Khaolo ea 16 — Molaetsa oa Lengeloi la Boraro

GSAM 247.1“Lengeloi la boraro la ba latela, la bua ka lentsoe le phahameng, la re, Haeba motho a rapela sebata le setshwantsho sa sona, mme a amohela letšoao la sona phatleng, kapa letsohong, le yena o tla nwa veine ya kgalefo ya Molimo, e tshetsweng ntle le motswako ka kopi ya kgalefo ya hae; mme o tla hlokofatswa ka mollo le sebabole ka pel'a mangeloi a halalelang, le ka pel'a Konyana; mme mosi wa tlhokofatso ya bona o a nyoloha ka ho sa feleng le kamehla: mme ha ba na phomolo motsheare kapa bosiu, ba rapelang sebata le setshwantsho sa sona, le mang kapa mang ya amohelang letšoao la lebitso la sona. Mona ke mamello ea bahalaleli: mona ke ba bolokang litaelo tsa Molimo le tumelo ea Jesu.”¹

GSAM 247Temoso e Tebileng ka ho Fetisisa ka Bibeleng

GSAM 247.2Ena ke temoso e matla ka ho fetisisa e fumanehang ka Bibeleng, mme ho hlakile hore nalane ea lefatše la rona ha e fane ka bopaki ba hore molaetsa ona o kile oa utluoa nakong e fetileng. Taba ea hore mangeloi a pele le a bobeli a letoto lena a pakiloe hore ke a moloko ona oa hajoale, e tiisa ka ho hlaka hore molaetsa ona ha se oa mehla e fetileng.

GSAM 247.3Ho boletse Moruti J. V. Himes ka 1847:—

GSAM 247.4“Khaolo ea leshome le metso e mene [ea Tšenolo] e hlahisa mohoo o makatsang, o e-s'o etsoe, e le temoso ho batho nakong eo ea teko e matla. Litemana 9-11. Tlhaselo ea khalefo e tšabehang hakana ha e fumanehe bukeng ea Molimo, ntle le mona. Na ha ho bolele teko e matla, ho hloka temoso e tšabehang hakana?”²

GSAM 248Tempele e Butsoe—Areka ea Bonahala

GSAM 248.1J. N. Andrews o ile a bua ka molaetsa ona, a re, “Ho buloa ha sebaka se halalelang ho feta tsohle ka tempeleng ea leholimo, moo Areka e bonoang teng, ke ketsahalo e etsahalang tlas'a molumo oa lengeloi la bosupa. Mme kaha tšebeletso ea Moprista e Moholo oa rona e fetisetsoa ka phaposing eo qetellong ea matsatsi a likete tse peli le makholo a mararo, re utloisisa hore ho buloa ha tempele ho tšoauoa ke ho fela ha nako eo, joalokaha ho bontšoa ke phatlalatso ea lengeloi la pele. Ho kena ha Moprista e Moholo oa rona sebakeng se halalelang ka ho fetisisa ho ea sebeletsa ka pel'a Areka ea Molimo, ho hohela tlhokomelo ea kereke litaelong tsa Molimo tse ka hare ho areka eo. Litaelo tsa Molimo esale li khanya ho tloha ka sehalalelong se leholimong ho tloha ka nako eo.

GSAM 248Phetolo ea Sabatha

GSAM 248.2“Ke ntlha e sa belaetseng hore taelo ea bone, lilemong tse fetileng, e ile ea fetoloa ho tloha letsatsing la phomolo la Morena ho ea moketeng oa bohetene oa Sontaha. Phetoho ena e entsoe ka khanyetso e tobileng ea Mangolo a Halalelang, ao hohle a amohelang letsatsi la bosupa e le Sabatha e le 'ngoe feela ea beke ea Morena. E phethiloe ke mofetoheli e moholo, eo Daniele a neng a boletse esale pele hore o tla ‘nahana ho fetola linako le melao.’ Matla ana ha e le hantle a tshwana le sebata seo se neng se lokela ho rapelwa ke lefatshe lohle. Mme ke ntlha ya bohlokwa haholo hore molao ona o ntseng o hataketswe nako e telele, jwale o a sireletswa, mme batho ba Molimo ba qala ho o boloka mmoho le e meng e robong. Diteboho di be ho Molimo hore o lokisetsa masalla a hae ntwa ya bona ya ho qetela le drakone, le bakeng sa ho kena ka dikgoro ho kena motseng o halalelang. Tšenolo 12:17; 22:14. Ho tiisoa ha taelo ea bone khahlanong le Sabatha ea boikhelo, le ho bolela litaelo tsohle tsa Molimo ke bopaki bo hlakileng ba hore mehla ena ke ea mamello ea bahalaleli, le ea temoso ea lengeloi la boraro.”³

GSAM 249.1Ho ile ha totobatsoa likhaolong tse fetileng molaetsa oa pele le oa bobeli har'a eona, joalokaha e phethahetse phatlalatsong e kholo ea ho tla ha bobeli ho fihlela ka la 22 Mphalane, 1844. Lengolo qalong ea khaolo ena le baloa tjena, “Lengeloi la boraro la ba latela,” ke hore, la latela lengeloi la pele le la bobeli. Mohlomong ho ka ba le thahasello, ntlheng ena, ho totobatsa ho phahama ha molaetsa oa boraro.

GSAM 249Baadventista ba Pele ba Bolokang Sabatha

GSAM 249.2Nakong ea “mohoo oa bosiu bo bohareng,” ka 1844, Morena o ile a qala ho tataisa mehopolo ea sechaba sa hae ho bolokeng Sabatha ea letsatsi la bosupa. Thuto ena, har'a Baadventista, e ile ea hlaha ka tsela e latelang: Rachel Preston, e leng Mobaptiste oa Sabatha ea bosupa, o ile a fallela Washington, N.H., moo ho neng ho e-na le kereke ea Baadventista.⁴ O ile a amohela thuto ya ho tla ha Morena, mme kereke eo, e neng e na le ditho tse ka bang mashome a mane, ka mesebetsi ya hae ya boromuoa e ile ya amohela Sabatha ya taelo ya bone. Sena se ile sa baka dipatlisiso mabapi le taba eo. Ho Cry ya la 5 Loetse, 1844, re bala, “Batho ba bangata ba nahana ka botebo mabapi le boikarabelo boo ho nahanoang hore ba na le bona ba ho boloka letsatsi la bosupa.” Polelo ena e ne e le ka har'a tlhaloso ea mohlophisi, moo ho neng ho etsoa boiteko bo fokolang ba ho tiisa likopo tsa ho tšoara Sontaha. Taba ena e ile ea tsoela pele ka har'a khatiso ea la 12 Loetse, moo re fumanang polelo e latelang ea bohlokoa, e ileng ea lebisa thutong e tebileng le e hlokolosi ke ba bangata:—

GSAM 249Letsatsi la Bosupa e le Lona feela Letsatsi le Beilweng ke Molao

GSAM 249.3“Bekeng e fetileng re iphumane re fihlile qeto ena: Ha ho na karolo e itseng ea nako eo Bakreste ba tlamehang ka molao ho e behela ka thoko e le nako e halalelang. Haeba qeto ena e fosahetse, joale re nahana hore letsatsi la bosupa ke lona feela letsatsi leo ho tšoareloa ha lona ho nang le molao ofe kapa ofe.”

GSAM 250Moqoqo oa T. M. Preble

GSAM 250.1Tlhokomelo ea Baadventista ka kakaretso e ile ea huloa potsonong ea Sabatha ke moqoqo o mabapi le taba ena o tsoang ho T. M. Preble, o ngotsoeng ka la 13 Hlakola, 1845, 'me oa hatisoa ho Hope of Israel, Portland, Maine, ka la 28 Hlakola, 1845. Kamora ho bontsha ditokelo tsa Sabatha ya Bibele, le ntlha ya hore e ile ya fetolwa ho ba Sontaha ke ho kgeloha ho hoholo, o hlokomela a re: “Ka hona re bona Daniele 7:25 e phethahetse, lenaka le lenyenyane le fetolang ‘dinako le melao.’ Ka hona ho nna ho bonahala hore bohle ba bolokelang letsatsi la pele e le Sabatha ke ba bolokang Sontaha sa mopapa mme ke ba tlolang Sabatha ya Molimo.”⁵

GSAM 250J. B. Cook mabapi le Potso ea Sabatha

GSAM 250.2Nakoana ka mor'a sena, ho ile ha hlaha sengoloa se hatisitsoeng se tsoang ho J. B. Cook, seo ho sona a ileng a bontša hore ha ho na bopaki ba Mangolo bakeng sa ho tšoara Sontaha e le Sabatha, 'me a sebelisa polelo ena e khutšoanyane: “Ka tsela ena e bonolo moea oohle o tlosoa maseleng a ba tsamaeang ka sekepe, mohlomong ba sa lemohe, tlas'a folakha ea Sabatha ea mopapa.”

GSAM 250.3Leha ho boloka Sabatha ha banna bana ba babedi ho bile ha nakwana, ba ne ba se ba qalile taba e neng e ke ke ya emisiwa habonolo. Mantswe a neng a tsebahala, “ba bolokang Sontaha sa Mopapa,” “ba tlolang ditaelo tsa Molimo,” le “ho tsamaya ka sekepe tlasa folaga ya Sabatha ya Mopapa,” a ne a le melomong ya makgolo a batho ba neng ba labalabela ho tseba nnete ya taba ena. Moruti Joseph Bates, wa Fairhaven, Mass., tlhokomelo ya hae e ile ya hohelwa ka tsela ena, mme a amohela Sabatha ka 1845.

GSAM 250Joseph Bates o Amohela Sabatha

GSAM 250.4Phihlelo ea hae e bile tjena: Ha a utloa ka sehlopha se Washington, N.H., se neng se boloka Sabatha, o ile a etsa qeto ea ho etela kereke eo, le ho bona hore na ho bolela'ng. Ka hona o ile a etsa joalo, 'me ha a ithuta taba eo le bona o ile a bona hore ba nepile, 'me hang-hang a amohela leseli mabapi le taba ea Sabatha. Ha a kgutlela New Bedford, Mass., o ile a kopana le moena e mong ya hlahelletseng borokhong bo pakeng tsa New Bedford le Fairhaven, ya ileng a mo dumedisa tjena, “Mokapotene Bates, ditaba ke dife?” Moruti Bates o ile a araba, “Ditaba ke hore letsatsi la bosupa ke Sabatha ya Morena Molimo wa rona.” “Ho lokile,” ha rialo monna eo, “ke tla ya hae ke bale Bibele ya ka, mme ke bone ka taba eo.” O ile a etsa jwalo, mme ha ba kopana hape, moena enwa o ne a amohetse nnete ya Sabatha mme o ne a e mamela.

GSAM 251Buka ea Pele ka Sabatha

GSAM 251.2Moruti Bates hang-hang a qala ho ruta nnete ena ho tloha Naha ho ya Naha. Kapele a bona hore buka, kapa leha e le pampitshana, mabapi le taba ya Sabatha e ka ba thuso e kgolo ho yena mosebetsing wa hae, mme moya wa hae wa susumetswa ke Moya wa Molimo ho ngola le ho phatlalatsa ho hong ka taba ena. Empa potso e ne e le hore na seo se ka etswa jwang ntle le tjhelete, kaha sohle seo a neng a na le sona e ne e le shilling ya York (disente tse leshome le metso e mmedi le halofo). Ho ka kgahla mmadi ho pheta phihlelo ya hae tabeng ena hantle jwalo ka ha a e phetile ho nna ka 1855.

GSAM 251Liponto tse 'Nè tsa Phofo

GSAM 251.3O ile a re ha a ntse a rapela ka pel'a Molimo, o ile a etsa qeto ea ho ngola buka, mme a ikutloa a tiisetsoa hore tsela e tla buloa hore e hatisoe. Ka hona o ile a lula tafoleng ea hae ea mosebetsi, a tšoere Bibele le buka ea tšupiso ea mantsoe, ho qala mosebetsi oa hae. Kamorao ho hora, Mof. Bates o ile a kena ka phaposing mme a re, “Joseph, ha ke na phofo e lekaneng ho etsa likuku,” mme ka nako e tšoanang a bolela lintho tse ling tse nyenyane tseo a neng a li hloka. “O haelloa ke phofo e kae?” ha botsa Mokapotene Bates. “Hoo e ka bang liponto tse 'ne,” e bile karabo ea hae. “Ho lokile,” a araba. Kamorao hore a tlohe ka phaposing, o ile a ea lebenkeleng le haufi, a reka liponto tse 'ne tsa phofo le lintho tse ling tseo a neng a li hloka, a li tlisa hae, 'me a boela a lula tafoleng ea hae ea ho ngolla. Nakoana hamorao Mof. Bates a kena 'me a bona lintho tseo tafoleng, a hoeletsa, “Phofo ena e tsoa kae?” “Hobaneng,” ha rialo mokapotene, “na ha ho lekane? O itse o batla diponto tse nne.” “E,” ha rialo mosadi, “empa o e fumane kae?” “Ke e rekile,” ha rialo monna; “na ha se yona palo eo o neng o e batla ho qeta ho baka?” “E,” ha tswela pele Mof. Bates, “empa na wena, Mokapotene Bates, monna ya tsamaisitseng dikepe ho tswa New Bedford ho ya dikarolong tsohle tsa lefatshe, o tswile mme wa reka diponto tse nne tsa phofo?” “E, na e ne e se palo eo o neng o e hloka ho qeta ho baka?” “E,” ha rialo Mof. Bates, “empa na o rekile diponto tse nne(!) tsa phofo?”

GSAM 252Dollara tse Dikete tse Leshome le Motso o Mong li Sebediseditswe Nnete

GSAM 252.1Teko e 'ngoe e ile ea latela kapele. Ha Mokapotene Bates a tlohela leoatle, o ile a rekisa karolo ea hae sekepeng ka $11,000, empa joale o ne a sebelisitse sohle seo a nang le sona ho tšehetsa ntlha ea 'nete. Ho fihlela ka nako eo, Mof. Bates o ne a sa tsebe boemo ba hae ba lichelete ba 'nete, empa o ile a ikutloa hore joale o tlameha ho mo tsebisa, kahoo a re ka khutso, “Mosali oa ka, ke sebelisitse lihlahisoa tseo ka chelete ea ho qetela eo ke nang le eona lefatšeng.” Ka sello se bohloko Mof. Bates a botsa, “Re tlo etsa'ng?” Mokapotene a tsoha, mme ka seriti sohle sa mokapotene ya tsamaisang sekepe sa hae, a re, “Ke tlo ngola buka; ke tlo e phatlalatsa, le ho hasa nnete ena ya Sabatha lefatsheng.” “Ho lokile,” ha rialo Mof. Bates, a ntse a lla meokgo e mo sitisang pono, “re tla phela ka eng?” “Morena o tla bula tsela,” e bile karabo ya Mokapotene Bates a bososela. “E,” ha rialo Mof. Bates, “Morena o tla bula tsela! Ke seo o dulang o se bua,” mme a lla haholo a tswa ka phaposing.

GSAM 252Phepelo e sa Lebelloang

GSAM 252.2Kamora hore Mokapotene Bates a qete nako e ka etsang halofo ya hora a ntse a sebetsa, a ba le mohopolo wa ho ya ofising ya poso, kaha ho ne ho na le lengolo le mo lebelletseng. A ya, mme ruri ya fumana lengolo. Mehleng eo, tefello ya poso bakeng sa mangolo e ne e le disente tse hlano mme ho lefa esale pele e ne e se tlamo. Mongoli oa lengolo lena ka lebaka le itseng o ne a hlolehile ho lefa poso. Mme mona hape Mokapotene Bates a ile a ikokobetsa, kaha o ile a tlameha ho bolella mookameli oa poso, Monghadi Drew, eo a neng a mo tseba hantle, hore a ke ke a lefa poso, kaha o ne a se na chelete; empa a re, “Na nka bona hore na le tsoa kae?” “Le nke,” ha rialo mookameli oa poso, “'me u lefe ka nako e 'ngoe.” “Che,” ha rialo mokapotene, “ke ke ke ka ntsha lengolo ofising ho fihlela tefello ya poso e etswa.” Ha a ntse a tshwere lengolo ka letsohong, a re, “Ke na le maikutlo a hore ho na le tjhelete ka hara lengolo lena,” mme ha a retelehela ho mookamedi wa poso, a mo kopa, “Na o ka le bula? Haeba ho na le tjhelete ka hare, o ka ntsha tefello ya poso; ha ho se jwalo, nke ke ka le bala.” Mookameli oa poso o ile a lumela kopo ea hae, 'me ka mohlolo! e ne e na le chelete ea pampiri ea lidolara tse leshome. Ha a se a bala, o ile a fumana hore lengolo le ne le tsoa ho motho ea neng a re Morena o mo susumelitse kelellong hoo a ileng a bona hore Moruti Bates o hloka chelete, e le hore a e potlakisetse ho eena; 'me ka potlako eo, mohlomong o ile a lebala ho lefa poso.

GSAM 253.1Kamora ho lefa tjhelete ya poso, o ile a ya lebenkeleng la dijo, a reka moqomo wa phofo ka $4, ntle le ditapole, tswekere, le dintho tse ding tsa bohlokwa. Ha a fana ka ditaelo tsa moo thepa e lokelang ho isiwa teng, o ile a re, “Mohlomong mosadi o tla re ha se moo e lokelang ho bewa teng, empa le se ke la ela hloko seo a se buang; le theole thepa foranteng.”

GSAM 253.2Ka mor'a moo a ea ofising ea khatiso mme a etsa litokisetso tsa ho hatisa likopi tse sekete tsa bukana e nang le maqephe a ka bang lekholo, ka tumellano ea hore ha kopi e se e fanoe, bahlahisi ba lokela ho e kenya mecheng ea khatiso kapele kamoo ho ka khonehang, ba mo romella mehlala. O ne a lokela ho lefa mosebetsi oo kapele kamoo a amohelang chelete kateng, mme libuka li ne li sa tlo tlosoa ofising ho fihlela likoloto kaofela li lefiloe.

GSAM 253.3Mokapotene Bates o ne a tseba hantle hore ha ho na chelete e neng e lokela ho mo lefa, empa o ne a ikutloa e le mosebetsi oa hae ho ngola buka ena, a lumela hore Morena o tla susumetsa lipelo tsa batho hore ba romele chelete ha e hlokahala. Kamora ho reka pampiri, dipene, jj., ka hoo a fa nako hore thepa ya ka tlung e fihle pele ho yena, o ile a ya qalong ya seterata se lebang ha hae. Ha a bona hore thepa e fihlile, o ile a kena ka monyako wa ka morao, mme a dula hape tafoleng ya hae ya mosebetsi. Mof. Bates o ile a kena mme a re a ferekane haholo, “Joseph, sheba feela kantle foranteng e ka pele! Dithoto tseo di tswa kae? Mokganni wa kariki ya thepa o tlile mona mme o ile a di theola. Ke ile ka mmolella hore ha di a lokela ho ba mona, empa o ile a itshetleha ka ho di theola.” “Ho lokile,” ha rialo Mokapotene Bates, “ke nahana hore ho lokile.” “Empa,” ha rialo Mof. Bates, “di tswa kae?” “Ho lokile,” ha rialo Mokapotene, “Morena o di rometse.” “E,” ha rialo Mof. Bates, “Morena o e rometse; ke seo o dula o se bua.” Yaba o nehelana ka lengolo ho mosadi wa hae, a re, “Bala lena, mme o tla tseba hore na le tswa kae.” A le bala, mme a boela a ya ka phaposing ho lla hape, empa e ne e se lillo ya mofuta o tshwanang le ya pele; mme ha a kgutla a kopa tshwarelo ho yena ka boikokobetso ka lebaka la ho hloka tumelo ha hae.

GSAM 254Tjhelete e Tlang bakeng sa Buka

GSAM 254.1Ha mosebetsi oa ho ngola le ho hatisa o ntse o tsoela pele, Mokapotene Bates o ile a fumana chelete nako le nako ka poso le ka litsela tse ling, ka linako tse ling e tsoa ho batho bao a neng a e-s'o kopane le bona. Ha a fumana chelete, e ne e fetisetsoa ho bahatisi, 'me ea sebelisetsoa akhaontong ea buka. Qetellong, letsatsi la fihla leo ka lona libuka kaofela li neng li hatisitsoe, 'me ho tsoa mohloling oo Moena Bates a neng a sa o lebella, chelete e setseng akhaontong e ile ea lefuoa; ka hona, libuka ha lia ka tsa liehisoa le ka letsatsi le le leng ho phatlalatsoeng.

GSAM 254Sekoloto sa ho Qetela se Lefiloe

GSAM 254.2H. S. Gurney, wa Memphis, Mich., o mpolelletse ka Hlakubele, 1884, hore yena, hoseng hantle ha buka ya Moruti Bates e ne e phethilwe, o ile a fumana $100 ka lengolo la sekoloto leo nako ya lona e neng e fetile ho tswa ho monna ya neng a boletse hore ha a ka ke a mo lefa le ka mohla. Ha a se a fumane tjhelete ena, o ile a nka e le thabo ho sebedisa karolo ya yona ho lefa sekoloto sa ho qetela sa pampitšana ya Sabatha ya Moruti Bates. “Empa,” ho boletse Monghadi Gurney, “Moena Bates ha a ka a tseba ho fihlela letsatsing la lefu la hae hore na ke mang ya lefileng saletsa sa sekoloto sa buka.” Phihlelo ena ya Moruti Bates ya ho hatisa nnete ya Sabatha e ne e bonahala e re bolella batho ba rona ho tloha qalong ya phatlalatso ya nnete mabapi le taba ya Sabatha, “Tswelang pele mosebetsing ona, mme le lebelle hore tataiso ya Molimo e tla bula tsela ha le ntse le tswela pele.”

GSAM 255Moruti Bates o ne a na le Pelaelo ka Lipono

GSAM 255.1Polelo e latelang, e khutsufalitsoeng ho tsoa ho Life Sketches, e tla bontša kamoo neo ea boporofeta le ntlafatso ea Sabatha li ileng tsa kopanngoa:—

GSAM 255.2Ha a ne a etetse New Bedford, Mass., ka 1846, Mofumahatsana Harmon o ile a tsebana le Moruti Joseph Bates. O ne a amohetse tumelo ea ho tla ha Morena kapele, mme e ne e le mosebeletsi ea mafolofolo ntlheng eo. E ne e le monna oa 'nete oa Bokreste ea hlomphehang, ea nang le mekhoa e metle le pelo e mosa. O ile a tšoara Mofumahatsana Harmon ka mosa o moholo joalokaha eka ke ngoana oa hae. Lekhetlo la pele ha a mo utlwa a bua, o ile a bontsha thahasello e kgolo, mme kamora hore a kgaotse, o ile a ema mme a re, “Ke Thomas ya belaellang. Ha ke dumele liponong. Empa ha nka dumela hore bopaki boo khaitseli a bo phetileng bosiung bona e ne e le lentswe la Molimo ho rona, nka ba monna ya thabileng ka ho fetisisa ya phelang. Pelo ea ka e susumelitsoe haholo. Ke lumela hore sebui se tšepahala, empa ha ke khone ho hlalosa mabapi le hore na ke hobane'ng ha a bontšitsoe lintho tse hlollang tseo a re phetetseng tsona.”

GSAM 255Mofumahatsana Harmon o Amohela Sabatha

GSAM 255.3Moruti Bates o ne a boloka Sabatha, mme a kgothalletsa bohlokwa ba yona. Ka nako eo, Mofumahatsana Harmon ha a ka a utlwa bohlokwa ba yona, mme a nahana hore Moruti Bates o fositse ka ho bua haholo ka taelo ya bone ho feta tse ding tse robong. Empa Morena o ile a mo bontsha sehalalelo sa lehodimo. Tempele ya Molimo e ile ya bulwa lehodimong, mme a bontshwa areka ya Molimo e koahetsoe ke setulo sa mohau. Mangeloi a mabedi a ne a eme, le leng qetellong e nngwe le e nngwe ya areka, mapheo a ona a pharalletse hodima setulo sa mohau, mme difahleho tsa ona di shebile ho sona. Sena, lengeloi le neng le tsamaya le yena le ile la mo tsebisa, se ne se emela mabotho ohle a selegodimo a shebileng ka tlhompho e kgolo molao wa Molimo o neng o ngotswe ka monwana wa Molimo. Jesu a phahamisa sekoaelo sa areka, mme a bona matlapa a majwe ao ditaelo tse leshome di neng di ngotswe ho ona. A makala ha a bona taelo ya bone hara ditataiso tse leshome, e potapotilwe ke kganya e bonolo e kang mookodi. Lengeloi le ile la re, “Ke eona feela ho tse leshome e hlalosang Molimo ya phelang ya bopileng mahodimo le lefatshe le dintho tsohle tse ka ho tsona. Ha metheo ya lefatshe e ne e bewa, metheo ya Sabatha le yona e ile ya bewa.” O ile a bontshwa hore haeba Sabatha ya nnete e ne e ka be e bolokilwe, ho ka be ho se kile ha ba le motho ya sa dumeleng kapa mohanyetsi wa Molimo. Ho boloka Sabatha ho ka be ho bolokile lefatshe ho borapedi ba ditshwantsho.

GSAM 256.1Taelo ea bone e hatakiloe, ka hona re bitselitsoe ho lokisa sekheo molaong, le ho buella Sabatha e hatakiloeng. Motho oa sebe, ea iphahamisitseng ka holim'a Molimo, 'me a nahana ho fetola linako le melao, o tlisitse phetoho ea Sabatha ho tloha letsatsing la bosupa ho ea letsatsing la pele la beke. Ka ho etsa sena o ile a etsa sekheo molaong oa Molimo.

GSAM 256.2Pele ho letsatsi le leholo la Molimo, ho romelwa molaetsa ho lemosa batho hore ba kgutlele botshepeleng ba bona ho molao wa Molimo oo Anti-Kreste a o senteng. Ho lokela ho hohelwa tlhokomelo ho sekheo molaong ka thuto le ka mohlala. O ile a boela a bontšoa hore lengeloi la boraro la Tšenolo 14, le phatlalatsang litaelo tsa Molimo le tumelo ea Jesu, le emetse batho ba amohelang molaetsa ona, le phahamisang lentsoe la temoso ho lefatše hore le boloke litaelo tsa Molimo le molao oa hae joaloka thaka ea leihlo, le hore ka ho arabela temoso ena ba bangata ba tla amohela Sabatha ea Morena.⁶

GSAM 256.3Phihlelo ena ya Mofumahatsana Harmon le Moruti Bates e ne e tsamaellana le mokgwa wa Morena wa ho sebetsa. Moruti Bates o ile a hlahisa potso ya Sabatha ho Mofumahatsana Harmon le Moruti White, a ba bontsha ho tswa Dikwalong ditlhoko tsa molao o sa fetoheng wa Molimo. Leha Mofumahatsana Harmon a ne a hlohonolofaditswe ka diponahatso tse kgethehileng ho tswa ho Morena ka dikgwedi tse ka bang leshome le metso e robedi, ha ho letho mabapi le taba ena le neng le kile la mo bontshwa pele. Jwale nako ya Morena e ne e fihlile, ha badumedi ba ne ba ntse ba tsoswa ho boloka molao wa hae, ho ba fa lesedi ka neo ya boporofeta, mme ka hona, ka mokgwa wa hae wa ho sebetsa, molaetsa wa lengeloi la boraro, “melao ya Molimo, le bopaki ba Jesu Kreste,” di ile tsa kopanngwa.

GSAM 257Qaleho ea Molaetsa oa Lengeloi la Boraro

GSAM 257.1Ho tloha ka nako eo, molaetsa oa lengeloi la boraro, ha o hokahantsoe le a mang a mabeli, o ile oa qala ho phatlalatsoa. 'Nete ea Sabatha, ha e hokahantsoe le areka ea Molimo le leseli le ntseng le hola mabapi le sehalalelo, e ile ea tiisa seo se neng se bontšitsoe pele,—hore motsamao oa pele oa ho tla ha Morena o ne o nepahetse, le hore o ne o le ka tatellano ea Morena. Joale ba ne ba se ba ka utloisisa ka botlalo ho feta leha e le neng pele moelelo oa “mehato e meraro e nyolohang tseleng e eang toropong ea Molimo.”

GSAM 257Moruti Bates o Amohela Lipono e le tse tswang ho Molimo

GSAM 257.2Ka kgwedi ya Pudungwana, 1846, ho bile le kopano Topsham, Maine, eo ho yona Moruti Bates a neng a le teng. Kopanong eo Mof. White (lenyalo la Mofumahatsana Harmon ho Moruti James White le se le boletsoe pele) o bile le pono e ileng ya etsa hore Moruti Bates a kgotsofale ka botlalo mabapi le tlhaho ya yona ya bomolimo. E ne e le monna ea neng a qetile lilemo tse mashome a mahlano a sebetsa leoatleng, a tšoara maemo 'ohle ho tloha ho ba moshanyana oa ka sekepeng ho isa ho ba molaoli le mong'a likepe. Kutloisiso ea hae ea thuto ea linaleli e ne e le boemong boo, joalokaha a mpoleletse, a neng a ka bolela hantle-ntle hore na o hokae leoatleng, ho latela bophara le bolelele ba libaka, ka ho shebella linaleli le lihlopha tsa lona. Motho ea joalo ka tlhaho o ne a tla thabela ho bua ka thuto ea linaleli.

GSAM 257.3Puisanong le yena, o ile a mpolella kamoo a ileng a kgodiseha ka hore lipono di tswa ho Molimo. O itse o ile a leka ho bua le Mof. White ka linaleli ka letsatsi le leng, empa kapele a fumana hore ha a tsebe letho ka thuto ya dinaledi; ha e le hantle, jwalo ka ha a ile a mmolella, o ne a sa tsebe le hore o kile a sheba buka e buang ka taba eo. O ne a se na takatso ea ho bua ka taba eo, mme a fetola moqoqo ka ho bua ka lefatše le lecha, le seo a neng a se bontšitsoe ka pono mabapi le lona.

GSAM 258“Mahodimo a Bulehileng”

GSAM 258.1Selemong se fetileng, ka la 19 Mmesa, 1845, koranta ea Illustrated London News e ne e phatlalalitse ntho e khahlang haholo bo-rasaense ba linaleli e tsoang ho Morena Rosse, mabapi le liphuputso tse hlollang tseo a neng a li entse ka telesekoupo ea hae e kholo haholo, haholo-holo pono ea seo bo-rasaense ba linaleli ba se bitsang “sekheo leholimong.” Mantsiboea a mang, kopanong e boletsoeng ka holimo, ha Monghadi Curtiss mme ka pel'a Moruti Bates, ya neng a eso etse qeto mabapi le diponahalo tsena, Mof. White, ha a le ponong, a qala ho bua ka dinaledi, a fana ka tlhaloso e kganyang ya mabanta a mmala o pinki ao a neng a a bona ho phatlalla le bokaholimo ba polanete e nngwe, mme a eketsa, “Ke bona dikgwedi tse nne.” “Ao,” ha rialo Moruti Bates, “o shebile Jupiter!” Eaba, kamora ho etsa metsamao eka o tsamaya sepakapakeng, a qala ho hlalosa mabanta le masakana a ona ka botle ba tsona bo lulang bo fetoha, mme a re, “Ke bona dikgwedi tse supileng.”⁷ Moruti Bates a hoeletsa, “O hlalosa Saturn.” Kamorao ho moo a re, “Ke bona dikgwedi tse tsheletseng,” mme hang-hang a qala ho hlalosa “mahodimo a bulehileng,” ka kganya ya ona, a re ke monyako o lebang sebakeng se kganyang ho feta. Moruti Bates o ile a re tlhaloso ya hae e fetile hole tlaleho efe kapa efe ya mahodimo a bulehileng eo a kileng a e bala ho mongodi ofe kapa ofe.

GSAM 258.2Ha a ntse a bua a ntse a le ponong, o ile a ema ka maoto, mme a hoeletsa, “Ao, nka thabela hakaakang ha Morena John Rosse a ne a le mona bosiung bona!” Moruti White a botsa, “Morena John Rosse ke mang?” “Ao,” ha rialo Moruti Bates, “ke radinaledi e moholo oa Lenyesemane. Ke lakatsa eka a ka be a le teng ho utloa mosali eo a bua ka thuto ea linaleli, le ho utloa tlhaloso eo ea ‘ho buloa ha maholimo.’ E ka pele ho eng kapa eng eo nkileng ka e bala tabeng ena.” Ho tloha mantsiboeeng ao, Moruti Bates o ile a kholiseha ka botlalo hore lipono tsa Mof. White li ne li le ka ntle ho tsebo le taolo ea hae. Sena le sebopeho sa khalemelo le thuto e fanoeng, li ile tsa mo kholisa hore li ne li tsoa ho Molimo.

GSAM 259.1Ketsahalo ena e maholimong e hlalositsoeng ka tsela ena ke Mof. White ponong eo, ke taba e sa boleloeng hangata ke bangoli ba linaleli. Huygens, ea e sibollotseng pele, o fana ka tlhaloso e latelang:—

GSAM 259Leseli le Khabane Saboleng sa Orion

GSAM 259.2“Bo-radinaledi ba beha dinaledi tse tharo tse haufi-ufi saboleng sa Orion; ha ke ne ke shebile e bohareng ka thelesekoupo, ka selemo sa 1656, ho ile ha hlaha sebakeng sa yona dinaledi tse ding tse leshome le metso e mmedi; har'a tsona, tse tharo tse batlang li anana, le tse ling tse 'ne hape tsa hlaha, li benya joalokaha eka ke ka har'a leru, hoo sebaka se ba potileng se neng se bonahala se khanya haholo ho feta leholimo lohle le setseng, leo, ka lebaka la boemo bo botle ba leholimo, le neng le bonahala le le letšo ka ho feletseng, le ne le bonoa joalokaha eka ke ka har'a pulo ea lesira, eo ka eona motho a neng a bona sebaka se seng se neng se khantšitsoe haholoanyane.”

GSAM 259.3William Herschel o bua ka pulo ena e leholimong, a re:—

GSAM 259.4“Haeba bophara ba teng sebakeng sena bo etsa sekhutlo sa 10°, e leng seo bo batlang bo se etsa, boholo ba teng bo tlameha ho ba bo sa nahaneheng ho hang. Ho hlahletsoe hore bo tlameha ho ba boholo ba letsatsi ka makhetlo a litrilione tse peli.”

GSAM 259E Khanya ho Feta Letsatsi

GSAM 259.5Thomas Dick, rafailosofi, o bua tjena ka nebulae ena e khanyang:—

GSAM 259.6“Haeba re ne re le haufi le eona ho isa bohareng ba sebaka sa naleli e haufinyane ka ho fetisisa, leha sebaka seo se le seholohali, ho tloha ntlheng e joalo e ne e tla bontša khanya e batlang e tšoana le ea letsatsi; 'me ho libopuoa tse haufi haholo le eona e ne e tla tlatsa karolo e kholo ea leholimo, 'me e hlaha ka bokhabane bo ke keng ba hlalosoa. Empa morero oa qetello oa ntho e joalo, ka likarolo tsohle tsa eona le likamano tsa eona, mohlomong o tla senoloa ha linako li ntse li feta tsa bophelo bo sa feleng; 'me, joalo ka lintho tse ling tse ngata libakeng tse hole tsa tlholeho, e tsosa kelellong takatso e matla ea ho bona lipono tse khanyang le tse hlollang tsa bokahohle li senoloa hanyane ho feta.”⁸

GSAM 260.1Moruti Bates, ha a phethela sengolwa mabapi le taba ena, o ile a re:—

GSAM 260.2“Ka hona re bona ho latela bopaki bohle bo hlahisitsoeng (mme re ka fana ka bo bongata ho feta, haeba ho ne ho hlokahala), hore mona ke ketsahalo e makatsang le e sa hlaloseheng maholimong; sekheo leholimong se boholo bo fetang limaele tse bilione tse leshome le motso o le mong le makholo a mararo a leshome le metso e mene [11,000,000,314] ka ho potoloha. Ho rialo Huygens ya tummeng, ‘Ha ke eso bone letho le tshwanang le yona hara dinaledi tse ding tse sa sisinyeheng—pono e bulehileng ho kena sebakeng se seng se kganyang haholo.’”

GSAM 260Bopaki bo Bong ka Pono ea Polanete

GSAM 260.3Hape re qotsa ho tsoa ho Mof. Truesdail, ea neng a le teng ketsahalong ea ho fuoa pono e boletsoeng. O re:—

GSAM 260.4“Khaitseli White o ne a na le bophelo bo fokolang haholo, mme ha dithapelo di ntse di etsetswa yena, Moya wa Molimo o ile wa phomola hodima rona. Kapele re ile ra hlokomela hore o ne a sa hlokomele dintho tsa lefatshe. E ne e le pono ya hae ya pele ya lefatshe la dipolanete. Kamora ho bala ka lentswe le phahameng dikgwedi tsa Jupiter, mme kapele kamorao ho tsona tsa Saturn, o ile a fana ka tlhaloso e ntle ya masakana a Saturn. Yaba o re, ‘Baahi ba teng ke batho ba balelele, ba hlomphehang, ba fapaneng haholo le baahi ba lefatshe. Sebe ha se eso kene mona.’ Ho ne ho bonahala sefahlehong se bososang sa Moena Bates hore dipelaelo tsa hae tsa nakong e fetileng mabapi le mohlodi wa lipono tsa hae di ne di mo tlohela ka potlako. Kaofela re ne re tseba hore Mokapotene Bates e ne e le morati e moholo oa thuto ea linaleli, kaha o ne a atisa ho re bontša libopeho tse ngata tsa leholimo bakeng sa thuto ea rona. Ha Khaitseli White a araba lipotso tsa hae kamora pono, a re ha a e-s'o ka a ithuta kapa a fumana tsebo ka tsela efe kapa efe ntlheng ena, o ile a tlala thabo le nyakallo. O ile a rorisa Molimo, mme a hlahisa tumelo ea hae ea hore pono ena e mabapi le lipolanete e ne e fanoe e le hore a se ke a hlola a belaela.”⁹

GSAM 261Pere e Lehloeo e Ruisoa ka Tšohanyetso

GSAM 261.1Nakoana kamora kopano ena Topsham, ho ile ha etsahala ketsahalo e nngwe e makatsang e amanang le lipono, eo ke tla e pheta jwalo ka ha ke e boleletswe ke Moruti Bates:—

GSAM 261.2Moruti White o ne a na le pere e nyane e neng e se e koetlisitswe hanyane le kariki ya mmaraka ya ditulo tse pedi, e neng e entswe ntle le karolo e ka pele e thibelang, empa e na le sethala se ka pele ho kariki, le sethala sa tshepe se tswang dithupeng tsa kariki. Ho ne ho hlokahala hore ho nkuwe tlhokomelo e kgolo ha ho kgannwa pere eo e nyane, hobane haeba marapo kapa eng kapa eng e ka ama mahlakore a yona, e ne e tla raha ka bohale hanghang, mme o ne a tlameha ho dula a e tshwere ka marapo a tiileng hore e se ke ya baleha. Pere ena e nyane e ne e le ya motho eo ba neng ba batla ho ya sebakeng sa hae, mme kaha Moruti White o ne a tlwaetse ho laola dipere tse nyane tse eso koetliswe, o ne a nahana hore a ke ke a ba le bothata bo boholo ka ena. Leha ho le jwalo, hoja ba ne ba tseba hore nakong ya boitshwaro ba yona bo bohale bo feteletseng e kile ya bolaya banna ba babedi pele, e mong ka ho mo petetsa mafikeng a pela tsela, mohlomong a ka be a sa itshepa hakaalo.

GSAM 261.3Ka nako ena ho ne ho ena le batho ba bane ka koloing, Moruti White le mosali oa hae setulong se ka pele, le Moruti Bates le Israel Damon setulong se ka morao. Ha Moruti White a ntse a etsa sohle seo a ka se khonang ho laola pere, Mof. White o ne a ntse a bua ka 'nete, ha matla a Molimo a tla holim'a sehlopha, 'me a nkeloa ponong a ntse a lutse ka koloing. Hang ha a hoeletsa “Kgalalelo!” ha a kena ponong, pere e nyane e ile ea emisa hang-hang, ea khutsa ka ho feletseng, 'me ea theola hlooho ea eona. Ka nako eona eo Mof. White a ile a ema, a le boemong bona, mme ka mahlo a hae a ntse a talimile holimo, a hata a tšela karolo e ka pele ea kariki, a theohela holim'a lithupa, matsoho a hae a le holim'a marago a pere e nyane. Moruti Bates o ile a hoeletsa ho Moruti White, a re, “Pere e nyane e tla raha mosali eo ho fihlela a shoa.” Moruti White a araba, a re, “Morena o laola pere e nyane hona jwale; ha ke batle ho kena-kenana.” Pere e nyane e ile ea ema e khutsitse joaloka pere e tsofetseng. Tseleng e bapileng le leralla le ne le phahame hoo e ka bang maoto a tšeletseng, 'me pela terata ho ne ho e-na le sebaka se nang le joang. Mof. White, a ntse a talimile holimo ka mahlo, a sa shebe tlase le ka mohla, o ile a nyoloha leralleng ho ea sebakeng se nang le joang, eaba o tsamaea a ea pele le morao metsotso e seng mekae, a ntse a bua le ho hlalosa botle ba lefatše le lecha. Eaba, ka hlooho ea hae e ntse e shebile holimo, a theoha leralleng, a atamela kariki, a nyoloha litepising, a tšoara mokokotlo oa pere e nyane ka letsoho, eaba o nyoloha holim'a lithupa tsa kariki, a kena ka har'a kariki hape. Hang ha a lula setulong, pono ea hae ea felela, 'me hang-hang pere, ntle le taelo efe kapa efe ho tsoa ho mokhanni, ea qala ho tsamaea, ea tsoela pele ka tsela ea eona.

GSAM 262.2Ha Mof. White a le ka ntle ho kariki, Moruti White o ile a nahana ho leka pere, ho bona hore na e hlile e thapisitswe kapa tjhe. Qalong o ile a e ama feela ka sephadi; ka dinako tse ding pere e ka be e arabetse ka ho raha, empa jwale ha ho a ka ha e sisinyeha. Yaba o e otla ka matla, yaba o otla hape ka matla ho feta, le ho feta. Pere e monyane ha ea ka ea ela hloko likotlo ho hang, empa e ne e bonahala e se na kotsi joalo ka litau tseo melomo ea tsona e ileng ea koaloa ke mangeloi bosiu boo Daniele a qetileng lehaheng la tsona. “E ne e le sebaka se tebileng,” ho boletse Moruti Bates, “mme ho ne ho hlakile hore Matla a tšoanang a ileng a hlahisa lipono, ka nako eo a ne a hatelletse tlhaho e hlaha ea pere e monyane.”

GSAM 262.3Haeba pono ena e ne e le feela phello ea mafu a mang a 'mele ea hae, potso e itlela hore na, Na pere e ne e tšoeroe ka tsela e tšoanang?

GSAM 262Bopaki ba Israel Damon

GSAM 262.4Ke tla fana mona, e le bopaki bo tiisang tlaleho eo ke e fileng ke Moruti Bates, polelo e latelang:—

GSAM 262.5“Hoo e ka bang lilemo tse mashome a mabeli tse fetileng, hang kamorao hore ke qale ho tšoara Sabatha, Israel Damon o ile a mpolella ka liketsahalo tsa ha Khaitseli White a bona pono ha eena, Moruti Bates, le Moruti White le mosali oa hae ba ntse ba palame ka koloi e bobebe ka mora pere e sa mameleng. Kajeno ke badile tlhaloso e kaholimo ya ketsahalo ena, jwalo ka ha e ngotswe ke Moruti Loughborough, mme e tsamaellana hantle le seo Moruti Damon a neng a mpoleletse sona.” E saennwe, “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., Hlakola 9, 1891.”

GSAM 263Bopaki ba Moruti Bates mabapi le Lipono

GSAM 263.1Moruti Bates o hlalosa phihlelo ya hae ka tsela e latelang:—

GSAM 263.2“Leha ke ne ke sa bone letho ho tsona le neng le hanyetsa lentsoe, ke ile ka tšoha, ka ba le matšoenyeho a maholo, 'me ka nako e telele ka hana ho lumela hore e ne e le letho le fetang se neng se bakiloe ke boemo bo telele ba ho fokola ha 'mele oa hae.

GSAM 263.3“Ka hona, ke ile ka batla menyetla ka pel'a ba bang, ha kelello ea hae e ne e bonahala e se na moferefere (kantle ho kopano), ho mo botsa lipotso le ho mo botsa lipotso tse ngata, le metsoalle ea hae e neng e mo felehetsa, haholo-holo khaitseli ea hae e kholo, hore ke fumane, haeba ho khonahala, 'nete. Nakong ea maeto a 'maloa ao a bileng le 'ona New Bedford le Fairhaven ho tloha ka nako eo, ha a le likopanong tsa rona, ke 'nile ka mo bona ka pono makhetlo a 'maloa, le Topsham, Maine; 'me ba neng ba le teng nakong ea liketsahalo tseo tse tsosang maikutlo ba tseba hantle hore na ke ne ke mametse lentsoe le leng le le leng ka thahasello le tjantjello e kae, 'me ke shebile motsamao o mong le o mong oa hae, ho lemoha thetso kapa tšusumetso ea matla a kelello. 'Me ke leboha Molimo ka monyetla oo ke bileng le oona le ba bang oa ho paka lintho tsena. Jwale nka buella ka boits'epo ka seo ke se bonang. Ke dumela hore mosebetsi ona ke wa Molimo, mme o fanoe ho kgothatsa le ho matlafatsa ‘batho ba hae ba hasaneng,’ ‘ba hahohileng,’ le ‘ba obotsweng,’ ho tloha ha mosebetsi wa rona o ne o phethelwa ... ka Mphalane, 1844. Boemo bo ferekanyang ba ‘Bonang, mona!’ le ‘Bonang, mane!’ ho tloha ka nako eo bo ferekantse haholo batho ba Molimo ba tšepahalang le ba ikemiselitseng, mme bo entse hore ho be thata haholo ho ba neng ba sa khone ho hlalosa lingoloa tse ngata tse thulanang tse hlahisitsoeng ka pel'a bona. Kea ipolela hore ke fumane leseli le thuto likarolong tse ngata tsa Mangolo tseo pele ke neng ke sa li utloisise ka ho hlaka. Kea mo lumela hore ke ngoana oa Molimo ea inehetseng, ea tšepahalang, le ea ikemiselitseng.”¹⁰

GSAM 263.4“Mongoli ha a ‘fumane maikutlo’ a lipono tsa hae ‘ho tsoa lithutong kapa lithutong tse fetileng.’ Ha a fumana pono ya hae ya pele, ka Tshitwe, 1844, yena le sehlopha sohle se neng se le Portland, Maine (moo batswadi ba hae ba neng ba dula teng ka nako eo), ba ne ba se ba tlohetse ‘mohoo oa bosiu bo bohareng’ ba nkang hore o fetile. E bile ka nako eo Morena a mo bontshitseng ka pono phoso eo yena le sehlopha sa Portland ba neng ba wele ho yona. Yaba o pheta pono ya hae ho sehlopha, mme ba amohela hore phihlelo ya bona ya kgwedi ya bosupa e ne e le mosebetsi wa Molimo.”¹¹

GSAM 264Kamoo Melaetsa e Meraro e neng e Nkoa Kateng ka 1847

GSAM 264.1Se latelang se tsoang ho Moruti James White, se ngotsoeng ka Mmesa, 1847, se tla bontša kamoo melaetsa e meraro e neng e nkoa kateng ka nako eo:—

GSAM 264.2“Mekgatlo yohle ya badumedi ba ho tla ha bobedi e dumellana hore lengeloi le bontshitsweng ditemeng tsa botshelela le bosupa tsa kgaolo ena (Tšenolo 14), le emetse molaetsa wa ho tla ha Kreste ho kereke le lefatshe.... Mosebetsi wa lengeloi la bobedi e ne e le ho bontsha sehlopha sa badumedi ba ho tla ha Kreste hore Babylona e wele. Mme kaha karolo e kgolo ya bona ha e a ka ya ithuta ntlha ena ho fihlela matla a ‘mohoo oa bosiu bo bohareng’ a ba tsosa ka nako e nepahetseng hore ba balehe dikerekeng pele letsatsi la leshome le fihla, ho latela hore ho tloha ka kgwedi ya bosupa, 1844, molaetsa wa lengeloi la boraro e ne e le, mme e ntse e le, temoso ho bahalaledi hore ba ‘itshware ka matla,’ le hore ba se ke ba khutlela morao, le ho ‘amohela’ matšoao ao sehlopha sa baroetsana se ileng sa a lahla nakong ea sello sa lengeloi la bobeli.

GSAM 264.3“Mme na molaetsa wa nnete bakeng sa batho ba Molimo, ho tloha ka kgwedi ya bosupa, 1844, ha se temoso e jwalo feela?—Ehlile ho jwalo.... Temana ya leshome le metso e mmedi e balwa tjena, ‘Mona ke mamello ya bahalaledi: mona ke ba bolokang ditaelo tsa Molimo le tumelo ya Jesu.’ U ba bone kae, Johanne?—Ke, ‘mona,’ nakong ya molaetsa wa lengeloi la boraro. Kaha nako ea mamello le ho leta e bile teng ho tloha ka khoeli ea bosupa, 1844, le kaha sehlopha se bolokang Sabatha, jj., se hlahile ho tloha ka nako eo, ho hlakile hore re phela nakong ea molaetsa oa lengeloi la boraro.”¹²