Khaolo ea 23 — Litheo tsa Bophelo bo Botle

GSAM 358.1“MORATUOA, ke lakatsa ka holim'a tsohle hore o atlehe 'me o phele hantle, joalo ka ha moea oa hao o atleha.”¹

GSAM 358.2Ka Sabatha, la 6 Phuptjane, 1863, Moruti White le mosadi wa hae ba ile kopanong ya tenteng e neng e tshwerwe ke Baruti Cornell le Lawrence Otsego, Mich. Ha Mof. White a le moo, o ile a fuwa pono e ileng ya bula ka pela hae taba ya ntjhafatso ya bophelo bo botle. Ho tloha ka nako eo, dingolwa tse mabapi le bophelo bo botle le mokgwa wa bophelo bo phetseng hantle di ile tsa hatiswa ho Review, mme a qala ho ngola seo a neng a se senotswe mabapi le bophelo bo botle. Tse ling tsa tsena li ile tsa hlaha ho Testimony No. 11, le bukeng e bitsoang, How to Live.

GSAM 358.3Taba ea ho phela bophelo bo botle le likamano tsa eona tse nepahetseng le khōlo ea 'mele, kelello, le moea, e ile ea hlahisoa ka ho hlaka ho batho. Ka har'a Review ea la 25 Mphalane, 1864, Moruti J. N. Andrews o ile a fana ka litlhahiso tse latelang tsa bohlokoa mabapi le taba ena:—

GSAM 358J. N. Andrews ka Bophelo bo Phetseng Hantle

GSAM 358.4“Ho tlohela sejo se seng le se seng se kotsi, le ho phela maphelo a tekatekano tlas'a tšusumetso ea thuto e molemo le ea letsoalo ho Molimo, ke tse ling tsa lintho tsa bohlokoahali bakeng sa bophelo bo botle. Mebele ea rona ke litempele tsa Moea o Halalelang. Hore re tle re mo tlotlise kannete ka 'mele ea rona joalo ka ha re etsa ka meea ea rona, akere ho bohlokoa hakaakang hore re be le matla a feletseng a bokhoni bohle ba 'mele ea rona! Re lebohe Molimo hore taba ena e se e behilwe ka ho kgetheha kapele ho batho ba rona. Bophelo bo botle le matla ke tse ding tsa dintho tsa bohlokwahadi ho rona, le tsa bohlokwa ka ho fetisisa ho ba tla bona diketsahalo tse kgolo tsa nako ya matshwenyeho.”

GSAM 359.1Taba ea bohloeki ba Bibele le boitšoaro bo lekaneng ba Bokreste e ne e tšehetsoa, eseng feela ka lingoliloeng tsa Review, empa le ke baboleli ba rona.

GSAM 359.2Kopanong e Akaretsang, ka la 20 Motsheanong, 1866, taelo e latelang e ile ea fanoa ka Mof. White (eona e fumaneha ho Testimony No. 11):—

GSAM 359Ho Lokela ho Thehoa Setsi sa Bophelo bo Botle

GSAM 359.3“Ke bontšitsoe hore re lokela ho lokisetsa lehae bakeng sa ba utloang bohloko, le ba lakatsang ho ithuta ho hlokomela 'mele ea bona hore ba thibele bokulo....

GSAM 359.4“Ha bao e seng balumeli ba tla tla setsing se inehetseng kalafong e atlehileng ea mafu, se tsamaisoang ke lingaka tse bolokang Sabatha, ba tla tlisoa ka kotloloho tlas'a tšusumetso ea 'nete. Ka ho tsebisana le batho ba rona le tumelo ea rona ea 'nete, leeme la bona le tla hlōloa, 'me ba tla khahloa hantle. Ka ho beoa ka tsela ena tlas'a tšusumetso ea 'nete, ba bang ba ke ke ba fumana phomolo feela ho tsoa mefokolong ea 'mele, empa ba tla fumana moriana o fodisang bakeng sa meea ea bona e kulang ka lebaka la sebe.

GSAM 359Polelopele ea Liphetho

GSAM 359.5“Ha bophelo ba bakuli bo ntse bo ntlafala tlas'a kalafo e nepahetseng, 'me ba qala ho thabela bophelo, ba ba le tšepo ho ba thusitseng ho boela ba phela hantle. Lipelo tsa bona li tlala teboho, 'me peo e ntle ea 'nete e tla fumana sebaka kapele moo, 'me maemong a mang e tla fepuwa, e mele, 'me e be le litholoana bakeng sa khanya ea Molimo. Moea o le mong oa bohlokoa o pholositsoeng o tla ba bohlokoa ho feta mekhoa eohle e hlokahalang ho theha setsi se joalo....

GSAM 359.6“Ba bang ba tlohang ba fodisitsoe, kapa ba ruileng molemo o moholo, e tla ba sesosa sa ho tsebisa tumelo ea rona libakeng tse ncha, le ho phahamisa maemo a 'nete moo ho ka beng ho sa khonehe ho fihlella batho haeba leeme le ne le sa tlosoa pele likelellong tsa bona ka ho dula har'a batho ba rona ka sepheo sa ho fumana bophelo bo botle.”

GSAM 360.1Ho ile ha etswa qeto ka kgetho e le nngwe ya setjhaba sa rona se neng se bokane, hore hang ha ho kgoneha ho bulwe setsi sa bophelo bo botle Battle Creek kapa haufi le eona, le hore se be tlasa botsamaisi ba tsa bongaka ba Ngaka H. S. Lay, eo, hodima thuto ya hae ya pele ya bongaka, a neng a qetile selemo se fetang a le setsing sa phekolo ya metsi Botjhabela ho ithuta mekgwa ya phekolo ya metsi ya ho alafa malwetse.

GSAM 360Sebaka sa Sanatorium se Rekilwe

GSAM 360.2Ho theha setsi se jwalo ka nako eo ho ne ho bonahala e le mosebetsi o moholo; mme hoja e ne e se ka bopaki bona bo kgothatsang mabapi le sephetho, ho ka be ho bile le dieha ho qala mosebetsi. Leha ho le jwalo, ho ena le dieha, ho ile ha feta matsatsi a mmalwa feela kamora ho kwala ha kopano pele ho reka ntlo e kgolo ya ho dula ya Moahlodi Graves, e nang le diakere tse robedi tsa naha, e leng sebaka sa hae se setle sa bodulo se West Battle Creek. Haufi le moaho ona, ho ile ha hahuoa hang-hang karolo e eketsehileng ea mekato e 'meli ho sebetsa e le matlo a ho hlapela. Meahong ena, ho ile ha buloa Setsi sa Ntlafatso ea Bophelo bo Botle.

GSAM 360.3Ka har'a Review ea la 19 Phuptjane, 1866, ho ile ha etsoa pitso ea pele e akaretsang ea ho reka liabo setsing. Ka har'a khatiso eona eo ea koranta, ho ile ha phatlalatsoa hore liabo li ne li se li ngoliselitsoe ke likereke tsa Battle Creek, Mich., le Olcott, N.Y., ka boleng ba $2,625, kapa liabo tse 105 tsa $25 e 'ngoe le e 'ngoe. Kaha ho ne ho se na molao naheng ea Michigan oo tlas'a oona ho neng ho ka thehoa mokhatlo oa ho tsamaisa litsi tsa bophelo bo botle, thepa e ile ea bolokoa tlas'a tlhokomelo ka nakoana, ho fihlela ho thehoa mokhatlo ka molao.

GSAM 360Ho Qalile Jenale ea Bophelo bo Botle

GSAM 360.4Ka la 1 Phato, batsamaisi ba ile ba boela ba qala khatiso ea jenale ea bophelo bo botle ea khoeli le khoeli, e nang le maqephe a leshome le metso e tšeletseng le sekoahelo, ka sebopeho sa makasine. Ena e ne e bitsoa Health Reformer. Jenale ena e ntse e tsoela pele, tlas'a lebitso la Good Health, 'me hona joale ke makasine o ka sehloohong oa bophelo bo botle lefatšeng. Jenale ena ha e a ka ea bua feela ka melao-motheo ea bophelo bo botle le boitšoaro bo hloekileng, empa e bile mokhoa oa ho bapatsa setsi sa bophelo bo botle, se ileng sa buloa ka molao bakeng sa bakuli le baeti ka la 5 Loetse, 1866. Ka hona, setsi se ne se le teng, se rekiloe, se hlomelitsoe, mme se sebetsa ka katleho ka nako e ka tlase ho likhoeli tse 'ne ho tloha ha taba ena e qala ho buuoa le sechaba sa rona; mme ho ile ha ngolisoa chelete ea $11,000 bakeng sa letlole la motheo, eo karolo e kholo ea eona e neng e se e lefiloe.

GSAM 361Ho Thehoa Mokhatlo oa Bongaka

GSAM 361.1Mariheng a 1866-67 ho ile ha fetiswa molao ke Lekgotla la Ketsamolao la Michigan oo tlasa ona ho neng ho ka thehwa mokgatlo wa ho tsamaisa setsi sa bophelo bo botle. Ka la 17 Motsheanong, 1867, mohato ona o ile wa nkuwa, ho ile ha amohelwa melao ya ka hare, mme thepa e sa sutheng le thepa e nngwe ya fetisetswa ho batlhokomedi ba neng ba kgethilwe ka molao. Kakaretso ea chelete ea diabo e neng e ngolisitsoe ho fihlela ka letsatsi leo e ne e le $26,100; eo ho eona $18,264.87 e neng e se e lefiloe. Setsi se ne se na le sehlopha se hloahloa sa lingaka le bathusi, 'me meaho e ne e batla e tletse bakuli, bao ba 'maloa ba bona ba neng ba se ba amohetse tumelo ea rona, ka mor'a ho utloa ka rona re le sechaba le ka 'nete ha ba fihla setsing.

GSAM 361Mokhoa o Phetseng Hantle oa ho Apara

GSAM 361.2Mehleng eohle le dinaheng tsohle pelo ya tlhaho e ka susumetswa ke lefatshe, ka boikgohomoso ba bophelo ba lona, boeleele le difeshene tsa lona. Selemo sa 1863, naheng ea habo rona, ha taba ea bophelo bo botle le liaparo e ne e bontšoa Mof. White, ha se ka ba mokhelo, joalokaha ho tla bonahala ka ho khahloa ho feteletseng ha bo-mme ka ho latela feshene e neng e tloaelehile ea ho apara li-hoop, tseo boholo ba tsona bo neng bo etsa hore ba bangata ba bona ba shebahale eka ba tsamaea ka har'a balunu e phethohileng. Hoo e ka bang ka nako eona eo, ho ile ha hlahisoa mekhoa e meng e 'meli e feteletseng ea liaparo e ileng ea baka lipuisano tse ngata. Tlhokomediso e khutšoanyane ka tsena e ka 'na ea lokisetsa 'mali ho utloisisa hamolemo bopaki bo fanoeng ke Mof. White mabapi le taba ea moaparo, bo fumanehang ho Testimony for the Church, No. 10.

GSAM 362Ho Nyatswa Ha Mekgwa e Feteletseng ya Moaparo

GSAM 362.1Mokhoa oa pele o feteletseng e ne e le oa ho apara mese e nang le mohatla o huleloang, kapa mohatla, o bolelele bo tlohang ho li-inch tse leshome ho isa ho halofo ea jara kapa ho feta, ho latela takatso ea moapari. Hangata mese ena e ne e tloaetse ho huleha fatše, 'me bahlomphehi ba ne ba e bitsa “mafielo a literata.” Mokhoa oa bobeli o feteletseng o ne o le fapane ka ho feletseng, 'me o ne o le ka setaele se batlang se tšoana le seo banna ba neng ba se apara. Mokhoa ona oa feshene o ile oa amoheloa ke ba neng ba latela mehlala ea Mofumahatsana Bloomer, 'me ka lebaka leo oa bitsoa “mosese oa bloomer.” Qetellong lebitso la oona la fetoloa ho ba “moaparo oa Amerika.” Ho ile ha tšoaroa likopano libakeng tse fapaneng ke batšehetsi ba moaparo ona, 'me bo-khaitseli ba rona ba bangata ba ne ba tšehetsa ho o amohela. Ba bang ba ile ba o apara.

GSAM 362Bopaki mabapi le Taba ea Moaparo

GSAM 362.2Mabapi le seo Mof. White a se bontshitsweng taba ya diaparo, ke tla qotsa diparagrafa tse mmalwa ho tswa ho Testimony No. 11:—

GSAM 362.3“Batho ba tšepahalang ba Molimo ke leseli la lefatše le letsoai la lefatše, 'me ba lokela ho lula ba hopola hore tšusumetso ea bona e bohlokoa. Haeba ba ne ba ka chencha mose o molelele haholo ka o mokhutšoanyane haholo, ba ne ba tla senya tšusumetso ea bona haholo. Batho ba sa lumeleng, bao e leng mosebetsi oa bona ho ba thusa le ho leka ho ba tlisa ho Konyana ea Molimo, ba ne ba tla nyonyeha. Lintlafatso tse ngata li ka etsoa moaparo oa basali mabapi le bophelo bo botle ntle le ho etsa phetoho e kholo hoo e ka nyonyehisang ea e shebileng.

GSAM 362Seaparo sa Ntlafatso

GSAM 362.4“Sebopeho ha sea lokela ho hatelloa ho hang ka li-corset le masapo a maruarua. Mose o lokela ho ba o lokolohileng ka ho feletseng e le hore matšoafo le pelo li sebetse ka bophelo bo botle. Mose o lokela ho fihla ka tlase ho karolo e kaholimo ea lieta, empa o be mokhuts'oane ka ho lekana hore o se ke oa ama litšila tsa tsela le seterata, ntle le hore o phahamisoe ka letsoho. Mose o mokhuts'oane ho feta ona o ka ba o loketseng, o bonolo, le o phelisang hantle bakeng sa basali ha ba etsa mesebetsi ea malapeng, haholo-holo bakeng sa ba tlamehang ho etsa mosebetsi o ka ntle.

GSAM 363Mmele o Lokela ho Aperoa ka ho Lekana

GSAM 363.1“Ho sa tsotellehe bolelele ba moaparo, maoto a bona a lokela ho aparoa ka botlalo jwaloka a banna. Sena se ka etswa ka ho apara marikgwe a nang le lera le ka hare, a bokeletsweng ho ba lebanta le tlamellwang leqaqailaneng, kapa a bulehileng mme a fokotseha botlaseng; mme ana a lokela ho theoha ho fihla seeteng. Maoto le maqaqailana tse aparoeng ka tsela ena li sirelelitsoe khahlanong le moea o fokang. Haeba maoto le litho tsa 'mele li bolokoa li phutholohile ka liaparo tse futhumetseng, phallo ea mali e tla lekana, 'me mali a tla lula a hloekile ebile a phetse hantle, hobane ha a hatsele kapa a sitisoa tseleng ea 'ona ea tlhaho 'meleng.”

GSAM 363.2Bolelele ba seaparo sena bo ile ba hlahisoa e le tekanyo e babatsehang lipakeng tsa seaparo se nang le mohatla le seaparo sa Maamerika. Ho ne ho sa bolelwa hore motho o tlameha ho se apara, empa hore ba se ke ba nka kgato ya ho fedisa tshusumetso ya bona, le ho etsa hore ba ba lokelang ho ba thusa ba nyonyehe. Ho ne ho sa bolelwa hore ba tlameha ho apesa maqaqailana a bona ka tsela e hlalositsweng mona, empa hore ho ka etswa ka tsela eo. Haeba sepheo se tshwanang se fihlellwa ka tsela e nngwe, jwalo ka diaparo tse telele tsa ka tlasa le dikausu tse lohilweng tsa maoto, seo se ne se tla tsamaellana hantle le bopaki boo.

GSAM 363Lintlha tse Hlano tsa Bohlokoa bakeng sa Moaparo o Phelisang Hantle

GSAM 363.3Ho tla hlokomeloa hore mokhoeng oa liaparo o khothalelitsoeng ho na le lintlha tse hlano tsa bohlokoa bakeng sa liaparo tse phelisang hantle, e leng:—

GSAM 363.41. Ho lahla li-corset le khatello efe kapa efe ea thekeng.

GSAM 363.52. Ho tlohela mabanta 'ohle matsohong kapa maotong a ka sitisang phallo e lokolohileng ea mali.

GSAM 364.13. Ho apesa likarolo tsohle tsa 'mele ka ho lekana, haholo-holo maoto le maqaqailana.

GSAM 364.24. Ho fanyeha mese mahetleng, mme le ka mohla u se ke ua e lumella ho oela noka ka marapo.

GSAM 364.35. Bolelele ba moaparo.

GSAM 364.4Dintlha tse nne tsa pele jwale di tshehetswa ke ngaka e nngwe le e nngwe e bohlale, mme mabapi le ya bohlano, mohatla wa mose le mose o mokgutshwane haholo jwale ka bobedi di se di lahlilwe.

GSAM 364Mof. Jenness-Miller mabapi le Moaparo

GSAM 364.5Ka selemo sa 1890 Mof. Jenness-Miller, wa New York, koranteng e ka sehloohong ya mahlale a moaparo o phelisang hantle ya mehleng eo, o ile a buella hore basadi ba kgutsufatse mesese ya bona hanyane ka hanyane, e le hore ho se be phetoho e potlakileng haholo, ho fihlela e fihla hoo e ka bang hodima butsu ya mosadi,—e leng bolelele boo Testimony No. 11 e neng e bo buella.

GSAM 364Tšehetso ea Ngaka Trall

GSAM 364.6Ka 1868 ho ile ha lokisetswa hore Ngaka R. T. Trall, wa Koleche ea Phekolo ea Bohloeki ea Florence Heights, N.J., a fane ka dithuto tsa beke kaofela kapele ho baboleli ba rona Battle Creek, Mich., mafelong a Motsheanong. Nakong ea lithuto tseo, ngaka e ne e le moeti oa Moruti White. Mof. White ha a ka a ea lithutong, empa kaha ngaka e ne e tloaetse ho palama kariki letsatsi le letsatsi le Moruti White, mosali oa hae le Moruti J. N. Andrews, ho ne ho utloisisoa hore o ne a tla mamela mehopolo ea hae mabapi le bohloeki, mafu le lisosa tsa 'ona, litlamorao tsa meriana, jj. O ne a bua feela seo a neng a se bontšitsoe ponong, leha a sa ka a bolela mohloli oo a neng a fumana tsebo ea hae ho oona. Ngaka e ile ea bolela hore saense ea bongaka e ne e lumellana le mehopolo eo a neng a e hlahisitse. Moruti Andrews o ile a mpolella hore ha moqoqo oa letsatsi la bobeli o fela, ngaka e ile ea botsa Mof. White hore na o fumane lengolo la hae la thuto ea bongaka kae. O ile a makala ha a utloa hore ha a e-s'o ka a ithuta lintho tsena, empa o ne a mo fa seo a neng a se bontšitsoe Otsego, Mich., ka la 6 Phuptjane, 1863. O ile a mo tiisetsa hore mehopolo ya hae kaofela e ne e tsamaellana hantle le thuto ya mmele le bohloeki, le hore ditabeng tse ngata o ne a tebile ho feta kamoo a kileng a ba kateng. Kamora matsatsi a ka bang mahlano a maeto le dipuisano tse jwalo, ngaka e ile ya botsa Moruti White hore na ke hobaneng a ile a koptjwa ho tlohela koleche ya hae ho ya fana ka dithuto ho baboleli ba Battle Creek. A re, “Mof. White o loketse hantle ho ba fa thuto e hlokehang ya bohloeki jwalo ka nna.”

GSAM 365Saense ea Bongaka e Tiisa

GSAM 365.1Lingoliloeng tsa hae tse ngata tse mabapi le makala a fapaneng a bohloeki bo sebetsang li bile teng phatlalatsa ka lilemo tse ngata, 'me tse ngata tsa tsona joale li bokelletsoe ka har'a buka e bitsoang Christian Temperance and Bible Hygiene. Lingaka tse ling tse rutehileng ka ho fetisisa li phatlalalitse, kamora tlhahlobo e hlokolosi ea lingoliloeng tsena, hore saense ea bongaka e lumellana le tsona ka botlalo. Ho eena, ha se litholoana tsa thuto, empa ke ho ngola feela seo Morena a se senotseng ho eena ponong.

GSAM 365Bopaki ba Ngaka Kellogg

GSAM 365.2E le bopaki ba kamoo diphuputso tsa mahlale a bongaka di tsamaelanang le seo Mof. White a se boneng ponong ka 1863, ke tla qotsa mantsoe a tswang selelekeleng sa buka ya Christian Temperance a ngotsweng ke J. H. Kellogg, M.D., ya etelletseng pele sanatorium e tummeng lefatsheng ka bophara ya Battle Creek, Mich. O re:—

GSAM 365.3“1. Nakong eo lingoliloeng tse boletsoeng li qalileng ho hlaha, taba ea bophelo bo botle e ne e batla e hlokomolohiloe ka ho feletseng, eseng feela ke batho bao li neng li lebisitsoe ho bona, empa le ke lefatše ka kakaretso.

GSAM 365.4“2. Ba seng bakae ba neng ba buella tlhokahalo ea ntlafatso mekhoeng ea 'mele, ba ne ba phatlalatsa liphoso tse totobetseng haholo, 'me maemong a mang, tse nyonyehang, hammoho le boipiletso ba melao-motheo ea 'nete ea ntlafatso.

GSAM 366.1“3. Ha ho kae kapa kae, ebile ha ho motho ea kileng a hlahisa pokello e hlophisehileng le e tsamaellanang ea lintlha tsa bohlokoa tsa bophelo bo botle, e se nang liphoso tse totobetseng, hape e tsamaellana le Bibele le melao-motheo ea bolumeli ba Bokreste.

GSAM 366.2“Tlas'a maemo ana, lingoliloeng tse boletsoeng li ile tsa hlaha. Melao-motheo e neng e rutoa ha ea ka ea qobelloa ka matla a saense, empa e ile ea hlahisoa ka mokhoa o bonolo, o otlolohileng ke motho ea sa iketseng eka o na le tsebo ea saense, empa a re o ngola ka thuso le ka matla a khantšo e tsoang ho Molimo.

GSAM 366Melao-motheo e Tšoeretse Teko

GSAM 366.3“Melao-motheo e hlahisitsoeng tlas'a maemo a sa tloaelehang joalo le ka lipolelo tse hlollang joalo e tšoere joang teko ea nako le boiphihlelo? ke potso eo ho ka etsoang ka nepo. Karabo ea eona e fumaneha lintlheng tse ka netefatsoang ka botlalo.... Melao-motheo eo, lilemo tse mashome a mabeli a metso e mehlano tse fetileng e neng e hlokomolohiloe ka ho feletseng kapa e somoa, e kene ka khutso tšepong le tlhomphong ea sechaba, hoo lefatše le seng le lebetse hore ha se kamehla e neng e amoheloa tjena. Liphuputso tse ncha saenseng le litlhaloso tse ncha tsa lintlha tsa khale li ntse li ekelitse bopaki bo tiisang, hoo hona joale o mong le o mong oa melao-motheo e buellotsoeng lilemong tse fetang mashome a mabeli a metso e mehlano tse fetileng a tiisitsoeng ka tsela e matla ka ho fetisisa ka bopaki ba saense.

GSAM 366Bopaki ba Tšimoloho ea Bomolimo ea Lipono

GSAM 366.4“Ka sebele e tlameha ho nkuoa e le ntho e makatsang, le e bontšang bopaki bo hlakileng ba temoho le tataiso ea bomolimo, hore har'a lithuto tse ferekaneng le tse thulanang, tse ipolelang ka matla a saense le boiphihlelo, empa li khelohetse ka mehopolo e feteletseng 'me li sitisitsoe ho etsa molemo ke motsoako o moholo oa liphoso,—ho tlameha ho lumelloe hore ke ntho e sa tloaelehang, hore motho ea sa ipolelang ka tsebo ea saense kapa thuto e tebileng a ka be a khonne ho hlophisa, ho tsoa pokello e ferekaneng le e silafalitsoeng ke liphoso ea mehopolo e hlahisitsoeng ke bangoli le bahlalefi ba seng bakae litabeng tsa bophelo bo botle, ho theha pokello ea melao-motheo ea bohloeki e nyalanang hantle hakana, e tsitsitseng hakana, ebile e le 'nete hakana hoo lipuisano, lipatlisiso, lintho tse fumanoeng, le boiphihlelo ba lilemo tse mashome a mabeli a metso e mehlano li sa kang tsa felisa leha e le molao-motheo o le mong, empa li sebelitse feela ho tiisa lithuto tse rutiloeng.” E ngotsoe, “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Setsi sa Bophelo bo Botle se Atolositsoe

GSAM 367.1Tlas'a botsamaisi ba J. H. Kellogg, M.D., ea ileng a ikopanya le setsi e le ngaka e ka sehloohong ka 1876, ho ile ha fumaneha hore tlhokahalo ea kalafo e ne e le kholo hoo nakong ea selemo sa 1877 ho ileng ha hlokahala hore ho fumanehe sebaka se eketsehileng. Ka 1876, lebitso la setsi le ile la fetolwa ho tloha ho Setsi sa Ntlafatso ea Bophelo bo Botle ho ya ho Sanatorium ea Bongaka le Opereishene, mme ka 1878 ho ile ha ahwa moaho o motjha o moholo.

GSAM 367.2Moaho ona o ne o le boholo ba maoto a 136 x 46, o na le mekato e mene ka holim'a mokato o ka tlas'a lefatše. O ne o futhumatswa kaofela ka mouwane, mme o boneswa ka khase. Nakoana ka mora ho bulwa ha ona, o ne o batla o tlala bakudi le baeti.

GSAM 367.3Ho fihlela ka nako eo, se neng se boletsoe esale pele ka 1866 ke bopaki ba Mof. White mabapi le setsi sena se ne se phethahetse ka tsela e hlollang. Ba bangata ba ne ba se ba amohetse leseli la 'nete ea hajoale, bao tlhokomelo ea bona e ileng ea hula pele ho batho bana ka ho tla setsing sena ba batlana le bophelo bo botle.

GSAM 367Sebaka sa Phomolo sa Bophelo bo Botle sa Mahaeng

GSAM 367.4Ho Signs of the Times, la 22 Pulungoana, 1877, M. G. Kellogg, M.D., moena oa J. H. Kellogg ka motswadi a le mong, o ile a phatlalatsa hore o fumane mobu ka lehlakoreng la Thaba ea Howell, limaele tse peli le halofo ka leboea-bochabela ho tloha St. Helena, Napa County, Cal., mme o ne a le mothating oa ho haha moaho o neng o tla bitsoa “Sebaka sa Phomolo sa Bophelo bo Botle sa Mahaeng,” o fumanehang pela Crystal Springs. Mariheng a 1877-78 ho ile ha hahuoa moaho, 'me oa buloa bakeng sa phekolo ea bakuli mathoasong a 1878. Sebaka sena sa phomolo sa bophelo bo botle, joalo ka setsi sa motheo, sanatorium e Battle Creek, ha se a hola ka boholo feela, empa hape e bile sebaka seo ba bangata haholo ba ileng ba tlisetsoa tsebong le kamohelong ea molaetsa.

GSAM 368The Pacific Health Journal

GSAM 368.1Lehlabula la 1885 e bile nako e nang le liketsahalo tse ngata tsa tsoelo-pele ntlheng ea molaetsa oa lengeloi la boraro. Ka la 1 Mots'eanong, Sebaka sa Phomolo sa Bophelo bo Botle sa Mahaeng se St. Helena se ile sa beoa tlas'a tsamaiso ea bongaka ea ngaka e alohileng ka molao. Ka khoeli ea Phuptjane ho ile ha qaloa khatiso ea makhetlo a mabeli ka khoeli ea Pacific Health Journal and Temperance Advocate, e leng makasine oa maqephe a 24 o neng o okametswe ke Moruti J. H. Waggoner. Ka mekgatlo ena, setsi sa bophelo bo botle se ile sa fumana bophelo bo botjha, seo, ho ena le ho lahlehelwa, jwaloka dilemong tse fetileng, se ileng sa qala ho bontsha, selemo le selemo, phaello e hloekileng mesebetsing ya sona e pakeng tsa $2,000 le $4,000 ka selemo, ho fihlela selemong se phethetsweng ka Mmesa, 1891, se bontshitse phaello e hloekileng e fetang $12,000.

GSAM 368.2Kopanong ea Rural Health Retreat Association, St. Helena, ka 1887, ho ile ha etsoa polelo e latelang mabapi le lichelete tsa setsi: Ka la 1 Mots'eanong, 1885, boleng bo hloekileng ba setsi e ne e le $5,322.76 feela, kapa $2,547.24 ka tlase ho chelete eohle ea motheo e neng e fanoe ho fihlela ka letsatsi leo. Ka mantsoe a mang, mokhatlo o ne o sebedisitse meputso ya ona yohle le $2,547.24 ya letlotlo la ona la motheo. Ka la 1 Mmesa, 1887, boleng ba mokhatlo ka hodima dikoloto tsohle tsa ona e ne e le $21,372.64, kapa phaello ya $16,049.88 ka dikgwedi tse mashome a mabedi a metso e meraro. Ho tsoa cheleteng ena, ho ne ho rekiloe liabo tsa boleng ba $5,280, mme ho ne ho entsoe menehelo ea boleng ba $2,497.60 ho setsi; kahoo, tšebetsong ea setsi ho bile le phaello e hloekileng ea $8,272.28. Hoo e ka bang ka nako ena, ho ile ha hatisoa Pacific Health Journal e le koranta ea maqephe a 32 e hatisoang khoeli le khoeli, e nang le sekoaelo, 'me ea fumanoa e le thuso e kholoanyane ea ho ntšetsa pele lithahasello le melao-motheo ea setsi.

GSAM 369Mosebetsi oa Liphallelo

GSAM 369.1Ka har'a Medical Missionary, Pherekhong, 1891, ha a bua ka Sanatorium ea Battle Creek, Ngaka J. H. Kellogg o ile a re:—

GSAM 369.2“Kalafo ea liphallelo e fanoeng nakong ea lilemo tse mashome a mabeli a metso e mehlano tseo setsi se bileng teng e feta $100,000 haholo, e leng makhetlo a 'maloa ho feta chelete ea motheo e neng e tsetelitsoe qalong.

GSAM 369.3“Ntle le mosebetsi oa liphallelo o boletsoeng, setsi se rometse libui, baoki, barupeli ba likolong tsa ho pheha, le batho ba bang ba koetlisitsoeng bakeng sa mefuta e fapaneng ea mosebetsi oa boromuoa.”

GSAM 369Boipiletso bakeng sa Likhutsana

GSAM 369.4Kopanong e Akaretsang, ka la 8 Hlakubele, 1891, Ngaka Kellogg o ile a etsa boipiletso bo matla haholo molemong oa likhutsana. O ile a re: “Ke iphumana ke khethiloe e le ‘moemeli ea akaretsang,’ mme ke tla emela ba se nang moemeli—likhutsana, tse se nang motho ea li hlokomelang.”

GSAM 369Mpho ea $30,000 ea Mof. Haskell

GSAM 369.5Ka har'a Home Missionary, Pherekhong, 1892, ho ile ha etsoa boipiletso bo matla ba hore ho fumanwe mehlodi ya ho etsetsa bana ba likhutsana lehae. Koranteng eo ho ne ho ngotswe mabitso a ba faneng ka ditshepiso tsa $17,716 bakeng sa lehae—e leng tjhelete e nyane haholo, ho ya ka bahlahisi ba morero, bakeng sa mosebetsi o moholo hakaale, ka hona ho ne ho tshwenyehwa hore mosebetsi o ka dieha. Empa Ya bonang qetello ho tloha qalong, le Ya leng monga “likhomo holim'a maralla a sekete,” o ile a etsa hore dintho di etsahale ka tsela eo mme e moholo ya ruileng, ya seng wa tumelo ya rona, Mof. Caroline E. Haskell, oa Chicago, mohlolohali oa Monghadi Frederick Haskell, ha a utloa ka mosebetsi ona o neng o reriloe oa ho fana ka thuso, hang-hang a fa komiti ea kaho chelete e lekanang le $30,000, ka pehelo e bonolo ea hore e sebelisetsoe kaofela ho haha lehae la likhutsana ho latela meralo e neng e se e hlalositsoe, hore le tsamaisoe ka moea o pharaletseng le o fanang, le hore setsi seo se bitsoe Lehae la Sehopotso la Haskell ho hopola monna oa hae mofu.

GSAM 370.1Ka ditjhelete tseo tse fumanweng ka tsela eo, Medical Missionary and Benevolent Association o ile wa kgona, nakong ya selemo seo, ho haha le ho bula moaho oo e le lehae la dikgutsana. Moaho ona o ile wa nehelwa ka la 25 Pherekgong, 1894. Ho tloha ka letsatsi leo, boholo ba nako palo ya lelapa, le neng le na le dikgutsana, bahlokomedi, le matitjhere, e ne e le ka karolelano ba le lekgolo.

GSAM 370Lehae la Sehopotso la James White

GSAM 370.2Ntle le tlhokomelo le tšehetso ea likhutsana tsena, mokhatlo ona o laola setsi se seng sa liphallelo, se bitsoang Lehae la Sehopotso la James White, moo batho ba fetang mashome a mabeli ba tsofetseng le ba se nang mahae ba hlokomeloang le ho phelisoa ka boiketlo.

GSAM 370Baromuoa ba tsa Bongaka

GSAM 370.3Mosebetsing ona, mohato o mong o matla o ile wa nkuwa ha ho qala kwetliso ya baromuoa ba tsa bongaka. Ho babatsa boikitlaetso bona ba ho phahamisa botho, Mof. White, ha a ne a ngola a le Preston, Australia, ka la 16 Loetse, 1892, o ile a re:—

GSAM 370.4“Nka lakatsa eka ho ne ho ka ba le ba lekgolo ba koetlisetswang moo hona jwale ho leng le a le mong. Ho lokela ho ba jwalo. Banna le basadi ka bobedi ba ka ba le thuso e kgolo e le baromuoa ba tsa bongaka ho feta e le baromuoa ba se nang thuto ya bongaka.”

GSAM 370.5Palo ea ba nkileng thupelo e lokisetsang ho kena tšebeletsong ea bophelo bohle ea mofuta ona e eketsehile haholo ho tloha ha ho ne ho ngoloa se kaholimo.

GSAM 370Kholo ea Mosebetsi oa Bophelo bo Botle

GSAM 370.6Ka har'a Medical Missionary, Pherekhong, 1894, ho na le polelo e khuts'oane e hlahisang lintlha tse khahlang mabapi le kholo ea mosebetsi oa bophelo bo botle. E baloa tjena:

GSAM 371.1“Setsi sa Ntlafatso ea Bophelo bo Botle se ile sa thehoa ka 1866.... Ho ile ha rekoa ntlo e nyenyane ea foreimi, e leng lehae la motho ka mong sebakeng se monate le se phetseng hantle libakeng tse phahameng tsa Battle Creek, e leng e 'ngoe ea litoropo tse ntseng li hola tsa Michigan. Lingaka tse peli, bahlokomeli ba babeli ba matangoana a ho hlapela, mooki a le mong (ea sa koetlisetsoang), bathusi ba bararo kapa ba bane, mokuli a le mong, le mathata a mangata, le tumelo e kholo bokamosong ba setsi le melao-motheong eo se thehiloeng ho eona—e ne e le qaleho ea morero ona oa hajoale. Se ne se tsejoa e le Setsi sa Ntlafatso ea Bophelo bo Botle.

GSAM 371.2“Sebakeng seo ho neng ho le ntloana ea pele, hona joale ho na le moaho o bolelele ba maoto a 312 le botebo ba maoto a 100, o bophahamo ba mekato e tšeletseng, o amohelang baeti ba makholo a mararo, o nang le lisebelisoa tsohle tseo saense ea sejoale-joale e ka li khothalletsang bakeng sa tlhokomelo le pholiso ea bakuli. Lingaka tse leshome, tseo boholo ba tsona e leng litsebi makaleng a tsona, li theha sehlopha sa bongaka. Baoki le bathusi ba bang ba bopa lelapa le fetang makholo a mararo, mme batšehetsi ba setsi sena ba emetse Naha e 'ngoe le e 'ngoe e kopaneng, le baeti ba bangata ba tsoang linaheng tse ling. Mamati a sona a lula a butsoe ho moromuoa, e ka hare ho naha kapa kantle ho naha, oa lebitso lefe kapa lefe, mme lelapa le ka seoelo le hloka e mong kapa ho feta oa baeti bana.

GSAM 371Sepetlele sa Sanatorium

GSAM 371.3“Sepetlele se ile sa hahuoa ka 1888, e le moaho o boholo ba maoto a 100 x 60, o mekato e mehlano. Mekato e meraro e kaholimo ea moaho e sebelisetsoa lefapha la karo la sanitori, likamore tsa bakuli, le li-ward. Liofisi tsa mosebetsi oa liphallelo oa setsi le tsona li fumaneha mona. Matloana a mashome a mabedi, ao a mmalwa a ona a futhumatswang ka mouwane, mme a boneswa, jwaloka moaho o moholo, ka motlakase, a potapotile moo, mme a tletse bakudi kapa baithuti. Sekolo sa ho kwetlisa baoki ba baromuoa ba tsa bongaka se ile sa thehwa ka la 1 Phupu, 1884. Nakong ya dikgwedi tse tsheletseng tsa pele, ho ile ha ingodisa baithuti ba mashome a mararo a metso e mehlano.”

GSAM 372Boporofeta ba Basebetsi ba Etsang Leeto

GSAM 372.1Ha a bua ka setsi sa bophelo se fumanehang St. Helena, Cal., Mof. White, ka mongolo o ngotsweng a le Tramelan, Switzerland, ka la 6 Hlakola, 1887, o re:—

GSAM 372.2“Molimo o boletse hore haeba banna ba amanang le setsi sena ba ka tsamaya ka boikokobetso le ka kutlo, ba etsa thato ea Molimo, se tla phela le ho atleha; mme ho sona ho tla romeloa baromuoa ho hlohonolofatsa ba bang ka leseli leo Molimo a ba fileng lona. Ba tla, ka moea oa Jesu, heletsa litšoantšo tse rapeloang libakeng tse phahameng; ba tla pepesa litumela-khoela, 'me ba hlomme 'nete, bohloeki le bohalaleli moo hona joale ho tlotloang feela phoso, boithati, ho se laolehale, le bokhopo.”

GSAM 372.3Re qotsa mantsoe ana, kaha a sebetsa ka matla a tšoanang le mekhatlong e meng e tšoanang.

GSAM 372Katleho Mosebetsing oa Bophelo bo Botle e Tšepisitsoe

GSAM 372.4Bopaking bo kgethehileng bo filweng kereke ka 1891, re bala: “Tlhohonolofatso ya Molimo e tla ba hodima matsapa ohle a etswang ho tsosa thahasello ntlafatsong ya bophelo bo botle; hobane e a hlokeha hohle. Ho tlameha ho be le tsosoloso mabapi le taba ena; hobane Molimo o ikemiseditse ho etsa ho hongata ka sesebediswa sena.”

GSAM 372Kholeje ea Baromuoa ba Bongaka ea Amerika

GSAM 372.5Mohato ka mohato leseli le ile la hatela pele mabapi le mokhoa o utloahalang oa ho phekola mafu ho fihlela ka Phuptjane, 1895, ha ho ba le tlhokahalo ea ho thehoa ha setsi sa thuto ea bongaka. Ho arabela tlhokahalo ena, Kholeje ea Baromuoa ba Bongaka ea Amerika e ile ea thehoa ka morero o khethehileng oa ho koetlisa lingaka hore li sebetse tlas'a Seventh-day Adventist Medical Missionary and Benevolent Association, masimong a lehae le a mose ho maoatle. Mekete ya pulo e ile ya tshwarelwa Battle Creek, ka la 30 Loetse, 1895, mme koleche ya bulwa ka letsatsi le latelang, la 1 Mphalane, ka sehlopha sa baithuti ba mashome a mane.

GSAM 372.6Phatlalatsong ea kholeche re bala:

GSAM 372.6“Kholeje e thehiloe ka molao Chicago, tlas'a melao ea Naha ea Illinois. Lenaneo la lithuto le tla ba la tebileng joalo ka la likolo tse hloahloa tsa bongaka United States. Thuto e tla fanoa karolo e 'ngoe Chicago, le karolo e 'ngoe Battle Creek, Mich.”

GSAM 373.1Mabapi le ba itokisetsang mosebetsi oa boromuoa ba bongaka re bala se latelang ho Medical Missionary, Phato, 1895:

GSAM 373.1“Sehlopha sa baoki se koetlisoang hona jwale Sekolong sa Koetliso sa Baoki sa Sanatorium ea Battle Creek se na le ba fetang 250; e mong le e mong wa bona ya nang le bokgoni ba ho kena mosebetsing wa boromuoa ba bongaka o filwe mosebetsi. Ho hlokeha baoki bakeng sa Dihlekehleke tsa Lewatle le ka Borwa, India, West Indies, Amerika Borwa, ba mashome a mabedi a metso e mehlano kapa mashome a mararo bakeng sa Dinaha tsa Borwa tsa United States, le bakeng sa metse ya rona e meholo.”

GSAM 373Kholo ea Mosebetsi oa Boromuoa ba Bongaka

GSAM 373.2Moketeng oa kabo ea mangolo oa sehlopha sa Baoki ba Boromuoa ba Sanatorium, o neng o tšoaretsoe Tabernacle, ka la 5 Pulungoana, 1895, Ngaka Kellogg o ile a re:—

GSAM 373.3“Dilemo tse leshome le metso e mmedi tse fetileng, moketeng o jwalo, baoki ba babedi ba ile ba aloha. Hona jwale ho na le sehlopha sa baoki ba pakeng tsa makgolo a mararo le a mane. Ho na le dingaka tse leshome le metso e robong sanatoriamong, le ba mashome a mabedi a metso e mmedi ditsing tse tshwanang, tse amanang le sanatorium ka tsela e itseng, mme di le tlasa tlhokomelo ya Medical Missionary and Benevolent Association. Baoki ba rona ba mashome a mahlano a metso e meraro ba linaheng tse fapaneng tsa mose ho maoatle,—Sweden, Old Mexico, Gold Coast ea Afrika, Australia, Afrika Boroa, Denmark, India, New Zealand, Samoa, le British Guiana. Ho na le baithuti ba bongaka ba mashome a tšeletseng a metso e meraro ba ntseng ba koetlisoa hona joale. Ba mashome a mane a motso o mong ba bona ba mona, ba mashome a mabeli a metso e 'meli ba Univesithing ea Michigan le likolong tse ling. Baoki ba mashome a mabeli a metso e 'meli ba fumana mangolo mona bosiung bona, ba itokiselitse ka botlalo ho tsoela pele e le baoki ba ngolisitsoeng.”

GSAM 373.4Ha re sheba kholo ea litsi tsa rona tsa bophelo bo botle ho fihlela ka 1902, re fumana hore Sanatorium ea Battle Creek, ka koleche ea eona ea bongaka le sekolo sa koetliso sa baoki, ke setsi se seholo ka ho fetisisa sa mofuta oa sona lefatšeng se ruiloeng ke Baadventista ba Letsatsi la Bosupa.

GSAM 374Meaho e Meholo e Chele

GSAM 374.1Bosiung ba la 18 Hlakola, 1902, moaho o moholo o ka sehloohong, ka lisebelisoa tsa oona tse ntle, le sepetlele se sephara, li ile tsa cha ka ho feletseng. Ho ne ho e-na le bakuli le baeti ba makholo a mane meahong ka nako eo, empa ka boikitlaetso bo boholo ba lingaka, baoki, le bathusi, le ka tšireletso e khethehileng ea Morena, bana bohle ba ile ba ntšoa meahong ba sa tsoa likotsi tse mpe.

GSAM 374Sanatorium e Ncha

GSAM 374.2Moaho o mong, o moholo ebile o tiile ho feta o pele, o ahiloe sebakeng sa meaho ea khale. Lejoe la motheo la moaho ona oa hajoale le ile la raloa ka la 12 Mots'eanong, 1902, 'me moaho oa neheloa ka la 31 Mots'eanong, 1903. Batsamaisi ba setsi ba re ka moaho ona o mocha hore “o tiile ebile o tšoarellang kamoo moaho o ka etsoang kateng ka tšepe, lejoe, setene le samente.

GSAM 374.3“Lisebelisoa tsa setsi sena, ka litsela tsohle, ke tsa sejoale-joale ka ho fetisisa, li feletse, li hloekile, li loketse, ebile li tiile ho feta tse ka fumanoang; 'me ho lumeloa hore, kamoo e leng kateng hona joale, e qetiloe, Sanatorium ea Battle Creek e fana ka lits'ebeletso le boiketlo bakeng sa bakuli tseo ka sebele li sa fetuoeng ke letho.

GSAM 374.4“Sepheo sa batsamaisi ba setsi e bile ho bokella hammoho sebakeng se le seng le tlas'a maemo a loketseng, mekhoa eohle e mecha le lisebelisoa tsa phekolo ea bakuli tse amohelehang merianeng e utloahalang, le ho sebelisa mekhoa eo ka mokhoa o tšepahalang le o bohlale.”

GSAM 374Ho tla Thehoa Lisanatorium tse Ngata

GSAM 374.5Leseli le fanoeng sechabeng sena ke hore Morena o batla hore ho be le lisanitariamu tse ngata, tse boholo bo itekanetseng, tse hasaneng lefatšeng ka bophara, ho fapana le ho ba le mekhatlo e seng mekae e meholo haholo. Re thabela ho hlokomela hore ho se ho qaliloe ho buloa lisanitariamu tse nyane likarolong tse fapaneng tsa lefatše, haholo-holo lilemong tse leshome tse fetileng. Ka har'a General Conference Year Book ea 1904 ho na le lethathamo la mekhatlo ena e menyenyane e fetang mashome a mahlano.

GSAM 375Lethathamo la Lisanitorium

GSAM 375.1Leha e ka ba ntho e khahlang ho pheta maemo a lebisitseng ho thehoeng ha tsena, re tlameha, sebakeng sa rona se fokolang, ho kgotsofalla lenane la dinaha moo di leng teng, le palo ya tsona naheng ka nngwe. Re fumana hore United States, 35; Great Britain, 3; Jeremane, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; Afrika Borwa, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Sehlekehleke sa Samoa, 1; Mexico ya Kgale, 1; India, 1; Japane, 1.

GSAM 375Lethathamo la Likamore tsa Phekolo

GSAM 375.2Ntle le di-sanatorium tsena ho na le diphaposi tsa phekolo tse mashome a mabedi a metso e mmedi, tse leshome le metso e supileng tsa tsona di le United States; e le nngwe Jaffa, e le nngwe Jerusalema, Palestine; e le nngwe Guadalajara, Old Mexico; e le nngwe Kimberley, Afrika Borwa; le e le nngwe Rockhampton, Australia. Ho tlatselletsa ho tsena ho na le direschorente tsa meroho tse mashome a mabedi a metso e tsheletseng moo batho ba ka fumanang dijo tse hlwekileng tsa bophelo bo botle, hape ba fumana thuto e itseng mabapi le mokgwa o nepahetseng wa bophelo.

GSAM 375.3Dipalopalo tsena tse mabapi le kgatelopele ya metheo ya ntjhafatso ya bophelo bo botle di bontsha kamoo Morena a ka “phethang mosebetsi o moholo ka mokgatlo ona,” jwalo ka ha ho ile ha bolelwa esale pele ka bomolimo ka 1866; mme di boetse di bontsha, jwalo ka ha ho ile ha bolelwa esale pele ka 1863, kamoo “metheo ya ntjhafatso ya bophelo bo botle” e ka bapalang karolo ho “lokisetsa batho bakeng sa ho fetisetswa ha Morena a fihla.” Ka hona, a litheo tsena tsa bophelo bo botle li hōle ka makhetlo a lekholo, 'me haufinyane li phethahatse seo li neng li reretsoe le ho thehoa bakeng sa sona.