Isi nke 2 — Atụmatụ Nzọpụta Gosipụtara

GSAM 38.1"NCHERE a na-echere ogologo oge maka imezu olileanya e nwere na-egbu obi, mgbe ihe a na-eche mezuru, oke ọṅụ na-adị."¹ "Nʼihi na ihe ndị a ka Onyenwe anyị, Onye pụrụ ime ihe niile kwuru, 'Ọ fọdụrụ otu ugbo, nwa oge nta gasịa, aga m ayọgharị eluigwe na ụwa, na osimiri na ala akọrọ. Aga m ayọgharịkwa mba niile; ihe mba niile na-achọsi ike ga-abịa. Aga m eme ka ụlọ a jupụta nʼebube,' ọ bụ ihe Onyenwe anyị, Onye pụrụ ime ihe niile kwuru."²

GSAM 38.2Kemgbe e chụpụrụ Adam n'ubi Iden na n'osisi ndụ, okwu e kwuru nye Ekwensu gbasara mkpụrụ nwanyị—"mkpụrụ ya ga-etipịa gị isi"—enyeela olileanya nke imeri Ekwensu n'ikpeazụ, ịkwụsị atụmatụ aghụghọ ya, na ịlaghachi n'osisi ndụ. Onye a na-atụ anya—Mkpụrụ a kwere nkwa—si otú a ghọrọ "Ọchịchọ mba niile."

GSAM 38.3N'okwu e depụtara n'elu si n'akwụkwọ Hegai, o yiri ka ịbịa Onye a na-achọ jikọtara ya na oge Onyenwe-anyị ga-eme ka mbara igwe na ala maa jijiji. Pọl, mgbe ọ na-ede akwụkwọ nye Ndị Hibru, tinyeela ịma jijiji ahụ n'ọdịnihu, sị, "Otu mgbe ọzọ fọdụrụ, ọ bụghị naanị ụwa ka m ga-eme ka ọ maa jijiji kama aga m emekwa ka eluigwe maa jijiji. Okwu a bụ, 'Otu mgbe ọzọ fọdụrụ,' na-egosi mwepụ nke ihe na-ama jijiji dịka ihe e kere eke, iji hụ na nke na-anaghị ama jijiji ga-adị. Ya mere, ebe anyị na-anata alaeze nke na-apụghị ịgbanwe, ka anyị jiri obi ekele, egwu na nsọpụrụ fee Chineke ofufe nʼụzọ ọ ga-anabata."³ Asụsụ a gbasara otu ịma jijiji ahụ, nke ka ga-eme, yiri ka ọ na-etinye ya nso na ntọala ikpeazụ nke alaeze Chineke n'okpuru Kraịst, mkpụrụ a kwere nkwa, "Ọchịchọ mba niile."

GSAM 39.1Mweghachi ga-eme site n'aka Kraịst pụtara ìhè n'ụbọchị ndị ikpeazụ a n'anya onye ọ bụla nwere Baịbụl dum mepere n'ihu ya. Ọ bụghị otú ahụ ka ọ dị n'oge ndị ochie. Okwu Onyenwe-anyị bịara n'aka ha, "nʼahịrị nʼahịrị, nʼusoro nʼusoro; nwantịntị nʼebe a, nwantịntị nʼebe ahụ."⁴ Ya mere, n'ime mmeghe atụmatụ nzọpụta nye ha, ọ dị ka ụzọ ndị ezi omume, "dị ka anyanwụ na-awa nʼisi ụtụtụ, nke na-enwuwakwa dịka ìhè nʼetiti ehihie ụbọchị."⁵ Ya mere, ọ bụ ihe na-adọrọ mmasị nke ukwuu ịgbaso ntakịrị ntakịrị mmepe atụmatụ ahụ nye ndị ya nke oge gboo.

GSAM 39E Gosighị Igbu Oge Na Mbụ

GSAM 39.2Onyenwe-anyị emeghị ozugbo mee ka olileanya ha daa, mee ka obi ha daa mbà site n'ịkọwa na ọ ga-ewe ọtụtụ narị afọ tupu ha erute mmezu nke olileanya ha n'Onye Mkpụrụ a kwere nkwa. Site na ihe e dere, anyị na-aghọta na a hapụrụ ha iche na nwa mbụ a mụrụ ga-abụ Onye Mkpụrụ ahụ; na n'oge na-adịghị anya, n'ụzọ ụfọdụ, a ga-ewughachi Iden, ka ha wee nwee ohere ọzọ iru osisi ndụ. Mgbe a mụrụ Ken, Iiv sịrị, "site nʼinyeaka Onyenwe anyị, amụtala m nwa nwoke!"⁶ Ụfọdụ ndị ọkà mmụta Hibru na-ekwupụta na mgbe e tụgharịrị ya okwu n'okwu na n'ụzọ zuru ezu, ederede ahụ na-agụ, "Enwetara m nwoke, Onyenwe anyị." Nke ahụ pụtara, Lee mkpụrụ ahụ ga-eme ọrụ eze a nke imeri Ekwensu. Enweghị ndekọ ọ bụla nke okwu dị otú ahụ si n'aka Iiv mgbe a mụrụ Ebel. Ọ nwere ike, ma n'ụzọ eke, chee na nwa mbụ bụ onye ga-emezu nkwa ahụ. Olee otú olileanya ya si daa, ma ọbụna nwụọ, ka àgwà Ken na-eto, na ọ hụrụ ụzọ ọjọọ ya nke mechara bute igbu nwanne ya nwoke. Tupu e gbuo Ebel, ha aghaghị ịnwetaworị ụfọdụ ìhè na amamihe gbasara àjà a ga-achụ n'ihi ha n'ọdịnihu; n'ihi na Ebel, dịka Chineke si kụziere ya, wetara atụrụ ya ka ọ bụrụ àjà, ebe Ken, onye e kụziri otu ihe ahụ dịka nwanne ya, wetara àjà sitere na mkpụrụ ubi, nke jikọtara na mmụọ iwe na ekworo. A nabatara onyinye Ebel karịa nke Ken, n'ihi na e mere ya "site nʼokwukwe", ma Pọl dere banyere ya, "ọ bụ ezie na ọ nwụọlarị ma ọ ka na-ekwu okwu."⁷

GSAM 40Ọ̀ bụ Set mkpụrụ ahụ?

GSAM 40.1Mgbe Ebel nwụsịrị, a mụrụ Set, mgbe olileanya bilitere ọzọ; nʼihi na "Chineke", ka Iiv kwuru, "enyela m nwa nwoke ọzọ nʼọnọdụ Ebel onye Ken gburu."⁸ Mgbe e mesịrị, a gbakwunyere Set n'ahịrị ọmụmụ Adam. (Lee Jenesis 5:3.) Ken, onye a mụrụ mbụ n'eziokwu, a naghị agbakwụnye ya n'ahịrị ọmụmụ. O yiri ka Iiv chere na Set bụ mkpụrụ a kwere nkwa. O doro anya na ndekọ ahụ na-egosi na mgbe a mụrụ Set, ndị mmadụ malitere ịkpọ onwe ha aha Onyenwe-anyị. (Lee akara n'akụkụ Jenesis 4:26.) Ikekwe ha mere nke a n'echiche na Set bụ onye ga-abụ onye ọchịchị ikpeazụ, Onyenwe-anyị, ma bibie ọchịchị Ekwensu jisiri ike were.

GSAM 40Olileanya Dabere na Noa

GSAM 40.2N'akụkọ mkpirikpi banyere ihe mere site n'oge Adam ruo mgbe e mụrụ Noa, e nyere obere ihe karịrị naanị usoro ọmụmụ agbụrụ mmadụ. Mgbe a mụrụ Noa ("onye ziri ezi," n'akụkụ) olileanya bilitere ọzọ, ma ndị mmadụ sịrị, "ọ ga-akasị anyị obi nʼime oke ọrụ na ndọgbu anyị na-adọgbu onwe anyị nʼọrụ nʼala a Onyenwe anyị bụrụ ọnụ."⁹ Okwu Chineke anaghị ekwu otu ma ọ bụ ụzọ ha si tụrụ anya nkasi obi; ma e nwere olileanya na a ga-ebelata ọnụ a bụrụ ala n'ụzọ ụfọdụ. Amaghị ha ihe ọjọọ dị n'oge Noa, mgbe mmadụ ga-ejupụta ụwa n'ime mmehie na ime ihe ike ruo n'ókè ka oke mmiri ga-ehichapụ ụdị mmadụ niile n'ụwa, ma naanị Noa na ezinụlọ ya zọpụrụ onwe ha n'ọnwụ; na eziokwu na ọ ga-anọ afọ narị na iri abụọ na-agwa ụwa gbasara mbibi na-abịa; ihe ndị a niile ka e zoro ha.

GSAM 41Wuru Babel

GSAM 41.1Mgbe oke mmiri gachara, a nyere ndị mmadụ iwu site n'aka Noa ka ha jupụta n'ụwa; ma ka ha malitere ịmụba, ha jụrụ atụmatụ Onyenwe-anyị maka ịchị ha. Nimrọd guzobere alaeze Babel (nke e mesịrị kpọrọ Babilọn), ọ bụkwa ọchịchị mbụ n'ụwa.¹⁰ Oge adịghị anya ka ndị ahụ malitere iwuli ụlọ elu Babel, iji mee aha maka onwe ha ma gbochie ka a gbasaa ha n'akụkụ ụwa, nke bụ megidere ihe Onyenwe-anyị, site n'aka Noa, kụziri ha. Kama ichere Onyenwe-anyị ka o mezuo ebumnuche ya n'udo, ha were ihe n'aka ha; mgbe Chineke mere ka asụsụ ha daa mgbagwoju anya, ha wee gbasaa.

GSAM 41Ebraham ga-abụ onye nketa ụwa

GSAM 41.2Na-eso ndekọ mkpirikpi ruo n'ọgbọ nke iri si na Noa, anyị hụrụ oku e kpọrọ Ebraham, onye Onyenwe-anyị gwara okwu sị, "Ala ahụ niile ị hụrụ ka m ga-enye gị na mkpụrụ gị ruo mgbe ebighị ebi. Aga m eme ka mkpụrụ gị baa ụba dịka aja dị nʼala. Ọ bụrụ na mmadụ enwe ike ịgụta ọnụọgụgụ aja dị nʼala, ha ga-enwe ike gụta ọnụọgụgụ mkpụrụ gị. Bilie jegharịa nʼala ahụ niile nʼakụkụ ya ọbụla, nʼihi na ana m enye gị ha niile."¹¹ N'agbanyeghị nkwa a e nyere Ebraham na ọ ga-enweta ala ahụ, Onyenwe-anyị kwupụtara ya na ọ ga-anwụ. Pọl kwuru na ọ pụọ gara "nʼala ahụ nke ọ ga-enweta dịka ihe nketa."¹² Ajụjụ a gbasara imezu nkwa ahụ doro Ebraham anya n'ọhụ o nwetara site n'aka Chineke, n'ihi na ọ "na-ele anya ala ahụ nke nwere ntọala, nke onye tụrụ atụmatụ ya ma wuokwa ya bụ Chineke."¹³ Na Rom 4:13 e kwuru na nkwa ahụ bụ "na ha ga-eketa ụwa;" ọ bụghị n'ọnọdụ ya dị ugbu a, kama n'oge na-adịghị anya ma ọ bụ mgbe e mesịrị, mgbe ọ ga-ebi ọzọ.

GSAM 42.1Site n'echiche mmadụ, Ebraham enweghị ike ịhụ otú mkpụrụ a kwere nkwa ga-esi bụrụ ụmụ ya n'onwe ya. Ya mere, o tụrụ aro ka a kpọọ Elieza, onye nlekọta ya, ka ọ bụrụ mkpụrụ ahụ. Onyenwe-anyị sịrị, Mba; kama ọ "ga-esi nʼahụ gị pụta." Ugbu a Onyenwe-anyị malitere igosi ya na ọrụ ikpeazụ nke mkpụrụ ya agaghị eme ozugbo. O sịrị Ebraham, "ụmụ ụmụ gị ga-anọ dịka ndị ọbịa nʼala na-abụghị nke ha. A ga-edo ha ọnọdụ dịka ndị ohu, mejọọ ha narị afọ anọ.... Ma ị ga-anwụ nʼudo. A ga-eli gị mgbe ị kara ezi nka."¹⁴

GSAM 42.2Nwunye Ebraham tụrụ aro atụmatụ na-adịghị amamihe iji mee ka nkwa ahụ mezuo ngwa ngwa; ma mgbe a mụrụ Aịzik, nwa n'eziokwu nke Ebraham na Sera, nwunye ya kwekọrọ n'iwu, Onyenwe-anyị kwuru maka Ishmel na nne ya Hega, "Chụpụ ohu nwanyị a na nwa ya."

GSAM 42.3N'ule okwukwe Ebraham mgbe ọ na-achụ Aịzik àjà n’elu ebe ịchụ àjà, ọ mụtara ihe gbasara mbilite nke ndị nwụrụ anwụ. A na-ekwu maka ya, "Ebraham chere na Chineke pụrụ ime ka onye nwụrụ anwụ [Aịzik] site nʼọnwụ bilie, dịka ihe ịma atụ otu ahụ ka o mekwara, nʼihi na ọ nataghachikwara ya."¹⁵

GSAM 42Mkpụrụ Eziokwu

GSAM 42.4N'otu oge, a kụziri Ebraham na mkpụrụ eziokwu, site n'onye mba niile ga-enweta ngọzị, ọ bụ ezie na ọ ga-esi n'ọgbọ ya n'ahụ, n'eziokwu ga-abụ Kraịst Chineke; n'ihi na Onyenwe-anyị ekwughị ya, "'nʼọtụtụ mkpụrụ,' kama, ọ sịrị, 'ma nye mkpụrụ gị,' ya bụ otu onye, onye bụ Kraịst."¹⁶ Onyeozi Pọl kwuru banyere nke a, "Dị ka ọ dị nʼAkwụkwọ nsọ, nʼoge ahụ dị nʼihu, nke bụ ugbu a, Chineke ga-agụ ndị mba ọzọ dị ka ndị ezi omume, site nʼokwukwe ha nwere nʼime ya. Nʼihi nke a, o buru ụzọ zie Ebraham oziọma ahụ nʼoge gara aga sị, 'A ga-agọzikwa agbụrụ niile nọ nʼụwa site na gị.'"¹⁷ A kwughachiri nkwa e nyere Ebraham nye Aịzik na mkpụrụ ya,¹⁸ nakwa nye Jekọb.¹⁹

GSAM 42.5Ebe Jekọb nwere ụmụ nwoke iri na abụọ, ajụjụ ga-apụta ugbu a, site n'aka onye ka a ga-esi chọpụta agbụrụ mkpụrụ eziokwu? N'okwu mmụọ nsọ Jekọb kwuru gbasara ụmụ ya, e kpebiri ya: "Mkpanaka eze agaghị esite nʼebe Juda nọ wezuga onwe ya, maọbụ mkpanaka onyendu esi nʼagbata ụkwụ ya pụọ, tutuu ruo mgbe eze ahụ nwe ya ga-abịa, irube isi nke mba niile ga-abụ nke ya."²⁰ Iji mezuo nke a, ọ dị mma ịmara ebe a na ndị Izrel, ọ bụ ezie na ha nọ n'okpuru ọchịchị mba dị iche iche, e nyere ha ohere inwe Sanhedrin ha. Ya mere, Juda—agbụrụ ndị Juu nke aha ha sitere na Juda—nwere olu n'ọchịchị ha ruo mgbe Shaịlo (Kraịst) bịarutere n'ezie.

GSAM 43Oge Ezoro Ezo

GSAM 43.1Ndị nna nna nwere ihe ọmụma ụfọdụ gbasara mweghachi na mkpụrụ a kwere nkwa; ma mgbe ọ ga-abịa ma ọ bụ ruo ogologo oge ole tupu ọ bịarute ka e zoro ha. Ka ụmụ Jekọb na-eto na Ijipt, na onye Asiria—Fero (Aịzaya 52:4)—onye "na-amaghị Josef,"²¹ na-emegbu ha, uche ha laghachiri na afọ 400 (n'eziokwu 430) e gwara Ebraham maka oge mkpagbu ha na ịnọ ha dịka ndị mba ọzọ, na-atụ anya na nnwere onwe site na ndị a ga-ebute nketa a kwere nkwa.

GSAM 43.2Mgbe a mụrụ Mosis, nne na nna ya hụrụ na "ọ bụ nwa mara mma."²² Ọ ga-abụ na e nyere ha nghọta na ọ ga-abụ, n'okpuru Chineke, onye ga-anapụta Izrel n'ọnọdụ ịgba ohu ọjọọ ha nọ na ya. Enweghị obi abụọ na e nyere Mosis amamihe a; n'ihi na mgbe ọ dị afọ iri anọ, o kpebiri kpamkpam ịga na ndị Izrel ndị a na-emegbu, ma na-ata ahụhụ na ha kama ka a kpọọ ya nwa ada Fero na onye ga-anọchi oche eze Ijipt,²³ ma mgbe o malitere ịgbachitere ndị ya, ma n'ịchebe ha o gbuo otu onye Ijipt, o tụrụ ya nnukwu ijuanya na ha amachaghị ọrụ ya; n'ihi na "Mosis chere na ụmụnna ya ga-aghọta na Chineke akpọlitela ya isite nʼaka ya napụta ha."²⁴

GSAM 44.1Mgbe oge Onyenwe-anyị ruru ka ụmụ Izrel pụọ na Ijipt, ha pụọla, n'ụbọchị e buru n'amụma kpọmkwem. Ọpụpụ 12:40, 41. Ha agaghị atụle Mosis dịka onye ọchịchị ikpeazụ ha na mkpụrụ e mere nkwa ahụ, n'ihi na ọ bụ onye agbụrụ Livaị, ọ bụghịkwa na Jekọb, n'amụma mmụọ nsọ ya, kwupụtara na Juda ga-abụ onye ọchịchị ha ruo mgbe Shaịlo ga-abịa?

GSAM 44"Ana m ahụ ya, ma ọ bụghị ugbu a".

GSAM 44.2Mgbe ụmụ Izrel nọ n'ụzọ ha gara Kenan, Balak, eze Moab (onye sitere n'agbụrụ Lọt), kpọrọ Belam ka ọ bụọ Izrel ọnụ. Onyenwe-anyị gbanwere ịbụ ọnụ ya ka ọ bụrụ ngọzị, site na nke ahụ ha natara ìhè ọzọ, nke e mere iji kpochapụ echiche na nnwere onwe ikpeazụ pụọ na nchịkwa Ekwensu ga-eme ozugbo ha batara Kenan. Akwụkwọ Nsọ na-akọ ya otu a: Belam, n'ọhụ o nwetara site n'aka Chineke, sịrị, "Ana m ahụ ya, ma ọ bụghị ugbu a, ana m ele ya anya, ma ọ nọghị nso. Otu kpakpando ga-esi nʼime Jekọb zolie. Mkpara eze ga-esi nʼetiti Izrel bilie. Ọ ga-etipịa egedege ihu ndị Moab, na okpokoro isi ndị ikom Shet niile."²⁵

GSAM 44.3A na-ekwu maka mkpụrụ a buru ibu nke sitere n'aka Ebraham site n'aka Pọl n'ụzọ a: "Ya mere site nʼotu onye a, onye a gụrụ dị ka onye nwụrụ anwụ ka e si nweta ụmụ ndị ọnụọgụgụ ha dị ka kpakpando dị na mbara eluigwe, dị ka aja dị nʼakụkụ osimiri. Ndị a niile nwere okwukwe nwụrụ na-anataghị nkwa ahụ, ma site nʼebe dị anya ha hụrụ ma nabatakwa nkwa ndị a. Ha kwupụtakwara na ha bụ ndị ọbịa na ndị mba ọzọ nʼụwa."²⁶

GSAM 44.4Mmụọ obi ndị Izrel ekwesịghị ịda ma ọ bụ daa mbà n'okwu amụma Belam na mmezu olileanya ha abụghị "ugbu a," ma ọ bụ "nso;" n'ihi na Onyenwe-anyị, ọ bụghị ogologo oge tupu amụma a, kwere nkwa ndụ ya na ọnọdụ ebube ahụ ga-abịa n'ikpeazụ. Site n'aka Mosis o kwuru, "Ma dịka m na-adị ndụ na dịka ọ bụ eziokwu na ụwa niile ga-ejupụta nʼebube Onyenwe anyị."²⁷ N'oge onye amụma Habakuk, afọ 863 gachara, e kwughachiri eziokwu ahụ, ma kọwara ya dị ka ihe ga-eme n'ọdịnihu: "Nʼihi na ụwa niile ga-ejupụta na ihe ọmụma nke ebube Onyenwe anyị, dịka mmiri si ekpuchi oke osimiri."²⁸

GSAM 45Ọrụ Nsọ N'Ebe Nsọ bụ ihe atụ nke ezi ọrụ ahụ

GSAM 45.1Mgbe Onyenwe-anyị wepụtara Izrel si Ijipt, ọ kọrọ n'ihu ndị niile nọ n'ọgbakọ iwu ya gbasara ụkpụrụ omume, ma nyeere ha otu oyiri ya n'elu nkume, e ji mkpịsị aka ya kpụọ ya, ka ha na-aga n'ihu na-ele anya n'Onye Nzọpụta ga-eme onwe ya onyinye maka ha n'ikpeazụ; ma site n'ike ọbara ya bara uru, mmehie ha ga-ehichapụ; o guzobere ebe nsọ n'ọzara. Ebe nsọ a, ma ọ bụ ụlọikwuu, n'ihe niile owuwu ya, a gwara Mosis ka o mee ya kpọmkwem dịka ihe nlereanya Onyenwe-anyị gosiri ya n'ugwu.²⁹ Ọrụ n'ime ebe nsọ a bụ onyinyo nke ọrụ eziokwu Kraịst n'ebe nsọ dị n'eluigwe.³⁰ Ebumnuche Chineke n'onyinye na àjà n'ebe nsọ bụ iji mee ka mmadụ hụ onyinyo nke "ihe ọma gaje ịbịa,"³¹ mgbalị Ekwensu bụ iduga ndị mmadụ ka ha leba anya na onyinye ahụ n'onwe ya kama Kraịst na ọrụ ya n'eziokwu, nke a bụ naanị ihe atụ. Ya mere, ọ chọrọ iduga ha ka ha tụkwasị obi n'ọrụ ha onwe ha maka nzọpụta.

GSAM 45.2Ebumnuche Onyenwe-anyị bụ ịbụ eze nke ndị ya—ndị Izrel—iji lụọ agha ha ma merie mba ndị ọzọ. Ọ nwere usoro ọchịchị ya, dịka e gosiri na ederede a na-esonụ: "O bibiri mba asaa dị ukwuu nʼime ala Kenan nʼihi ha, nyekwa ndị ya obodo a ka ọ bụrụ nke ha. Nke a bụ ihe dị ka narị afọ anọ na iri afọ ise. 'Mgbe nke a gasịrị, o nyere ha ndị ikpe dị iche iche ruo oge Samuel onye amụma."³²

GSAM 45Izrel Rịọrọ Ka E Nye Ha Eze

GSAM 45.3O doro anya na ụmụ Izrel enweghị mmasị n'ụzọ Onyenwe-anyị si achị ha. Otú ọ dị, ọ bụ ebumnuche ya na ọchịchọ ya ka ha bụrụ ndị pụrụ iche, dị iche na ndị ọzọ niile gbara ha gburugburu. Ọ bụrụ na ha soro ntuziaka ya nke ọma, ọbụna mba ndị ọzọ ga-asị banyere ha, "Nʼezie, ndị jupụtara na mba ukwu a bụ ndị nwere nghọta na amamihe. Olee mba ọzọ dị ukwuu, nke e mere ka chi ha nọọ ha nso dịka Onyenwe anyị Chineke anyị si na-anọ anyị nso mgbe ọbụla anyị kpọkuru ya nʼekpere?"³³

GSAM 46.1N'ịda afọ ha, ha rịọrọ Samuel ka ọ họpụta eze n'elu ha, ma Onyenwe-anyị sịrị Samuel, "ọ bụ mụ onwe m ka ha jụrụ ibu eze ha."³⁴ Ozugbo ọzọ, ha sịrị Samuel, na ntakịrị ike karịa, "ugbu a họpụtara anyị onye ga-abụ eze anyị, onye ga na-edu anyị, dịka mba ndị ọzọ."³⁵ Samuel kọwara ha nke ọma mmegbu ga-abịakwasị ha ma ha nwee eze, ma "Ma ndị Izrel jụrụ ige Samuel ntị. Ha sịrị, 'Anyị chọrọ eze ga-achị anyị. Mgbe ahụ, anyị onwe anyị ga-adị ka ndị mba niile ọzọ, anyị ga-enwe eze ga na-edu anyị, na-aga nʼihu anyị na-ebukwa agha anyị.'"³⁶

GSAM 46.2Ya mere, ha nwere eze na-achị ha ihe dị ka afọ narị ise, mbụ dị ka otu alaeze n'okpuru Sọl, Devid na Solomọn; mgbe ahụ kewara ya n'alaeze abụọ, Izrel na Juda. Naanị ole na ole n'ime eze ha bụ ndị ọma na ndị ziri ezi, ma ọtụtụ n'ime ha bụ ndị ajọ, na-eduga ndị mmadụ n'ikpere arụsị na ime mmehie dị ukwuu. Ya mere, ndị mmadụ abụghị naanị ka mba ndị gbara ha gburugburu n'inwe eze, kamakwa ha yiri ha n'ajọ omume, n'ịhapụ Chineke nke nna nna ha, na n'ikpere arụsị na ife usuu ndị nke mbara igwe.

GSAM 46.3Onyenwe-anyị kwuru maka ọchịchị eze a, site n'ọnụ onye amụma Hosiya, sị, "Aga m ala gị nʼiyi, gị Izrel, onye pụrụ inyere gị aka? Ebee ka ndị eze gị nọ, ka ha bịa zọpụta gị? Ebee ka ndịisi ọchịchị nke obodo gị niile nọ, bụ ndị ahụ i ji nʼihi ha na-asị, 'Nye m eze na ndị ọchịchị'? Esitere m nʼiwe m nye gị eze, sitekwa nʼọnụma m, napụ gị ya."³⁷

GSAM 47Alaeze a tụgharịrị

GSAM 47.1Ọchịchị eze a gara n'ihu ruo mgbe ndị Kaldịa gbara Jerusalem ọkụ, were akụrụngwa ụlọ nsọ, wee dọrọ ndị Juu n'agha gaa Babilọn, ebe ha nọrọ afọ iri asaa, dịka a kwuru na amụma megide ha. Mgbe ọchịchị eze a kwụsịrị, Onyenwe-anyị kwuru site n’aka onye amụma Izikiel, nye Zedekaya, eze ikpeazụ ha, "Gị onye rụrụ arụ, onye na-emebi iwu, gị nwa eze nʼIzrel, gị onye ụbọchị ahụhụ ya rurula, ihe ndị a ka Onye kachasị ihe niile elu, bụ Onyenwe anyị sịrị, yipụ okpueze gị, ya na akwa ị na-atụghị nʼisi. Ihe agaghị adịkwa dịka o si adị na mbụ. A ga-ebuli ndị dị ala [onye ọchịchị Babilọn], wedata ndị dị elu [onye ọchịchị agbụrụ Juda a na-akpọ onwe ya elu]. Mbibi, mbibi. Aga m eme ka ọ ghọọ ihe e bibiri ebibi. A gaghị eweghachikwa ya ọzọ tutu ruo mgbe onye ahụ o ruuru nʼizi ezi bịara. Ya ka m ga-enyefe ya nʼaka."³⁸

GSAM 47.2Onye ọchịchị ziri ezi a, mkpụrụ eziokwu, bụ Kraịst. Banyere ya, onye amụma Maika dere, "gị, ebe nche e wuliri elu maka igwe atụrụ, ugwu nke nwaada Zayọn, ọchịchị a na-achị na mbụ [ọchịchị n'elu ụwa, weghachitere na Kraịst] ga-adịghachikwara gị; bụ ọchịchị nke dịrị nwaada Jerusalem."³⁹

GSAM 47.3Mgbe Izrel tufuru mkpanaka eze, ọ gafere n'aka eze Babilọn. Ka ha nọ n'okpuru ọchịchị Medo-Peshịa, Gris, na Rom n'usoro, a tụgharịrị alaeze ahụ ugboro atọ. N'oge ọchịchị Siza Augustus, eze Rom, Kraịst, onye nwere ikike ziri ezi iketa ocheeze Devid,—Mkpụrụ eziokwu nke nwanyị, nke Ebraham, na nke Devid,—amụrụ ya, dịka a kwuru na a ga-eme.

GSAM 47.4Ka ndị mmadụ wee mara na Onye Nchịkwa ziri ezi, Mkpụrụ eziokwu, karịrị mmadụ nkịtị na-anwụ anwụ nwere alaeze dị mkpụmkpụ, Onyenwe-anyị kpaliri onye ode Abụ ka ọ dee: "Aga m eme ya nwa mbụ m, onye kachasị dị elu nʼebe eze niile nke ụwa nọ. Aga m eme ka ịhụnanya m nwere nʼebe ọ nọ dịgide ruo ebighị ebi, ọgbụgba ndụ mụ na ya ga-adịgidekwa. Aga m eme ka agbụrụ ya guzosie ike ruo mgbe ebighị ebi, ocheeze ya ga-adịgidekwa dịka eluigwe na-adịgide." "agbụrụ ya ga-adịgide ruo mgbe ebighị ebi, ocheeze ya ga-adịgidekwa nʼihu m ka anyanwụ na-adịgide. Ọ ga-adịgide ruo ebighị ebi dịka ọnwa. E, dịka ọnwa ahụ, onye akaebe m kwesiri ntụkwasị obi na mbara eluigwe."⁴⁰

GSAM 48.1N'amụma Aịzaya anyị gụkwara banyere Onye-achị a nke a: "amụọrala anyị otu nwa, e nyekwala anyị otu nwa nwoke. Ọ ga-abụkwa onye ga-achị anyị. Ndị a ga-abụ aha ya, Onye Ndụmọdụ dị Ebube, Chineke bụ dike, Nna nke mgbe ebighị ebi, Eze Udo. Alaeze ya ga-aba ụba, ọchịchị eze ya ga-abụ nʼọnọdụ udo nke na-enweghị ọgwụgwụ. Ọ bụ nʼocheeze Devid ka ọ ga-anọkwasị, chịakwa nʼalaeze ya. Ọ ga-eme ka alaeze ahụ guzosie ike; ọ bụkwa ikpe ziri ezi na ezi omume ka ọ ga-eji chịa site nʼoge ahụ ruo mgbe ebighị ebi. Ịnụ ọkụ nke Onyenwe anyị, Onye pụrụ ime ihe niile, ga-emezukwa nke a."⁴¹

GSAM 48Mbuli Enọk na Ịlaịja n'Eluigwe

GSAM 48.2E dere ihe atụ nke ndị n'oge ndị gboo e bugara n'eluigwe na-enweghị ịnweta ọnwụ. Banyere Enọk, nke asaa site n'aka Adam, a na-ekwu, ọ "soro ụzọ Chineke ruo na a hụkwaghị ya nʼihi na Chineke kpọọrọ ya."⁴² "E sitere nʼokwukwe kupu Enọk nke pụtara na ọ nwụghị anwụ, a hụkwaghị ya ọzọ nʼihi na Chineke akpọrọla ya. Ma tupu e kuru ya, e mere ka anyị mara na ọ mere ihe masịrị Chineke."⁴³

GSAM 48.3Otu a ka Ịlaisha na Ịlaịja na-eje ije ọnụ, "Mgbe ha na-aga nʼihu nʼije ha na-akparịta ụka, na mberede, ụgbọ ọkụ nke ịnyịnya ọkụ na-adọkpụ pụtara ihe kewaa ha abụọ. Mgbe ahụ kwa oke ifufe buuru Ịlaịja rigoro nʼeluigwe. Ịlaisha hụrụ ya, lelie anya elu tie mkpu akwa sị, 'Nna m! Nna m! Usuu ụgbọ agha na usuu ndị na-agba ịnyịnya Izrel!' Ọ hụkwaghị Ịlaịja anya ọzọ."⁴⁴

GSAM 48.4Enọk kwupụtara amụma banyere ịbịa Kraịst dịka Onyeikpe nke ụwa niile, n'okwu ndị a: "lee! Onyenwe anyị na-abịa, ya na puku kwụrụ puku ndị nsọ ya. Ọ na-abịa ikpe mmadụ niile ikpe, na ịtụ ha niile mmehie ajọ omume niile ha nʼanya, bụ nke ha mere nʼụzọ na-ezighị ezi. Tinyere okwu ọjọọ niile nke ndị mmehie ndị na-adịghị asọpụrụ Chineke kwuru megide ya."⁴⁵

GSAM 49Job kụziri banyere ịbịa Onyenwe-anyị

GSAM 49.1Job, onye a na-eche na ọ biri n'oge Mosis, nwere ihe ọmụma gbasara mbata Kraịst na mbilite n'ọnwụ; n'ihi na ọ sịrị, "Ọ gaara atọ m ụtọ ma a sị na e dekọrọ okwu m nʼakwụkwọ, na e ji mkpisi igwe dee ha, maọbụ kakwasị ha nʼelu mbadamba nkume ruo mgbe ebighị ebi. Amara m na onye mgbapụta m na-adị ndụ, amakwaara m na ọ ga-eguzo nʼelu ụwa nʼoge ikpeazụ. Mgbe e mebisikwara akpụkpọ ahụ m, ma nʼanụ ahụ m aga m ahụ Chineke. Mụ onwe m ga-eji anya m abụọ hụ ya, mụ onwe m, ọ bụghị onye ọzọ."⁴⁶

GSAM 49Ocheeze Devid bụ Ocheeze Onyenwe-anyị

GSAM 49.2A na-akpọ oche eze Devid Oche Eze Onyenwe anyị. "Solomọn nọkwasịrị nʼocheeze Onyenwe anyị dịka eze, nʼọnọdụ nna ya Devid."⁴⁷ Onyenwe-anyị "jiri ịṅụ iyi kwee ya [Devid] nkwa na otu nʼime ụmụ ya ga-anọkwasị nʼocheeze ya. Ebe o buuru ụzọ hụ ihe ga-eme nʼoge dị nʼihu, o kwuru banyere mbilite nʼọnwụ nke Kraịst, mgbe ọ sịrị, a hapụghị ya nʼala mmụọ; anụ ahụ ya ahụghịkwa ire ure."⁴⁸ A na-ekwu kwa banyere ọchịchị Kraịst n'ọdịnihu, ọ ga-anọdụ n'oche eze Devid. (Lee Aịzaya 9:7.) Ọzọkwa, "Ndị eze nke ụwa na-eguzokwa onwe ha, ndị na-achị achị na-agbakọtakwa imegide Onyenwe anyị na imegide Onye ya e tere mmanụ.... 'Mụ onwe m eguzobela m eze m na Zayọn, ugwu m dị nsọ.' Aga m ekwusa iwu Onyenwe anyị: Ọ sịrị m, 'Ị bụ Ọkpara m; taa abụrụla m nna gị.'"⁴⁹ Ọzọkwa, "Onyenwe anyị gwara Onyenwe m okwu sị ya: 'Nọdụ ala nʼaka nri m ruo mgbe m ga-eme ndị iro gị ihe mgbakwasị ụkwụ nye ụkwụ gị.'"⁵⁰

GSAM 49Ndị Juu Nwere Mgbagwoju Anya

GSAM 49.3Akwụkwọ ndị a kpatara ndị Juu mgbagwoju anya. Nke a bụ nsogbu ha enweghị ike idozi: ọ bụrụ na Devid kpọrọ ya Onyenwe-anyị, olee otú o si bụrụ nwa ya? Olee otú o ga-esi bụrụ nwa a mụrụ site n'ọbara Devid, ma ka bụrụ Ịmanụel—Chineke nọnyere anyị? Ma Aịzaya, onye amụma ha, kwupụtara, "nwaagbọghọ ahụ na-amaghị nwoke ga-atụrụ ime, mụọ nwa nwoke. Ọ ga-akpọ aha ya Ịmanụel."⁵¹

GSAM 50.1Kraịst maara nke ọma ajụjụ ga-eme ka ndị Farisii na-emegide ya gbachie nkịtị, ya mere o jụrụ ha, "'Gịnị ka unu na-eche banyere Kraịst? Nwa onye ka ọ bụ?' Ha zara sị ya, 'Ọ bụ nwa Devid.' Ọ sịrị ha, 'Gịnị mekwaranụ Devid site na ntụziaka nke Mmụọ Nsọ jiri kpọọ ya "Onyenwe m"? Nʼihi na ọ sịrị, "Onyenwe anyị gwara Onyenwe m sị ya, 'Nọdụ ala nʼaka nri m ruo mgbe m ga-edebe ndị iro gị nʼokpuru ụkwụ gị abụọ.' " Ọ bụrụ na Devid kpọrọ ya "Onyenwe anyị," oleekwanụ otu o si bụrụkwa nwa ya?'"⁵²

GSAM 50.2A na-emegharị isiokwu a ọzọ na Abụ Ọma 45:6, 7: "O Chineke, ocheeze gị ga-adịgide ruo mgbe ebighị ebi, mkpara omume ziri ezi ka mkpara alaeze gị ga-abụ Ị hụrụ ezi omume nʼanya, ma kpọọ ihe ọjọọ asị; ya mere, Chineke, onye bụ Chineke gị, emeela ka ịdị elu karịa ndị ibe gị, site na ite gị mmanụ nke ọṅụ."⁵³ Mgbe e nwere Akwụkwọ Nsọ ndị a n'uche, ndị Juu ga-enweela echiche dị elu banyere àgwà Onye Nchịkwa na Onye Mgbake ga-abịa. Ọ gaghị ekwe omume ka ọ dị n'ụzọ ọzọ.

GSAM 50Mkpụrụ sitere n'aka Chineke

GSAM 50.3E nyere ntuziaka zuru ezu gbasara Kraịst na ọmụmụ ya, n'ihi na Onyenwe-anyị, site n'aka onye amụma Maika, kọwara mmalite ya sitere n'aka Chineke, ọbụna obere obodo ebe a ga-amụ ya: "Ma gị onwe gị, Betlehem Efrata, ọ bụ ezie na ị bụ obodo dị nta nʼetiti ndị ikwu Juda niile, ma onye ahụ ga-achị Izrel ga-esi na gị pụta, bụ onye ahụ mmalite ya sitere na mgbe ochie, sitekwa na mgbe ebighị ebi gara aga" (n'akụkụ, Hib., si "ụbọchị ebighị ebi").⁵⁴

GSAM 50Ọnụnọ Chineke E Gosipụtara na Shekinah na n’Igwe Ojii

GSAM 50.4Mgbe e mesịrị n'akụkọ ihe mere eme nke ụmụ Izrel, mgbe Solomọn gwuchara iwuli ụlọ nsọ ahụ, nke o kwuru na ọ ga-adị "ebube" nke ukwuu, shekinah nke ebube Chineke weere ọnọdụ ya n'etiti cherubim ndị nọ n'elu oche ebere. Akụkọ ahụ na-ekwu na n'oge nraranye ụlọ nsọ ahụ, ka ndị nchụaja si n'ebe nsọ pụta, "igwe ojii jupụtara ụlọnsọ ukwu Onyenwe anyị ahụ. Ndị nchụaja enwekwaghị ike jee ozi ha, nʼihi igwe ojii ahụ, nʼihi na ebube Onyenwe anyị jupụtara nʼime ụlọnsọ ya."⁵⁵ Ọnụnọ Onyenwe-anyị n'ụlọ nsọ a pụtara ìhè n'anya ndị mmadụ n'igwe ojii ebube. Onyenwe-anyị zara ekpere Solomọn n'oge a, sịrị ya, "anụla m ekpere gị, ahọrọkwala m ebe a nye onwe m, ka ọ bụrụ ebe ịchụ aja."⁵⁶

GSAM 51.1Ndị mmadụ mehiere—ha gara n'ikpere arụsị—ya mere obodo ha na ebe nsọ ha dara ada ruo afọ iri asaa. Mgbe ha si n'ala ebe a dọọrọ ha n'agha lọta, e wuru ụlọ nsọ ahụ ọzọ n'aka Zerubabel. Ọ bụ ezie na ebube ya adịghị ka nke Solomọn wuru, Onyenwe-anyị kwuru site n'ọnụ onye amụma ya, "Ebube nke ụlọ a ga-adị ukwuu karịa ebube nke mbụ."⁵⁷ E mere ka ụlọ a maa mma site n'aka Herọd, ma n'ogige ya Onye Nzọpụta kụziri. Ụlọ mbụ nwere igwe ojii ebube nke na-anọchi anya Onyenwe-anyị, ma n'ime nke abụọ Onye Nzọpụta onwe ya bịarutere, Onye kere ihe niile.

GSAM 51Ọchịchị ebube nke Ogwe Osisi Jesi

GSAM 51.2N'ebe ndị na-atụ anya na na-echere n'oge Aịzaya nọ, ihe ngosipụta site n'amụma ya banyere ihe ebube jikọtara na mgbapụta ikpeazụ ga-abụ isi iyi ike na nkwenye obi. Amụma ndị a na-akọwa ọzọ n'ụzọ doro anya ahịrị ebe Onye Nzọpụta a na-atụ anya ga-esi bịa, dị ka ndị a: "Ome ga-epupụta site nʼogwe osisi Jesi; otu Alaka ga-esitekwa na mgbọrọgwụ ya tolite ga-amịkwa mkpụrụ. Mmụọ Onyenwe anyị ga-enwekwa ọnọdụ nʼime ya, inye ya Mmụọ amamihe na Mmụọ nghọta, Mmụọ ndụmọdụ na ike, Mmụọ ihe ọmụma na nke ịtụ egwu Onyenwe anyị. Ihe ga-amasị ya bụ egwu Onyenwe anyị. Ọ gaghị ekpe ikpe site naanị nʼihe o ji anya ya abụọ hụ, maọbụ gbubie ikpe site naanị nʼihe ọ nụrụ na ntị ya. Kama ọ bụ ezi omume ka ọ ga-eji kpee ndị ogbenye ikpe; ọ bụkwa ikpe ziri ezi ka ọ ga-ekpere ndị na-adịghị ike nke ụwa. Okwu ọnụ ka ọ ga-eji nye ndị mmadụ ahụhụ, ọ bụ okwu ọnụ ka ọ ga-eji maa ndị ajọ omume ikpe ọnwụ."⁵⁸

GSAM 52Mbilite n’Ọnwụ nke Ndị Amụma Kụziri

GSAM 52.1Onye amụma Aịzaya kụziri kwa ụkpụrụ mbilite n'ọnwụ, n'okwu ndị a na-enye nkasi obi: "Nʼelu ugwu a, ka Onyenwe anyị, Onye pụrụ ime ihe niile ga-anọ kwadooro ụwa niile oke oriri. Ọ ga-abụ oke oriri nke ga-adịrị ndị niile. Oke oriri nke ezi anụ na mmanya dị mma ga-adị. Nʼelu ugwu a, ka ọ ga-ewepụ ihe ndị ahụ niile na-eweta ihu mgbarụ, nke dị ka akwa e ji kpuchie mmadụ niile, nke kpuchikwara ihu ndị mba niile. Ọ ga-elomi ọnwụ ruo mgbe ebighị ebi. Onye kachasị ihe niile elu, bụ Onyenwe anyị ga-ehicha anya mmiri niile site nʼihu mmadụ niile, ọ ga-ewezuga ihe ịta ụta niile dakwasịrị ndị ya site nʼụwa niile. Onyenwe anyị ekwuola ya. Nʼụbọchị ahụ, ndị mmadụ ga-asị, 'Nke a bụ Chineke anyị nʼezie, anyị tụkwasịrị ya obi, ọ zọpụtakwara anyị. Nke a bụ Onyenwe anyị ahụ, anyị tụkwasịrị ya obi, ka anyị nwee ọṅụ ma ṅụrịakwa na nzọpụta ya.'"⁵⁹

GSAM 52Alaeze nke Ala Emegharịrị

GSAM 52.2Onye amụma ahụ kwuru na ọ ga-abụ ala e megharịrị ebe a ga-edobe ọchịchị ikpeazụ: "Nʼihi na lee, ana m eke eluigwe ọhụrụ [igwe ikuku] na ụwa ọhụrụ. Ọ dịghị onye ga-echetakwa ndị ochie ahụ ọzọ; ọ gaghị abatakwa nʼechiche onye ọbụla. [n'akụkụ, Hib., 'banye n'obi,' ya bụ, ka a chọọ ya ọzọ]. Ma ṅụrịanụ ọṅụ, tegharịakwa mgbe niile nʼobi ụtọ nʼihi ihe nke mụ onwe m na-eke, nʼihi na-aga eke Jerusalem ka ọ bụrụ ihe ọṅụ ndị ya ga-abụkwa ihe obi ụtọ. Aga m aṅụrị ọṅụ nʼihi Jerusalem, nweekwa obi ụtọ nʼihi ndị m; a gaghị anụkwa olu ịkwa akwa nʼime ya ọzọ, maọbụ olu iti mkpu akwa. Ọ dịghịkwa nwa ọhụrụ nwụchuru anwụchu [nwa na-adị ndụ obere oge] ga-adị nʼebe ahụ ọzọ [site n'oge e kere ụwa ọhụrụ], a gaghị ahụkwa agadi nwoke nke na-anọzughị ụbọchị ndụ ya [agadi tupu oge eruo]; nʼihi na a ga-agụnye onye nwụrụ mgbe ọ gbara narị afọ [n'oge ndị mmadụ na-erute afọ ndụ narị itoolu, ụmụaka nwere ike ịdị afọ narị] tupu ọ nwụọ dị ka nwantakịrị; a ga-agụkwa onye na-anọrughị narị afọ [n'oge ikpeazụ nke ndụ afọ narị] dịka onye a bụrụ ọnụ. [Ndị nwụrụ n'oge a ga-eweta ụwa ọhụrụ bụ ndị na-efu mgbe 'a ga-ekpe ndị niile na-amaghị Chineke ikpe, laakwa ha nʼiyi.' 2 Pita 3:7.] Ha ga-ewu ụlọ, biekwa nʼime ya; ha ga-akụkwa ubi vaịnị, riekwa mkpụrụ ha. Ndị m agaghị ewukwa ụlọ hapụrụ ya ndị ọzọ, maọbụ ghaa mkpụrụ nʼubi nke ndị ọzọ ga-aghọrọ rie. Nʼihi na dịka osisi [osisi ndụ, Septuaginta] si adị ndụ ogologo oge otu a ka ndị m ga-esi dịkwa ndụ ogologo oge. Ha ga-aṅụrịkwa ọṅụ nʼihe ahụ ha ji aka ha rụpụta."⁶⁰

GSAM 53.1Izikiel na-ele anya site n'ogologo oge ruo na mbilite n'ọnwụ nke ndị nwụrụ anwụ. Site n'aka ya Onyenwe-anyị na-ekwu, "ndị m, aga m emeghe ili unu, si nʼebe ahụ wepụta unu. Aga m eme ka unu lọghachitakwa nʼala Izrel."⁶¹

GSAM 53"ihe mgbu niile anyị ka o buuru"

GSAM 53.2E kpugheere Aịzaya, onye amụma oziọma, nke ọma karị nnwale, ahụhụ na ọnwụ nke Onye Nzọpụta maka ụmụ mmadụ. "Onye," ka onye amụma ahụ sịrị, "kweere ozi anyị, ọ bụkwa nʼahụ onye ka e kpugheere ogwe aka Onyenwe anyị? Nʼihi na o tolitere nʼihu Onyenwe anyị dịka ome, dịka mgbọrọgwụ nke puputara nʼala kpọrọ nkụ. O nweghị ụdịdị ọma maọbụ ịma mma nke ga-eme ka anyị lee ya anya. O nweghị ihe ọbụla dị nʼụdịdị ya nke ga-eme ka ihe banyere ya masị anyị, maọbụ mee ka anyị chọsie ya ike. Ndị mmadụ ledara ya anya, jụkwa ya. Ọ bụ onye nwere ọtụtụ ihe mgbu, bụrụkwa onye hụrụ ọtụtụ ahụhụ. Ma anyị gbakụtara ya azụ, jụ ilenye anya nʼebe ọ nọ. E, anyị ledara ya anya, jụ ịgụ ya dịka ọ bụ ihe ọbụla. Nʼezie, ihe mgbu niile anyị ka o buuru, burukwa ahụhụ nke ọrịa anyị niile, ma anyị gụrụ ya ka onye Chineke tara ahụhụ, onye o tiri ihe otiti, na onye o mekpara ahụ. Ma e tipụrụ ya ọnya nʼihi mmehie anyị: ọ bụkwa nʼihi ajọ omume anyị ka e ji merụchaa ya ahụ. E mere ka anyị nwee udo nʼihi ahụhụ ọ hụrụ; ọ bụkwa ubiri ụtarị dị ya nʼahụ mere anyị ji bụrụ ndị ahụ dị ike."⁶²

GSAM 53.3Ọ̀ bụ na ihe ndị a dị ebube ga-eme n'oge m? Ndị mmadụ, tinyere onye amụma ahụ, nwere ike ịjụ. Azịza ga-abụ, Ha agaghị eme ugbu a; oge maka ịbịa Onye Nzọpụta ukwu a erutebeghị; ma onye amụma ahụ kwuru, "Anya unu ga-ahụ eze nʼebube ya; unu ga-ahụkwa alaeze ya nke nsọtụ oke ya dị nʼebe dị anya."⁶³

GSAM 54Amụma Daniel na-egosi ihe ga-eme n'ọdịnihu

GSAM 54.1Otú ọ dị, ọ bụ site n'aka onye amụma Daniel ka Onyenwe-anyị malitere ịkụziri ndị ya gbasara alaeze ndị ga-esote ga-apụta ma jide ọchịchị ruo mgbe a ga-etolite alaeze ya nke ebighị ebi; na iji gosi oge pụrụ iche, site n'otu ihe ga-eme n'ọdịnihu, ruo n'oge ọ ga-apụta n'eziokwu na igbupụ Mesaya. Nkọwa nrọ Nebukadneza gosiri na alaeze anọ ga-achị ụwa ga-ebelata n'ike na ebube n'otu ọnụọgụ dị ka uru ọlaedo, ọlaọcha, ọla kọpa na ígwè si na-ebelata; na n'ikpeazụ, ọnọdụ agbajiri agbaji na enweghị njikọ nke alaeze ndị ahụ ga-adị ka adịghị sie ike nke ígwè jikọtara na ụrọ apịtị. Mgbe ahụ, alaeze nke eluigwe ga-abịa sochiri mbelata alaeze ndị ahụ ga-aghọ ka igbogbo ọka nke ebe a na-akụ ọka n'oge ọkọchị, ka e wee ghara ịchọta ha ebe ọ bụla, ebe alaeze Chineke ga-ejupụta ụwa niile.

GSAM 54.2Mgbe ahụ, n'ọhụ nke isi nke asaa, n'okpuru akara anụmanụ anọ ukwu, a na-akọwakwa otu ihe ahụ ọzọ, a na-egosikwa njirimara ndị ọzọ nke alaeze ndị a. N'isi a ka e sere akụkọ ihe mere eme na ọrụ ike "mpi nta" ga-apụta, mgbe e kewara alaeze nke anọ n'ime akụkụ iri, na-emeri ma ọ bụ na-achịkwa atọ n'ime ha iji guzobe onwe ya dịka onye ọchịchị n'ihe gbasara mmụọ n'elu ha niile. Ike poopu a ga-aga n'ihu n'ọnọdụ kewara ma dị adịghị ike nke alaeze nke anọ, ọbụna ruo afọ 1260. N'ụzọ dị otú a ka e gosipụtara ihe ga-eme ruo n'oge Kraịst ga-anata alaeze n'aka Nna ya, ma nye ya ndị nsọ nke Onye Kasị Elu; alaeze nke ga-achị n'ikpeazụ ụwa niile, ma ga-anọgide ruo mgbe ebighị ebi.

GSAM 55Ụbọchị Dị Puku Abụọ na Narị Atọ

GSAM 55.1Na isiakwụkwọ asatọ nke Daniel, n'okpuru ọhụ nke atụrụ nwoke, ewu, na "ntakịrị mpi … tokwaa ma buo ibu nke ukwuu," e weere onye amụma ahụ ọzọ ruo n'ikpeazụ nke oge. Na amaokwu 13 na 14, a kpọrọ uche ya na oge—ụbọchị 2300—na-eru ikpe. Nke a bụ ogologo oge, otu ahụ ka onye amụma ahụ si ghọta ya; n'ihi na mmụọ ozi gwara ya na ọhụ ahụ ka dị maka ọtụtụ ụbọchị. Ka ọ dị ugbu a, e nweghị ụbọchị e nyere maka mmalite ụbọchị ndị ahụ, ya mere ọ mechiri isiakwụkwọ ahụ site n'ikwu, "obi jọrọ m njọ nke ukwuu nʼihi nrọ ahụ, nʼihi na ọ karịrị m nghọta."

GSAM 55Izu Iri Asaa Ruo Mesaya

GSAM 55.2Isi nke iteghete na-akọ na mmụọ ozi bịara n'aka Daniel, n'ịza arịrịọ ya, iji nye ya nka na nghọta. O kọọrọ ya banyere oge izu iri asaa. Iri isii na iteghete n'ime izu afọ ndị a [nke, dịka e si kwuo, bụ ihe okwu shevooim pụtara, nke e tụgharịrị dị ka "izu"] ga-eru Mesaya. Ebe a ga-amalite oge ahụ, "iwu ka e wugharịa Jerusalem," e nyebeghị ya ruo mgbe ahụ. Ajụjụ na-apụta, kedu ka Daniel ga-esi mara ebe izu iri isii na iteghete ga-akwụsị? N'isi nke iri na abụọ, a tụlere ajụjụ oge ahụ ọzọ, ma n'ajụjụ ya, "gịnị ka ihe ndị a ga-apụta?" a gwara ya ka ọ gawa ụzọ ya, n'ihi na "na-apịachiela okwu ndị a, kachiekwa ya akara tutu ruo nʼọgwụgwụ oge", mgbe "ndị ahụ maara ihe ga-aghọta ihe ihe a pụtara."

GSAM 55.3N'enweghị obi abụọ, ajụjụ oge a bụ otu n'ime ihe atụ onyeozi Pita na-ezo aka mgbe ọ sịrị, "Banyere nzọpụta a, ndị amụma ahụ kwuru ihe banyere amara ahụ gaje ịbịara unu jiri nnọọ nwayọọ nyochasịa ma gbalịsie ike ịchọpụta oge na ọnọdụ ahụ bụ nke Mmụọ Kraịst dị nʼime ha kwuru banyere ya, mgbe ọ gbara ama maka ahụhụ Kraịst na ebube nke ga-eso ya."⁶⁴

GSAM 56Ọdịnihu Ndị Na-adịghị Asọpụrụ Chineke

GSAM 56.1Malakaị, onye amụma ikpeazụ n'Agba Ochie, hapụrụ nkọwa na-atọ ụtọ banyere mbibi ikpeazụ nke ndị ajọ mmadụ: "'Nʼezie, ụbọchị ahụ na-abịa, ọ ga-erekwa ọkụ dịka ebe a funyere ọkụ buru ibu. Mgbe ndị nganga, ndị na-eme ihe ọjọọ, ga-abụ igbugbo ọka, ụbọchị ahụ na-abịa ga-erechapụ ha,' otu a ka Onyenwe anyị, Onye pụrụ ime ihe niile kwuru. 'Ọ dịkwaghị mgbọrọgwụ maọbụ alaka ọbụla ga-afọdụrụ ha. Ma unu bụ ndị na-atụ egwu aha m ka anyanwụ nke ezi omume ga-achawapụta wetakwara unu ọgwụgwọ nke si nʼime nku ya. Unu ga-apụkwa, na-awụgharị dịka ụmụ ehi eji nri zujuo afọ. Mgbe ahụ, unu ga-azọpịakwa ndị ajọ omume. Ha ga-aghọkwa ntụ nʼokpuru ọbụ ụkwụ unu, nʼụbọchị ahụ m ga-eme ihe ndị a,' otu a ka Onyenwe anyị, Onye pụrụ ime ihe niile kwuru."⁶⁵

GSAM 56.2Site na eziokwu ndị a niile e dere na Agba Ochie n'aka ụmụ Izrel, nke mepere ha ọtụtụ akụkụ nke atụmatụ nzọpụta, o doro anya na mmasị ụmụ akwụkwọ okwu ndị na-arụsi ọrụ ike ga-adị ukwuu mgbe ha hụrụ ma ghọtara na ha na-abịarute n'oge mkpụrụ a kwere nkwa ga-abịa. Mgbe ọtụtụ mmadụ, ọbụna ndị na-agụ Akwụkwọ Nsọ n'ụlọ ekpere ndị Juu kwa ụbọchị izuike, enweghị nghọta okwu ahụ (Ọrụ Ndị Ozi 13:27), ndị dị nsọ na ndị na-amụ ihe nke ọma, bụ ndị ji ikwesị ntụkwasị obi na-achọ Akwụkwọ Nsọ n'okpuru nduzi Mmụọ Nsọ, n'enweghị obi abụọ kpere ekpere n'obi ha niile, dịka Onyeozi Jọn mere n'oge a, "Bịa, Onyenwe-anyị Jisọs, bịa ngwa ngwa."