Ny Siansan’ny Famonjena. – Laharana faha-2

TAM1897 D 59.2Toriteny natao ny Alahady hariva, 14 Febroary 1897 Navoaka tao amin’ny Gazety Isan’andron’ny Kaonferansa Jeneraly tamin’ny 17 Febroary 1897, Boky 1, Laharana 4, pejy 59-64 ary tamin’ny 18 Febroary 1897, Boky 1, Laharana 5, pejy 65-66.

TAM1897 D 59.3TENY iray na roa fanazavana fanampiny alohan’ny hanombohantsika ny fandalinana anio alina: Tsy isalasalana fa maro no mety ho nanontany tena sao tsy hahazaka fitsapana izay rehetra nolazaina ny takariva lasa teo. Hahazaka izany. Tsy niteny an-jambany aho. Marina fa tsy nanazava ny zava-drehetra amin’ny antsipiriany aho, fa raha mieritreritra izay nolazaiko ianareo rehefa hivoaka an-tsoratra izany, dia ho hitanareo fa marina izany. Rehefa nilaza aho fa mifandanja amin’ny tany ny ‘snow-drop’, ary mifandanja amin’ny ‘snow-drop’ ny tany, dia raha misy meteorita milanja taonina maromaro mianjera eo ambonin’ny tany, tsy lehibe kokoa ve ny herin’ny sinton’ny tany noho ny teo aloha? Ary tsy hanimba izany ve ny fifandanjan’ilay voninkazo amin’ny tany? — Tsia; satria tsy ny tany irery no mifandanja amin’io voninkazo io, fa ny tontolo rehetra. Tadidinareo ve fa, amin’ny fandalinana ny lalàn’ny sinton’ny tany, ny fanambarana siantifika dia hoe, ny singa tsirairay rehetra ao amin’ny zavatra rehetra eto amin’izao rehetra izao dia misintona ny singa tsirairay hafa rehetra, ka tsy ny tany irery ihany no mifandanja amin’ny filàn’ny voninkazo, fa ny tontolo iray manontolo; noho izany, ny fianjeran’ny meteorita dia tsy hampitombo ny herin’ny sinton’ny tontolo iray manontolo.

TAM1897 D 59.4Fanazavana vitsivitsy fotsiny aloha: Raha niresaka momba ny lohahevitra hoe “Ny Siansa ao amin’ny Baiboly,” na “Ny Siansa sy ny Baiboly” aho tamin’ny lesona teo aloha, dia ho niresaka lalindalina kokoa momba ny atao hoe sinton’ny tany, sy ny tsy atao hoe izany, araka ny hevitra siantifika momba ilay teny. Saingy tsy momba izany no noresahiko; ny hany nokasako tamin’iny alina iny dia ny milaza ny zava-misy momba ny fahitana ny lalàn’ny sinton’ny tany, sy ny teôria momba izany amin’ny maha lalàna azy. Nisy fiovan’ny fomba fijery nanomboka tamin’ny andron’i Newton, mikasika ny teôria momba io lalàna io; saingy tsy misy fiantraikany amin’ilay lalàna izany.

TAM1897 D 60.1Raha ny marina tanteraka, ny fisintonana dia tsy lalàna mihitsy, fa herin’Andriamanitra fotsiny. Tsy tena misy akory ny “lalàn’ny natiora.” Ny lalàn’ny natiora dia fahazaràn’Andriamanitra fotsiny. Ny lalàn’ny sinton’ny tany dia fahazaràn’Andriamanitra ihany; fanehoana ny herin’Andriamanitra. Saingy satria tsy niresaka momba ny tena maha-izy azy aho, dia nampiasa ireo teny ireo tamin’ny heviny eken’ny besinimaro aho, ary mba hilazana fotsiny fa izy io no mitazona ny fifandanjan’izao rehetra izao.

TAM1897 D 60.2Hovakiko anio hariva ny famaritana hafa momba ny siansa. Ity koa dia nalaina avy amin’ny iray amin’ireo mpahay siansa malaza sy ekena maneran-tany: “Ny siansa no fahalalana marina indrindra ananantsika momba ny lohahevitra iray.” Ny teny hoe “siansa” dia midika ara-bakiteny hoe fahalalana. Marina ilay famaritana azontsika tamin’ny alina lasa teo. Vokatry ny fisainana izy io. Ary mety tsara ihany koa ny mamaritra azy ho toy ny fahalalana marina indrindra ananantsika momba ilay lohahevitra.

TAM1897 D 60.3Ankehitriny, raha miverina amin’ireo teboka roa tamin’ny lesona teo aloha isika. Aiza no nahitana ny fahalalana marina indrindra momba ny fahasamihafan’ny famirapiratry ny kintana, nandritra ny arivo sy fiton-jato taona talohan’ny nahitan’ny siansa izany? — Ao amin’ny Baiboly. Koa aiza no nahitana ny tena siansan’io lohahevitra io? — Ao amin’ny Baiboly. — Aiza no nahitana ny fahalalana marina indrindra momba ny fifandanjan’ny tontolo rehetra nandritra ny roa arivo sy dimanjato taona talohan’ny nahitana izany? — Ao amin’ny Baiboly. Dia inona no boky siantifika indrindra eran-tany, momba io siansa io? — Ny Baiboly. Tadidio hatrany fa tsy miresaka momba ny siansa sy ny Baiboly aho. Miresaka momba ny siansan’ny famonjena aho. Ary na dia misy aza ny fampiasana teny momba ny siansa hafa, dia tsy misaraka amin’ity siansa lehibe ity ihany izany. Izany no hahafantarantsika, ianao sy izaho, amin’ny alalan’ny porofo rehetra azontsika angonina ato anatin’izao adiny roa fianarana izao, fa ny famonjena dia siansa, fa izy no siansa ambony indrindra eto amin’ny tontolo, fa izy no tena mendrika ny hodinihintsika, ary miasa araka ny siansa isika rehefa manokana ny fianarantsika lehibe indrindra sy feno fo ho azy.

TAM1897 D 60.4Ankehitriny, ny Baiboly dia tsy lahatsoratra momba ny siansa na inona na inona afa-tsy ny siansan’ny famonjena. Izy dia lahatsoratra voatokana tanteraka momba io lohahevitra io. Miresaka momba ny siansa hafa ny Baiboly; saingy tsy misy lahatsoratra ao amin’ny Baiboly momba ny siansa hafa. Misy ireo siansa hafa voatonona, tahaka ireo efa nojerentsika tao amin’ny 1 Korintiana sy Isaia; nahoana no voatonona ao amin’ireo toerana ireo izy ireo — mba hanambarana hevitra siantifika? — Tsia; fa mba hampiasaina hanazavana tsara kokoa amin’ny fahatakarantsika ny siansan’ny famonjena. Nahoana no nampidirina ilay fahamarinana ara-astronomia ao amin’ny 1 Korintiana 15:41? Inona no tanjon’ny filazana hoe, “ny kintana anankiray dia hafa voninahitra noho ny kintana anankiray?” Mitohy avy hatrany ny teny hoe, “Dia toy izany koa ny fitsanganan'ny maty … afafy amin'ny fahafaham-boninahitra izy, atsangana amin'ny voninahitra; afafy amin'ny fahalemena izy, atsangana amin'ny hery.” Tahaka ny an’ny kintana iray tsy mitovy amin’ny kintana hafa amin’ny voninahiny, dia toy izany koa ny fitsanganan’ny maty. Koa hitanareo fa ny tanjon’ny fampidirana ilay hevitra siantifika dia ny hanazava tsara kokoa ny hevitra iray ao amin’ny siansan’ny famonjena, mba hanampy antsika hahita tsara kokoa ny fahamarinana iray ao amin’ny siansan’ny famonjena.

TAM1897 D 60.5Nahoana i Isaia no nampiditra tao anatin’ny lahateniny ilay fanambarana momba ny fisian’ny sinton’ny tany? Andao hojerentsika kely kokoa ny toko, dia ho hitantsika. Vakiko io andininy io ary avy eo ny iray hafa eo amin’ny faran’ny hevitra arahiny. “Iza no namatra ny rano teo am-pelatanany?” “Koa ampitovinareo amin'iza moa Aho, hitahako aminy? Hoy ny Iray Masina. Asandrato ny masonareo, ka mijere; Iza no nahary ireny? Izy no mamoaka ny antokony araka ny isany sy miantso azy rehetra amin'ny anarany avy noho ny haben'ny fahatanjahany sy ny heriny tsy toha, ka tsy misy diso ireny na dia iray akory aza.” Isaia 40:25, 26.

TAM1897 D 60.6Tsy misy na iray aza tsy voamarik’Azy, ary voalanjalanja araka ny filàn’ny voninkazo kely tsirairay maniry eny an-tsaha izy rehetra. Fa nahoana Izy no manintona ny saintsika amin’izany, ary mampiditra izany ao anatin’ny teniny eto? — Tsy mba hilazana ny zava-misy ara-tsiansa; fa mba hisarihana ny sain’ny olon-drehetra ho amin’ny siansan’ny famonjena. Inona no tiany hambara amin’izany? Tokony handinika izany rehetra izany isika, ary handinika hoe inona no nanao izany rehetra izany? Ary avy eo dia mitohy mamaky aho hoe: “Nahoana no miteny ianao, ry Jakoba ô, ary milaza ianao, ry Isiraely ô, hoe: Miafina tsy hitan'i Jehovah ny lalako, ary mihelina tsy hitan'Andriamanitro ny rariny tokony ho ahy?” Isaia 40:27.

TAM1897 D 60.7Rehefa mikarakara fatratra ny voninkazo maniry eo am-paladiantsika aza Andriamanitra, ka tsy miafina na hadinoina izany; koa ahoana no ahafahanao milaza fa miafina amin’ny Tompo ianao, ary efa hadinoiny ny rariny tokony ho anao, ka tsy miraharaha anao intsony Izy? Araka izany dia hitanareo fa amin’ny tranga rehetra, ny fahamarinana ara-tsiansa dia ampidirina manontolo mba hanazavana aminao sy amiko ny siansan’ny famonjena.

TAM1897 D 61.1Hevitra iray hafa: Rehefa azon’ireo mpanoratra ireo izany, dia tamin’ny alalan’ny fanambarana. Mazava ho azy fa tsy avy tamin’ny fikarohana siantifika nisy teto an-tany no nahazoan’izy ireo ireo zavatra ireo. Nampiseho ny siansany lehibe indrindra ny Tompo, dia ny siansan’ny famonjena; ary nampiasa ireo siansa hafa mba hanazavana izany Izy. Dia iza amin’ireo siansa rehetra ireo no manan-danja indrindra amin’ny Tompo? — Ny famonjena, mazava ho azy. Rehefa nampiasa ireo siansa hafa fotsiny ny Tompo mba hanazavana ity, dia miharihary tanteraka fa heveriny ho manan-danja kokoa noho ireo hafa ity siansa ity.

TAM1897 D 61.2Kanefa tsy izay ihany. Nisy lehilahy iray voatonona ao amin’ny Baiboly nahafehy tanteraka ny siansa ankapobeny — ireo siansa voajanahary rehetra eto amin’izao tontolo izao. Tiako ho hitanareo fa nisy lehilahy iray nahafehy tanteraka ireo siansa izay tena omena lanja be eto amin’izao tontolo izao ankehitriny. Ary tiako ho hitanareo izay lazainy manoloana izany rehetra izany. Ity ilay andininy:—

TAM1897 D 61.3Ary Andriamanitra nanome an'i Solomona fahendrena sy fahiratan-tsaina be indrindra ary fahalalana betsaka tahaka ny fasika amoron-dranomasina. Ary ny fahendren'i Solomona nihoatra noho ny fahendren'ny zanaky ny atsinanana rehetra sy ny fahendren'ny Egyptiana rehetra. Fa hendry noho ny olona rehetra izy; eny, hendry mihoatra noho Etana Ezrahita sy Hemana sy Kalkola sy Darda, zanak'i Mahola, aza izy ary ny lazany efa niely tamin'ny firenena rehetra manodidina. Nanao ohabolana telo arivo izy, sady nanao tonon-kira dimy amby arivo. Ary nilaza ny amin'ny hazo hatramin'ny hazo sedera any Libanona ka hatramin'ny hysopa izay maniry eny amin'ny ampiantany izy, sady nilaza ny amin'ny biby sy ny vorona sy ny biby mandady sy mikisaka ary ny hazandrano koa. 1 Mpanjaka 4:29-33.

TAM1897 D 61.4Niresaka momba ny hazo izy, nanomboka tamin’ny hazo sedera any Libanona ka hatramin’ny hysopa izay maniry eny amin’ny rindrina. Inona no anarana ara-tsiansa an’izany? — Botanika. Nahay botanika kokoa noho ny olon-drehetra teto an-tany izy.

TAM1897 D 61.5Niresaka momba ny bibidia ihany koa izy. Inona no teny siantifika raha apetraka ao anio? — Zoolojia. Takatr’i Salomona ny zoolojia tsara kokoa noho ny olona rehetra velona eto an-tany ankehitriny. Nampianatra izany izy; fa voalaza hoe niresaka momba ireo zavatra rehetra ireo izy. Nampianatra ireo siansa ireo izy.

TAM1897 D 61.6“Ary ny vorona.” Inona io siansa io?—Ornitolojia. Dia nampianatra ny siansan’ny botanika, ny zoolojia, ny ornitolojia i Salomona.

TAM1897 D 61.7Inona indray? — “Ary ny biby mandady.” Siansa inona izany? — Entomolojia.

TAM1897 D 61.8“Ary momba ny trondro.” Inona io siansa io? — Iktiolojia.

TAM1897 D 61.9Ny olona mamaky ity andininy ao amin’ny Soratra Masina ity dia matetika tsy mihevitra an’i Salomona ho mpahay siansa ankapobeny. Fa raha voalaza fa niresaka momba ny botanika, ny zoolojia, ny ornitolojia, ny entomolojia, ary ny iktiolojia i Salomona, dia ho vonona ny hilaza izy ireo hoe: “Tena lehilahy mahagaga tokoa i Salomona.” Kanefa tsy ho lasa mahagaga kokoa na kely aza izany raha oharina amin’izao; satria efa milaza izany rehetra izany tokoa ilay andininy.

TAM1897 D 61.10Namaky izany aho mba hahitanareo fa nahalala zavatra momba ny siansa i Salomona, tsy hoe zavatra kely fotsiny momba ny siansa, fa nahalala bebe kokoa momba ireo siansa rehetra ireo noho izay efa fantatry ny olona hafa momba ny iray amin’izy ireo na oviana na oviana.

TAM1897 D 61.11Kanefa na dia nahatakatra tanteraka ireo siansa rehetra ireo aza izy, ary nampianatra momba izany rehetra izany, dia izao no lazainy: “rehefa re izany rehetra izany, dia izao no faran'ny teny”; ny fehin-kevitry ny zavatra rehetra nolazaina dia hoe: “Andriamanitra no atahory, ary ny didiny no tandremo, fa izany no tokony hataon'ny olona rehetra. Fa ny atao rehetra dia ho entin'Andriamanitra ho amin'ny fitsarana ny zava-miafina rehetra, na soa na ratsy.”

TAM1897 D 61.12Araka ny heviny, inona no laharam-pahamehana indrindra, raha oharina amin’ny siansa hafa rehetra mitambatra? — Ny famonjena avy amin’Andriamanitra.

TAM1897 D 61.13Mahafantatra ny siansa rehetra ny anjely, nefa heverin’izy ireo fa mendrika kokoa ny hodinihina noho ny siansa hafa rehetra mitambatra ny famonjena. Ny mpaminany koa dia nihevitra izany ho mendrika kokoa; ary nampiasa ny hafa ho fomba iray hahatakarana tsara kokoa ny famonjena. Ary indro misy olona iray izay nahafantatra ireo siansa hafa, ary milaza izy fa mihoatra azy rehetra ny siansan’ny famonjena. Ankehitriny dia tiako ho hitanareo fa Andriamanitra tenany, eo amin’ny lafiny Azy, dia mihevitra izany ho toy izany koa, ankoatra ireo rehetra ireo.

TAM1897 D 61.14Jereo eto: Vao avy namaky isika fa nampianatra ireo siansa rehetra ireo i Salomona. Firy amin’ireo fampianarana ireo no voasoratra ho antsika mba hianarantsika? — Tsy nisy na iray aza. Tsy nitondra firaketana na tatitra momba ny fampianaran’i Salomona momba ny botanika ho antsika Andriamanitra. Tsy nitondra na nampiditra an-tsoratra lesona na iray aza ho antsika Izy, izay nampianarin’i Salomona momba ny zoolojia, na momba ny iray amin’ireo siansa hafa ireo. Nefa kosa, nampitondra lesona tamintsika imbetsaka Izy avy amin’i Salomona, tahaka ny avy amin’ireo hafa rehetra, momba ny siansan’ny famonjena. Dia, raha heverina fa ny anjely dia manome ny heviny amin’ny maha-anjely fotsiny, ny mpaminany amin’ny maha-mpaminany fotsiny, ary i Salomona amin’ny maha-mpahay siansa ankapobeny fotsiny; inona kosa ny hevitr’Andriamanitra? — Dia ny hoe ny famonjena dia sarobidy kokoa ho anao sy ho ahy, ary mendrika kokoa ny hodinihintsika noho ireo siansa hafa rehetra ireo, izay fahalalana nomeny tamin’ny tenany ihany.

TAM1897 D 61.15Ity siansa azon’i Solomona sy nampianariny ity dia tsy siansa tahaka ny an’i Huxley, Darwin, ary ireo mpahay siansa hafa amin’izao androntsika izao. Amin’ny saina voajanahary dia afaka mandalina ny siansa voajanahary ny olona, ary mahita zavatra maro. Ary na dia tsy marina foana aza izany, dia afaka mahita teboka sasany marina ihany izy ireo. Saingy tsy izay no fomba fiasan’i Solomona. Nanome fahendrena an’i Salomona Andriamanitra, ka nahita izany rehetra izany tamin’ny alalan’ny fahazavan’Andriamanitra izy. Niresaka momba izany rehetra izany tamin’ny alalan’ny fahendren’Andriamanitra izy. Noho izany, ny siansa nampianarin’i Salomona dia siansan’Andriamanitra. Ny botanika nampianariny dia botanika tena izy, botanika avy amin’ny Andriamanitra. Ny zoolojia nampianariny dia zoolojia avy amin’ny Andriamanitra. Fijerin’Andriamanitra, fahamarinan’Andriamanitra, siansan’Andriamanitra tamin’ireo zavatra rehetra ireo izany. Tsy siansa antsoina diso anarana izany.

TAM1897 D 62.1Eny ary, satria siansan’Andriamanitra izany, ary avy amin’Andriamanitra izy amin’ny tenany, nahoana ny Tompo no tsy nanome izany rehetra izany ho antsika? Nahoana Izy no tsy nanome ho an’izao tontolo izao ny bokin’i Salomona momba ny botanika, sy momba ireo lohahevitra hafa rehetra ireo? — Misy antony izany; ary ny antony dia satria tsy izany no tena ilain’izao tontolo izao voalohany indrindra.

TAM1897 D 62.2Mety hanana izany rehetra izany ny olona iray, mety hahatakatra izany rehetra izany, tahaka an’i Solomona. Kanefa inona no soa ho azony tamin’izany, raha tsy nanana ny siansan’ny famonjena izy aloha indrindra? Nanana izany rehetra izany i Solomona; kanefa rehefa nivily niala tamin’Andriamanitra ny fony, tamin’ny siansan’ny famonjena, sy tamin’ny fianarana izany tamin’ny fony manontolo, inona no soa noentin’ny fahalalany ireo siansa hafa ho azy? Hatraiza no nahafahany nisakana azy tsy hanao fahotana? Hatraiza ny hery tao aminy mba hisakanana azy tsy hiaina araka ny toetrany voajanahary, ary tsy hirotsaka amin’ny asa ratsy sy ny faharatsiana izay tao anatiny?

TAM1897 D 62.3Fantatrareo fa rehefa nampiala ny fony tamin’ny siansan’Andriamanitra, tamin’ny siansan’ny famonjena izy, na dia nanana ny hafa rehetra aza, dia ratsy fanahy sy feno faharatsiana tanteraka, lanin’ny fanompoan-tsampy sy ny zavatra maloto rehetra, toy ny hoe tsy nahalala na inona na inona akory.

TAM1897 D 62.4Koa hitantsika àry ny antony tsy nitahirian’ny Tompo ho an’ny olombelona ny siansa rehetra misy. Alao sary an-tsaina hoe nanana izany rehetra izany izy ireo, tahaka an’i Salomona, ary afaka nampianatra izany tahaka ny fampianaran’i Salomona. Raha tsy natolotra an’Andriamanitra ny fo, ary tsy voavonjy ny fanahy, inona no soa hoentin’ny siansa ho azy ireo? Tsy afaka ny hampitsahatra azy ireo tsy hanao izay karazana faharatsiana sy fahalotoana rehetra ao am-pon’ny olombelona izany.

TAM1897 D 62.5Tsy ireo siansa ireo no ilain’izao tontolo izao anio, voalohany indrindra. Mila diovina ny fo, mila voavonjy ny fanahy, mila havaozina tanteraka ny toetra, mila ovaina ho endrika sy voninahitry Andriamanitra mihitsy ny saina, mba hanehoan’ny fiainana ny fahamarinany, mba hampiharihary ny fahalalana an’Andriamanitra irery ihany amin’izao tontolo izao manontolo. Na dia manana izay rehetra azon’ny siansa rehetra omena aza isika, dia tsy hisy ilana azy na kely aza raha tsy misy ny famonjena; satria fotoana fohy sisa dia tsy hanana na kely aza amin’izany isika. Mendrika hodinihintsika izany anio, eo amin’ny fianarantsika, ny famakian-tenintsika, ary ny fikarohana ataontsika rehetra.

TAM1897 D 62.6Misy zavatra iray hafa: Tian’Andriamanitra ianao sy izaho, ny olombelona rehetra, mba hieritreritra araka ny tokony ho izy momba ny lohahevitra rehetra misy ifandraisany Aminy. Misy olona ankehitriny mieritreritra momba ireo lohahevitra siantifika rehetra ireo, saingy tsy mieritreritra araka ny tokony ho izy izy ireo. Tonga lavitra ny fandalinany ka tsy mahita toerana ho an’Andriamanitra mihitsy izy ireo. Ary ny olona tsy manana an’Andriamanitra, tsy manana ny fitarihan’ny eritreritra, dia ny sain’Andriamanitra, dia tsy afaka misaina araka ny tokony ho izy momba ireo lohahevitra hafa ireo. Saingy tsy ho marina ny saina raha tsy havaozina araka ny endrik’Ilay namorona azy. Tokony hiova endrika sy havaozina ny saina. Tokony hanana saina hafa tanteraka isika. Ny eritreritra rehetra dia tokony hampanarahina an’i Kristy, hampanaiky Azy.

TAM1897 D 62.7Izany no asan’ny famonjena. Ny famerenana ny endrik’Andriamanitra ao anatin’ny fanahy izany; ny fitondrana ny saina ho amin’ny toerana izay tsy ho afa-tsy taratra, famirapiratry ny fahamarinana, ny eritreritr’Andriamanitra velona. Rehefa vita izany, ary vita ny asan’Andriamanitra eto amin’izao tontolo izao, amin’ny fampahafantarana ny fahalalana an’Andriamanitra amin’ny olon-drehetra, dia hanokatra ny tontolo rehetra sy ny mandrakizay ho antsika ny Tompo. Dia hisokatra ho an’ny fianarantsika avokoa ireo taranja hafa rehetra ireo, ary afaka miteny amintsika ny Tompo hoe: Mandehana na aiza na aiza tianao, atokisako ianao. Misokatra ho anao ny tontolo be. Tsy misy na inona na inona afenina aminao. Anjaranao avokoa izany rehetra izany. Anjaranao izany. Mandehana na aiza na aiza tianao, mijanòna na aiza na aiza tianao, manaova izay tianao atao; atokisako ianao. Mieritrereta amin’izay lohahevitra tianao, mandalino izany araka izay halalina tianao, dia hanao izany araka ny tokony ho izy ianao.

TAM1897 D 62.8Ankehitriny, tsy milaza aho hoe tokony tsy hiraharaha tanteraka ny siansa hafa rehetra ny olona mandra-pahatongantsika any an-koatra. Ny tiako holazaina fotsiny dia hoe ny siansan’ny famonjena no tokony hitarika amin’ny fandalinana azy rehetra. Moa ve tsy nanome ohatra ho antsika ny Tompo momba ny saina tokony homentsika ireo zavatra ireo, sy ny fomba tokony hampiasantsika azy? Inona no tanjon’ny famakiana sy fandinihana ireo boky fianarana hafa ireo? — Mba hanampy antsika hahatakatra sy hampianatra tsara kokoa ny zavatra momba ny siansan’ny famonjena, noho ny tsy fananantsika izany fahalalana izany. Izany no fampiasana azy ireo ao amin’ny Baiboly. Mandefa antsika hitory ilay filazantsara izay nifandraisan’ireo hafa ireo Izy, ary tamin’ny alalan’ny ohatra dia nasehony antsika ny fomba fampiasana azy. Amin’izany no anehoan’ny Tompo amintsika fa ny siansan’ny famonjena dia tsy maintsy mitarika ny siansa hafa rehetra fantatra manerana ny tontolo.

TAM1897 D 62.9Tsy maintsy mitarika ny hafa rehetra eto amin’izao tontolo izao izy, ary rehefa tonga any amin’ilay tontolo hafa isika dia mbola hitari-dalana ihany. Rehefa misokatra eo anoloantsika ny mandrakizay, ary rehefa afaka mandeha na aiza na aiza araka izay itiavantsika isika, ary mieritreritra lohahevitra na inona na inona araka izay itiavantsika, moa ve isika hivadika amin’ny famonjena amin’izay, ka hiteny hoe, Efa nahazo diplaoma tamin’izany aho? — Tsia. Fantatsika fa voasoratra hoe “Ny hazo fijalian’ i Kristy no ho fianarana sy ho anton-kiran’ ny voavotra mandritra ny mandrakizay manontolo.” Dia, rehefa vita ny lalantsika eto, rehefa nahazo diplaoma isika, ary tonga ny fotoana hanaovana lanonana lehibe, ka miditra amin’ny fianarana mandrakizay isika, dia ho afaka hahatakatra ity siansa lehibe indrindra amin’ny rehetra ity kokoa isika noho ny tamin’ny fotoana mbola teto an-tany.

TAM1897 D 63.1Efa voalaza tamin’ny lesona teo aloha fa tsy fampiasana diso ny teny hoe “siansa” sy “siantifika” raha ampiharina amin’ny famonjena. Siansa ny famonjena, siantifika izany. Ny asan’ny Fanahin’Andriamanitra eo amin’ny saina, manova ny saina sy ny fiainana manontolo ho tonga amin’ny endrik’i Jesosy Kristy, avy amin’ny fahotana ho amin’ny fahamarinana — zavatra siantifika izany. Noho izany, rehefa mandinika izany ianareo, dia tadidio fa tsy manohitra ny siansa mihitsy isika rehefa ataontsika lohalaharana sy fototry ny zava-drehetra amin’ny fotoana rehetra izany. Ireo olona te-ho mpahay siansa ireo no tsy ara-tsiansa amin’ny fanadinoana ity, izay lohalaharana indrindra amin’ny siansa rehetra.

TAM1897 D 63.2Misy zavatra iray hafa efa voaporofo; ary voaporofo izany tamin’ireo firenena telo izay ohatra amin’ny fianarana eto an-tany. Ny tantaran’ny vahoakan’Andriamanitra, ny vahoaka Jiosy, araka ny voalaza ao amin’ny Baiboly, dia lazaina ho ohatra sy loharanon’ny fianarana ho an’izay rehetra manolo-tena hanompo an’Andriamanitra. Gresy sy Roma, miaraka amin’ny filozofiany, ny literatiorany, ary ny lalàny, no ohatra ho an’ny maro amin’ireo milaza fa manaraka ny Baiboly, sy ho an’ny hafa rehetra.

TAM1897 D 63.3Ankehitriny isika dia nahita fa teo anivon’ny olon’Andriamanitra dia nisy lehilahy iray izay sady mpanao ohabolana ankapobeny, no poeta ankapobeny, ary mpahay siansa ankapobeny. Ny hirany dia arivo sy dimy, ary ny ohabolany telo arivo. Eo no ahitanareo saina lehibe sy mahay indrindra; nefa ilay nanana fahalalana toy izany, fahendrena toy izany, tamin’ireo zavatra rehetra ireo, dia naneho tamin’ny fiainany fa ny fahalalana rehetra tahaka izany dia tena tsy misy hery tanteraka hanao soa ho an’ny olona na ho an’ny tena, raha tsy eo ny siansan’ny famonjena mba hifehy sy hitazona amin’ny fahamarinana ny fifandanjana amin’ny zava-drehetra.

TAM1897 D 63.4Efa nampitondroako anareo teo aloha ny zava-misy hoe tsy nitondra ho antsika na kely aza tamin’izany fampianarana siantifika izany Andriamanitra. Ankehitriny kosa dia ampitondroako anareo ny zava-misy hoe nitondra ho antsika kosa Izy ny tatitry ny fiainan’ilay olona rehefa nivily tamin’Andriamanitra izy. Nitondra ho antsika tokoa Izy ny tatitry ny tsy fahombiazana goavana nataon’ilay olona na dia teo aza izany fahalalana rehetra izany, rehefa hadinony ny siansan’ny famonjena. Nahoana àry no noheverin’Andriamanitra ho zava-dehibe kokoa ho antsika ny nanoratra ny tantaran’ny fiainan’ilay lehilahy rehefa niala tamin’Andriamanitra izy, toy izay ny nitondra ho antsika ny firaketana ny fampianarana siantifika rehetra nomeny? Ao an-tsain’ny olona, iza no sarobidy kokoa ho an’ny zanak’olombelona? Ny firaketana ny tsy fahombiazana, ilay tsy fahombiazana goavana, nataon’i Salomona dia sarobidy kokoa ho an’ny zanak’olombelona noho ny fampianarana siantifika rehetra izay nitenenin’i Salomona mba havoaka an-boky ho an’ny olombelona ankehitriny; satria tao anatin’izany tsy fahombiazana izany no naseho tamin’izao tontolo izao fa tena poakaty tanteraka ary latsaky ny tsy misy, ny fahalalana ny zava-drehetra raha tsy misy ny fahalalana ny famonjena avy amin’Andriamanitra.

TAM1897 D 63.5Ohatra lehibe iray hafa hita amin’ny Grika. Ny saina voajanahary dia tsy ho afaka hahatratra fisainana ambony kokoa, hentitra kokoa, ary lavorary kokoa noho ny an’ny Grika. Ao no aseho ny fahalavorarian’ny fisainan’ny olombelona raha tsy misy an’Andriamanitra.

TAM1897 D 63.6Fa inona no vokany ho azy ireo? Izany no fanontaniana. Inona no vitan’ny literatiorany ho azy ireo? Inona no vitan’ny filozofiany ho azy ireo? Inona no vitan’ny zavakantony ho azy ireo? Inona no vitan’ny fivavahany ho azy ireo? Filozofia, philo sophia — ny fitiavana ny fahendrena. Inona moa izany fahendrena izany? — Hadalana tanteraka izany. Izany no lazain’Andriamanitra. Inona no fivavahan’izy ireo? — Angano fotsiny izany. Inona no zavakanton’izy ireo? — Hoy Andriamanitra fa fanompoan-tsampy izany. Tadidinareo ve ilay rakitsoratra?

TAM1897 D 63.7Tsy milaza ny Tenin’Andriamanitra fa rehefa nandeha i Paoly teo anivon’ireo sarivongana ary nahita ny kanto nataon’izy ireo dia nankafy izany izy. Tsia, hoy izy: “taitra tao anatiny ny fanahiny, raha nahita ny tanàna feno sampy izy.” Ka inona izany? — Fanompoan-tsampy.

TAM1897 D 63.8Kanefa na ankehitriny aza, ny lehilahy, ny vehivavy, ary ny ankizy dia maka ny sisa tavela tamin’izay fanompoan-tsampy fotsiny, ka manompo azy, ary miantso izany hoe zavakanto, ary maka tahaka izany. Mifantoka amin’izany ny sain’izy ireo, manomana boky momba izany izy ireo, ary mampianatra sy mianatra izany eny amin’ny sekolin’ny firenena. Fa inona no mety ho vokatr’izany rehetra izany? Inona no vokatr’izany teo amin’ny Grika tenany? Fantatrareo izay nataony tamin’izy ireo. Tsy ilaina ny averiko indray — ny literatiora, ny zavakanto, ny lalàna, ny filozofia, ireo zavatra rehetra ireo. Naka tahaka ny filozofian’i Gresy i Roma mihoatra noho izay noforoniny samirery, saingy eo ilay literatiora. Ary inona no vitany ho an’ny Romanina? — Nataony tamin’izy ireo koa izay nataony tamin’ny hafa, saingy, raha azo atao, vao mainka nampiharatsy azy ireo noho ny hafa izany. Tany Gresy manontolo, araka ny fahitako azy, dia hitako na aiza na aiza fa nanaja ny vehivavy ny Grika ka nanarona tsara ny sary sokitra rehetra naneho azy ireo. Ny lehilahy kosa, mazava ho azy, dia miboridana foana; fa rehefa tonga any Italia isika dia levona izany fanajana izany, ary tsy misy na inona na inona fitafiana intsony. Amin’ny ankamaroan’ny tranga dia lasa tanteraka ny lamba manarona; ary raha ny marina, ny fahaizana tonga lafatra amin’ny zavakanto ankehitriny izay tompoin’ireo mankany Roma sy mianatra zavakanto any dia ireo sarin-vehivavy tsy mitafy lamba fotsiny, ary tsy zavakanto mihitsy izany rehefa vita; nefa na izany aza dia lasa fahaizana tonga lafatra amin’ny zavakanto, ary adika na aiza na aiza, ary adika isaky ny mandeha ny lesoka rehetra ao aminy.

TAM1897 D 64.1Te-hanontany fanontaniana aho. Iza aminareo no efa nahita tongotra roa an’olombelona manomboka eo amin’ny lohalika midina? Raha mijoro eto aho, ny lanjan’ny vatako dia eo amin’ny tongotro havia. Izany no mampifandanja tanteraka ny lanjan’ny vatako. Ny tongotra havanana kosa dia mipetraka amin’ny rantsan-tongony eo amin’ny tany. Moa ve ny hozatry ny tongotro havanana hifanahaka tanteraka amin’ny an’ny havia? — Tsia. Kanefa izany no sangan’asa kanto mahagaga. Izay indrindra no fahasamihafany. Mitovy tanteraka ireo tongotra roa ireo, ary tsy mahita fahasamihafana na kely aza isika. Koa hitantsika fa tsy zavakanto akory izany. Betsaka ny zavatra azo lazaina momba izany, saingy tsy hanao lahateny momba ny zavakanto aho anio alina. Miresaka momba ny lanjan’ny famonjena aho, sy ny soa entin’ny zavatra rehetra raha tsy misy izany. Inona no soa nananan’i Roma raha tsy nisy izany? — Ny helony no nandentika azy. Inona no soa nananan’i Gresy raha tsy nisy izany? — Ny helony no nampianjerana azy.

TAM1897 D 65.1Koa, rehefa voaporofo amin’ny fomba telo sosona eo anatrehan’izao tontolo izao ny zava-misy hoe tena tsy mahomby tanteraka ny ezaka rehetra ataon’ny saina olombelona na dia amin’ny fahaizany faran’izay avo aza mba hahazoana soa rehefa mivadika amin’Andriamanitra ny fo, inona no azon’ny Tompo atao ho an’izao tontolo izao raha toa ka tsy mampianatra ny olona ireo lesona telo ho an’izao tontolo izao ireo? Inona no azon’ny Tompo atao ho an’ny olona raha toa ka manaraka izany lalana izany izy ireo, na dia eo aza ireo ohatra telo fampitandremana hentitra ireo? Nampiraketin’Andriamanitra an-tsoratra ireo ohatra telo ireo mba hampianarana antsika ny tsy fahampian’ny ezaka ambony indrindra ataon’ny saina amin’ny sehatra rehetra amin’ny siansa, ny zavakanto, ary ny literatiora, mba hanaovana soa ho an’ny olona, mba hisakanana azy ireo tsy hanao fahotana, mba hitarihana azy ireo mankany amin’ny soa na inona na inona karazany, rehefa manadino ny famonjen’Andriamanitra sy ny siansan’ny famonjena, izay nomeny ny fon’ny olona.

TAM1897 D 65.2Koa manontany aho hoe: Hataontsika tahaka ve ny hadalan’ny Grika sy ny Romana? Havelantsika ho voasarika amin’ny fanompoan-tsampin’izy ireo ve isika, ka hihevitra izany ho zavakanto? Hahaliana antsika ve ny fivavahan’izy ireo, nefa faharatsiana mahatsiravina tanteraka izany? Tsy ampy ny milaza fa angano izany; faharatsiana mahatsiravina izany.

TAM1897 D 65.3Fa hisy hiteny hoe: Tsy sarobidy ve ny literatioran’izy ireo? Andao hojerentsika izay lanjany araka ny hevitr’Andriamanitra. Tamin’ny fotoana nampidirany tamin’ny alalan’ny teny grika ny siansan’ny famonjena manerana izao tontolo izao, dia teo anatrehan’ny Tompo ny literatiora grika manontolo, ary ny an’ny romana koa raha ny marina. Kanefa, andian-teny fohy telo monja no hitany tao anatin’izany tontolo izany izay mendrika ho alaina sy hapetraka ato anatin’ity lahatsoratra momba ny siansan’ny famonjena ity. Homenako anareo izany. Ny iray amin’izy ireo dia ao amin’ny toko faha-17 amin’ny Asan’ny Apostoly. Nalaina avy amin’ny mpanoratra Grika iray antsoina hoe Aratus izany, ary toy izao izy io. Vakiko manomboka amin’ny andininy faha-28. I Paoly no miteny, ary hoy izy:—

TAM1897 D 65.4“araka ny nataon'ny mpanao tonon-kira sasany teo aminareo hoe: Fa terany koa isika.” Nisy mpanoratra grika iray nilaza fa ny olona dia zanaky Andriamanitra. Noraisin’ny Tompo izany ka niteny hoe, Marina izany.

TAM1897 D 65.5Ny iray hafa dia hita ao amin’ny toko faha-15 amin’ny 1 Korintiana, andininy faha-33. Ny tapany voalohany amin’ilay andininy dia hoe: “Aza mety hofitahina ianareo.” Tenin’ny Tompo izany. Ny ambin’ilay andininy dia nalaina avy tamin’ny mpanoratra Grika iray antsoina hoe Menander, toy izao: “ny fikambanana amin'ny ratsy manimba ny fitondran-tena tsara.”

TAM1897 D 65.6Ny iray hafa dia ao amin’ny Titosy, toko voalohany, andininy faha-12, ary avy amin’i Epimenides, toy izao: “Mpandainga mandrakariva ny Kretana, biby ratsy, kamo be tenda.”

TAM1897 D 65.7Ireo andininy telo ireo no hany zavatra hitan’ny Tompo tao anatin’ny tontolon’ny literatiora grika manontolo izay mendrika horaisina sy hanohanany.

TAM1897 D 65.8Eny ary, tsy milaza aho hoe izany ihany no azon’ny olona ampiasaina mba hahazoany tombony. Misy zava-nisy ara-tantara amin’ny teny grika izay manan-danja. Fa Andriamanitra kosa dia mampianatra izay tena sarobidy indrindra ho an’ny zanak’olombelona rehetra; mampianatra ny fitsipiky ny fahamarinana sy ny fahitsiana Izy, fa tsy mitondra andiana zava-misy fotsiny eo anatrehan’izao tontolo izao. Ary izay rehetra hitany tao anatin’ny tontolon’ny literatiora grika manontolo izay azo ampiasaina ho an’ny fahamarinana na ny fahitsiana ho toy ny fitsipika hitarika ny olona, dia ireo fanambarana telo ireo ihany: “terany koa isika”; “ny fikambanana amin'ny ratsy manimba ny fitondran-tena tsara”; ary “Ny Kretaiana dia mpandainga hatrany.” Iza koa no afaka mahita mihoatra an’izany, izay hanampy azy amin’ny lalana mankany amin’ny fahitsiana sy ny fahamarinana, ny fahadiovana ary ny fahamendrehana?

TAM1897 D 66.1Ankehitriny, aza adino. Tsy hoe pagana ambany laharana, very hasina, rovitra akanjo ary tsy nahita fianarana ny Grika sy ny Romana; fa olo-manan-kaja, voakolontsaina, ary tena nahita fianarana tokoa izy ireo. Ahoana moa no ho hafa noho izany raha toa ka ireo zavatra fantatr’izy ireo sy nampianariny no an-tampon-kavoana izay ikatsahan’ny mpampianatra ankehitriny? I Julius Caesar dia iray tamin’ireo olona tena nahay indrindra hatramin’izay — teo amin’ny fahalalam-pomba, ny etikety, ny estetika, ary ny fomba fanao amin’ny ankapobeny. Fa manao ahoana kosa ny toetrany? Na dia ny famaritana azy malina indrindra aza, raha tiana ho feno na ara-drariny, dia tsy mety havoaka an-tsoratra.

TAM1897 D 66.2Rehefa nasehon’ny Tompo fa tena poakaty tanteraka ny siansa rehetra, ny fahalalana rehetra na inona na inona karazany, raha tsy misy ny famonjeny, dia hoy indray aho hoe, Inona no azon’ny Tompo atao ho an’ny olona raha toa ka tsy mampianatra azy ireo ireo zavatra napetrany teo anatrehan’izao tontolo izao fa tsy io no lalana tokony hizorana? Raha tsy hianatra avy amin’ireo zavatra ireo ny olona mba handray ny lalana marina, ka hanaiky fa ny siansan’Andriamanitra no lehibe indrindra, ary ny zavatra fantany no tsara indrindra, dia ahoana no ahafahan’ny taranak’olombelona manantena ny ho afa-bela amin’ny ratsy izay nanjo an’ireo rehetra nialoha azy ireo?

TAM1897 D 66.3Ny siansan’ny famonjen’Andriamanitra no zavatra tokana tokony ho fantatry ny olona, aloha indrindra; ary mba hitarika antsika, hitondra antsika, hampifandanja antsika, hihazona antsika amin’ny lafiny rehetra amin’ny zavatra rehetra, ary hanohitra ny ratsy rehetra izany. Ary hanao izany rehetra izany izy. Izany no fahamarinana feno fitahiana. Namaky omaly alina aho, ary vakiako indray izao:—

TAM1897 D 66.4Eny, izaho, izay kely noho ny kely indrindra amin'ny olona masina rehetra, no nomena izao fahasoavana izao, dia ny hitory amin'ny jentilisa ny haren'i Kristy tsy hita lany, ary ny hampahazava ny olona rehetra mba hahalalany izay fitondrana ny zava-miafina, dia Ilay voafina hatramin'ny nanaovana izao tontolo izao tao amin'Andriamanitra, Izay nanao ny zavatra rehetra. Efesiana 3:8, 9.

TAM1897 D 66.5Inona io zava-miafina an’Andriamanitra io? — “Kristy ao anatinareo, Izay fanantenana ny voninahitra.” Kristy, herin’Andriamanitra sy fahendren’Andriamanitra, ny filazantsara, herin’Andriamanitra ho amin’ny famonjena — izany no zava-miafina an’Andriamanitra; izany no siansan’ny famonjena. Izany no fahamarinana siantifika, izay ivon’ny siansa hafa rehetra. Izany herin’Andriamanitra ho amin’ny famonjena izany no tsy maintsy ananan’ny olona tsirairay mba hisakana azy tsy ho azon’ny ratsy izay ao anatiny. Ny ratsy izay teraka ao amin’ny olona tsirairay dia hitondra azy ho amin’ny fahaverezana, na inona na inona siansa, literatiora, zavakanto, fivavahana, na izay rehetra azon’izao tontolo izao atolotra na mety ho natolony hatrizay, raha tsy hoe mifikitra amin’ny herin’Andriamanitra ho amin’ny famonjena izy, izay azo amin’ny alalan’ny finoan’i Jesosy Kristy.

TAM1897 D 66.6Raha tsy misy izany hery izany ao am-po, na dia ny siansa nampianarin’Andriamanitra aza — tsy lazaina intsony ny literatiora, ny zavakanto, ny fivavahana, ary izay rehetra nampianarin’ny pagana — dia tsy mahavita misakana ny olona tsy hanao fahotana. Raha tsy misy izany, dia hiseho avokoa ny potipotika ratsy rehetra ao anatin’ny olona iray, na dia eo aza ireo zavatra hafa rehetra ireo. Izany no mahatonga azy ho herin’Andriamanitra ho amin’ny famonjena: mamonjy ny olona amin’ny ratsy rehetra izy io.

TAM1897 D 66.7Ny zava-miafin’Andriamanitra, dia Kristy ao anatinareo, fanantenana ny voninahitra; Kristy, herin’Andriamanitra, sy fahendren’Andriamanitra; Kristy nohomboana tamin’ny hazo fijaliana; izany irery, izay rehetra ao anatin’ny rehetra, izay ambonin’ny rehetra, ao anatin’ny rehetra, mamakivaky ny rehetra, ankehitriny sy mandrakizay — izany no siansan’ny famonjena, lehiben’ny siansa rehetra; izay mitarika ny siansa rehetra, lohalaharana amin’ny rehetra, ary mitarika amin’ny fianarana ny zava-drehetra. Enga anie ka ho toy izany amin’ny rehetra mandrakizay.

TAM1897 D 66.8Koa enga anie ny Tompo amin’ny alalan’ny Fanahiny hanintona antsika ho any Azy; enga anie ny fo hisokatra amin’izany hery izany, amin’ny fiombonana amin’izany zava-miafina izany, amin’ny Fanahin’Andriamanitra, mba hametrahany ao i Jesosy Kristy, ny fahasoavany sy ny hatsarany. Ary rehefa mitazona ny fontsika ho misokatra ho azy mandrakariva isika, ary tsy ho an’olona hafa afa-tsy Izy, toy ny voninkazo manokatra ny tenany amin’ny masoandro, dia mahazo am-pahalavorariana ny fahamarinany, ny heriny, ny famonjeny, ny famindram-pony, ny marina avy aminy, ny hafaliany, ny fifaliany, ny fiadanany — ô, ary ny fiainany mandrakizay!