho izany zava-misy izany ny mpahay siansa amin’ny alalan’ny voninkazo kely antsoina hoe snowdrop (Galanthus). Eritrereto karazana voninkazo roa izay miteraka taranaka avy amin’ny voany. Ny iray dia voninkazo mitsangana, ny iray kosa dia voninkazo miondrika. Efa voamarikao fa misy tahony kely manodidina ny iray eo afovoany amin’ny voninkazo. Ankehitriny, amin’ny voninkazo mitsangana izay miteraka avy amin’ny voany, ny tahony afovoany dia fohy kokoa foana noho ireo manodidina azy. Raha voninkazo miondrika kosa izy, dia lava kokoa noho ireo manodidina azy ny tsilo afovoany. Ny anton’izany dia satria ny vovoka-boninkazo — ny pôlena — izay eo amin’ireo manodidina dia tsy maintsy mianjera eo amin’ilay afovoany, raha tsy izany dia tsy hisy fiterahan’ilay voninkazo.
TAM1897 D 52.11Ankehitriny, amin’ny voninkazo mitsangana izay miteraka amin’ny alalan’ny voa, dia tsy maintsy fohy kokoa noho ireo manodidina azy ity tahony afovoany ity, mba hahafahan’ny vovobonin’ireo manodidina azy milatsaka eo aminy. Raha lava kokoa izy, dia ho latsaka any ambany ilay vovobony ka tsy hahatratra azy, ary noho izany dia tsy hisy voa hoforonina. Raha voninkazo miondrika kosa izy, ary fohy kokoa noho ireo manodidina azy ity tsilo ity, dia hiala any an-daniny ilay vovobony ary indray, tsy hisy voa hoforonina. Koa, amin’ny voninkazo mitsangana rehetra izay miteraka amin’ny alalan’ny voa, dia fohy kokoa noho ireo manodidina azy ilay tsilo afovoany. Amin’ny voninkazo miondrika rehetra izay miteraka amin’ny alalan’ny voa, dia lava kokoa ilay eo afovoany.
TAM1897 D 53.1Ny “snowdrop” dia miteraka tena avy amin’ny voany. Ary na dia voninkazo mitsangana aza izy, dia lava kokoa noho ireo manodidina azy ny tahony afovoany. Ahoana no ahafahany manao izany? Haveriko indray mba ho azonareo tsara kokoa ny hevitra: Ny “snowdrop” dia voninkazo mitsangana tokoa, ary miteraka tena avy amin’ny voany. Ny tahony afovoany, noho izany, dia tokony ho fohy kokoa noho ireo hafa. Kanefa lava kokoa izy. Ahoana àry no ahafahany miteraka tena avy amin’ny voany? Efa nanome vahaolana amin’izany ny Tompo. Namboariny mba na dia voninkazo mitsangana aza izy, dia hiondrika sy hihantona ihany. Noho izany, ny tahony afovoany no natao ho lava kokoa noho ny an’ny hafa, amin’ity voninkazo mitsangana ity. Mitombo izy ary mitsangana tsara mandra-pamoniny sy matoy ary vonona hiteraka. Amin’izay indrindra no miondrika ny lohany, ary rehefa latsaka amin’ny toerany ny vovobony, dia mitsangana indray ilay voninkazo kely.
TAM1897 D 53.2Ankehitriny, efa tsara tarehy izany amin’ny tenany; fa eto no idiran’ny fanoharana ny lalàn’ny sinton’ny tany. Milaza amiko ity mpahay siansa ity fa ny mahatonga ilay voninkazo hiondrika, hiondrika ny lohany, dia ny sinton’ny tany. Marina izany. Inona no mahatonga ny paoma hianjera? — Ny lanjany. Fa ny lanja dia tsy inona fa ny sinton’ny tany — avy amin’ny teny latina hoe gravus, izay midika hoe lanja. Inona no mahatonga ilay voninkazo mitsangana hiondrika ny lohany? — Ny lanjan’ny tany. Fa nahoana no tsy mampiondrika ny lohan’ilay voninkazo ny lanjan’ny tany mialoha? — Eny, rehefa namorona an’ilay voninkazo kely Andriamanitra, dia nampifandanjany ny tany, eny, nampifandanjany ny tontolo, araka ny filàn’io voninkazo io. Rehefa namorona an’ilay voninkazo kely tsotra “snowdrop” Andriamanitra, dia notazoniny teo amin’ny fifandanjana ny tontolo, ary nampifanarahany tamin’ny zavatra nilain’ilay voninkazo bitika! Ary raha nihevitra an’ilay voninkazo bitika Andriamanitra, mainka moa fa hihevitra anareo Izy, ry kely finoana?
TAM1897 D 53.3Ankehitriny, ity mpahay siansa ity dia milaza amiko fa raha toa ka natao ho iray livatra, na iray onsa mihitsy aza, mavesatra kokoa noho ny ankehitriny ny tany — ary mazava ho azy fa ny tontolo — dia ho nampiondrika ny “snowdrop” talohan’ny fotoana tokony ho izy izany; satria noho izy mavesatra kokoa, dia ho lehibe kokoa ny fiantraikany taminy. Ary raha izany no nitranga, dia ny voninkazo orampanala voalohany no ho farany. Kanefa mba ho velona sy hampifaly ny olombelona hatramin’ny faran’izao tontolo izao ilay voninkazo kely orampanala, dia nametraka ny tontolo rehetra araka ny filàn’ilay voninkazo i Andriamanitra, ka rehefa tonga ny fotoana tena ilàny izany, dia ampy tsara ny lanjany hanintonana azy hiondrika. Avy eo, raha mbola mihantona izy, mba hisian’ny fiterahana, misy hery hafa avy amin’ny fakany, ka mihamafy kely ny tahony, ary resin’ilay voninkazo ny herin’ny sinton’ny tany, ka mitsangana toy ny teo aloha indray.
TAM1897 D 53.4Iza no namatra ny rano teo am-pelatanany, ary nanjehy ny lanitra tamin'ny zehiny, sy namory ny vovo-tany tamin'ny vata, ary nandanja ny tendrombohitra tamin'ny fandanjana sy ny havoana tamin'ny mizana?
TAM1897 D 53.5Iza no nametraka ny fandanjalanjan’ny tontolo? — Andriamanitra. Nilaza izany i Isaia efa ho roa arivo sy dimanjato taona talohan’ny nahitan’i Sir Isaac Newton izany. Tsy zava-misy ara-tsiansa ve izany tamin’ny fotoana nanoratan’i Isaia azy? — Eny. Tsy voarakitra an-tsoratra ve izany nandritra ireo taonjato rehetra ireo? — Eny. Tsy fahamarinana siantifika ve izany hatrizay? — Eny. Lasa fahamarinana siantifika kokoa ve izany rehefa hitan’i Newton? — Tsia; nianatra zavatra tsy fantany teo aloha ny mpahay siansa, nefa efa tao amin’ny Baiboly hatrizay.
TAM1897 D 53.6Diniho ireo zavatra ireo. Tian’Andriamanitra isika hanao izany. Tiany ianao sy izaho hahita fa ny famonjena, ny Teny nomeny antsika, izay iantsoany ny fisainantsika ambony indrindra, dia tsy resaka kely sy tery an-kilany, fa ilay zavatra lehibe indrindra azon’izao tontolo izao fantarina. Izy no zavatra lehibe indrindra azon’ny siansan’izao tontolo izao fantarina. Izy no siansa ambony indrindra azon’izao tontolo izao fantarina.
TAM1897 D 53.7Kanefa tsy tokony hianatra izany isika mba ho lasa siantifika. Tokony hianatra izany isika mba ho voavonjy; ary ny ho voavonjy dia siantifika.