Isi nke 7 — Mmepe Ngwa Ngwa nke Ozi
GSAM 126.1"AHỤRỤ m mmụọ ozi ọzọ dị oke egwu ka o si nʼeluigwe na-arịdata. Igwe ojii gbara ya gburugburu. Eke na egwurugwu dịkwa ya nʼisi. Ihu ya na-egbukwa maramara dịka anyanwụ. Ụkwụ ya na-acha dịka ogidi na-enwu ọkụ. O ji akwụkwọ ntakịrị a fụkọtara afụkọta nʼaka ya. Otu ụkwụ ya, nke aka nri ya, ka ọ zọnyere nʼime osimiri, ma ụkwụ nke aka ekpe ya ka ọ zọkwasịrị nʼelu ala. O ji oke olu, nke dara ụda dịka ịgbọ ụja ọdụm, tie mkpu, egbe eluigwe asaa gbara otu mgbe ahụ.... Mgbe ahụ, mmụọ ozi ahụ nke m hụrụ zọkwasịrị ụkwụ ya nʼelu osimiri, na nʼala akọrọ ahụ, chịlịri aka ya abụọ elu, were onye ahụ na-adị ndụ mgbe niile ebighị ebi ṅụọ iyi. Ya bụ onye ahụ kere eluigwe na ụwa, na ihe niile dị nʼime ha, na oke osimiri, na ndị niile bi nʼime ha, sị na oge ezuola. Na o kwesikwaghị ka a tufuo oge ọbụla. Nʼụbọchị ahụ, mgbe ndị mmụọ ozi asaa ahụ ga-afụ opi ike ha, ihe omimi niile nke Chineke ga-emezu, dịka ọ gwara ndị ohu ya bụ ndị amụma."1
GSAM 126Mmụọ ozi bụ akara ngosi ndị ozi mmadụ
GSAM 126.2Dị ka e gosiri, a tụrụ ọrụ ịkụzi oziọma n'aka mmadụ, Onyenwe-anyị kwere nkwa ịgọzi ya ruo "ọgwụgwụ oge."2 Ya mere, mmụọ ozi na-eburu ozi a ga-abụ akara nke ozi gbasara oge a ga-akụzi ndị bi n'ụwa. A na-ekwupụta ozi ahụ site n'akwụkwọ "meghere," nke doro anya na ọ mechiri emechi otu oge. A na-asọpụrụ ndị oziọma a n'anya Chineke; n'ihi na "egwurugwu," akara nkwekọrịta Chineke, dị n'elu ha, ha na-anọkwa yi ìhè ebube Chineke, na-ekwupụta ozi ahụ n'okpuru ikike Onye Okike ihe niile. Ihe a kwupụtara ebe a bụ ozi oge, nke "e mechiri" ya otu oge, ma ugbu a a na-ekwupụta ya site n'akwụkwọ "mepere emepe".
GSAM 127.1N'isi gara aga e gosiri na Onyenwe-anyị kara oge e ga-enye ìhè metụtara njedebe nke nnukwu oge amụma—ụbọchị puku abụọ na narị atọ—nke na-eduga na ikpe nyocha; na e mezuru amụma na ihe ọmụma ga-abawanye nke ọma site n'ibuli ọtụtụ ndị o gosipụtara ìhè ahụ nye ha; na na o kpebikwara oge a ga-amụta "ilu osisi fiig," site n'ibuli ndị nkuzi ya n'oge ahụ ka ha pụọ gwa ụwa ilu ahụ. N'otu aka ahụ ka o kpebiri kpọmkwem oge ozi oge ahụ ga-eto ruo iti mkpu ike ya, ma nke ahụ mezuola n'otu aka ahụ.
GSAM 127Iti Mkpu Ike nke Ozi Mbụ
GSAM 127.2Oge e kwesịrị iti mkpu ike nke nkwupụta a bụ ajụjụ na-adọrọ mmasị. Ebe a, e debere ya n'etiti ụda opi ike nke isii na nke asaa, nke a pụrụ ịhụ ọ bụghị nanị site na ọnọdụ ya na ndekọ Akwụkwọ Nsọ, kamakwa site na ozi ahụ n'onwe ya, nke na-ekwu: "Nʼụbọchị ahụ, mgbe ndị mmụọ ozi asaa ahụ ga-afụ opi ike ha, ihe omimi niile nke Chineke ga-emezu, dịka ọ gwara ndị ohu ya bụ ndị amụma." Nke a bụ ihe àmà doro anya na oge e kwupụtara na ozi a na-agbatị ruo n'ịkpọ opi ike nke asaa.
GSAM 127Oge Iti Mkpu Ike
GSAM 127.3Mgbe mmụọ ozi nke asaa kụrụ ụda, anyị na-agụ na "e meghere ụlọnsọ Chineke nke dị nʼeluigwe. A hụkwara igbe ọgbụgba ndụ nʼime ya."3 N'ọrụ nsọ n'ebe nsọ dị n'ụwa, ebe obibi igbe ahụ—Ebe Kacha Nsọ—meghere naanị otu ugboro n'afọ; nke ahụ bụ n'Ụbọchị Mgbaghara, maka ebumnuche ihichapụ mmehie—ime ka ebe nsọ dị ọcha. Oge ndị amụma kwuru maka ya, mgbe ọrụ a nke ime ka ebe nsọ dị ọcha, nke Kraịst rụzuru, ga-eme, bụ na njedebe ụbọchị puku abụọ na narị atọ.4 A na-ekwukwa na mgbe mmụọ ozi nke asaa kụrụ ụda, olu n'eluigwe na-ekwu na oge eruola ka a kpee ndị nwụrụ anwụ ikpe.5
GSAM 128.1Akara amụma nke Mkpughe 10 na-egosi oge mgbe a ga-ezipụ ozi a n'"oke olu", ma n'ikpeazụ, "dịka ịgbọ ụja ọdụm." Oge ahụ, dịka amụma a si kwuo, ka ozi ahụ ga-eto ruo "iti mkpu ike" bụ site na ngwụcha opi ike nke isii ruo n'ikpeazụ nke oge amụma ahụ na-eduga na ime ka ebe nsọ dị ọcha, n'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, ruo n'ikpeazụ ụbọchị puku abụọ na narị atọ. Opi ike anọ mbụ rụchara n'ọgụ ndị Goth, Vandal, Hun wdg., nke kewara Rom nke Ọdịda Anyanwụ n'ime akụkụ ma ọ bụ alaeze iri.
GSAM 128Opi ike nke ise
GSAM 128.2Opi ike nke ise na-egosi mbilite okwukwe Mohammedanism na igwe ojii njehie ya, ma karịsịa oge "ọnwa ise," ma ọ bụ afọ narị otu na iri ise n'eziokwu site n'oge ha nwere "onye na-achịkọta ha dịka eze". Julaị 27, 1299, Othman, onye guzobere alaeze Ottoman, gbara agha n'ala Nicomedia. Site n'oge ahụ, ndị Ottoman na-emegbu ma "na-akpagbu" alaeze Rom nke Ọwụwa Anyanwụ ruo Julaị 27, 1449, afọ narị na iri ise nke ụda opi ike nke ise. N'oge ahụ, ndị Turki soro ike ha bịa megide obodo Constantinople n'onwe ya, jiri ntụ egbe n'ọgụ ha; site n'egbe dị arọ nke onye akụkọ ihe mere eme Gibbon kwuru na ọ chọrọ ehi iri isii ka ha dọta ya, ha gbara nnukwu nkume megide mgbidi Constantinople.
GSAM 128Mmechi nke Opi ike nke Isii
GSAM 128.3N'oge a, John Palleologus, onye ndị ọkà mmụta akụkọ ihe mere eme kọwara dị ka eze Gris ikpeazụ, nwụrụ. Constantine Decozes bụ onye kwesịrị inweta oche eze, ma a na-ekwu na ụjọ o nwere banyere Amurath, sultan Turki, onye na-alụ ọgụ megide ya, mere ka ọ rịọ Amurath ka o nye ya ikike ịrịgo oche eze. Ihe dị otú a fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ịhapụ oche eze nye ndị Turki. N'eziokwu, n'oge na-adịghị anya, ndị Ottoman jidere obodo Constantinople na Alaeze Rom nke Ọwụwa Anyanwụ. Ya mere ha (n'ihe ndọrọ ndọrọ ọchịchị) "gburu" alaeze ahụ nke ha "tụrụ ahụhụ" tupu mgbe ahụ. Ha ga-"gbuo" ya maka "oge awa ahụ, na ụbọchị ahụ, na ọnwa ahụ, na afọ ahụ."
GSAM 129.1Ị were nke a dị ka oge amụma, otu ụbọchị maka otu afọ, ole ka oge ahụ ga-adị? Nsogbu ahụ dị mfe: otu afọ, ụbọchị 360, ma ọ bụ afọ; otu ọnwa, ụbọchị 30, ma ọ bụ afọ; na otu ụbọchị, otu afọ—n'ozuzu, ụbọchị 391, ma ọ bụ, n'eziokwu, afọ 391. Otu elekere bụ akụkụ nke iri abụọ na anọ nke otu ụbọchị, dị ka akara ngosi, ga-abụ ọkara ọnwa, ma ọ bụ ụbọchị iri na ise. Ya mere, oge niile nke ọchịchị ndị Mohammedan nke kwụụrụ onwe ya n'ala Rom Ọwụwa Anyanwụ ga-adị afọ 391 na ụbọchị iri na ise. Mgbe a gbakwunyere nke a na Julaị 27, 1449, ọ na-ewetara anyị Ọgọst 11, 1840, maka njedebe nke oge nnwere onwe Turkey, dịka e kwuru n'okpuru opi ike nke isii.
GSAM 129Dọkịta Josiah Litch na-akọ amụma ịda alaeze Ottoman
GSAM 129.2Na 1838, Dọkịta Josiah Litch nke Philadelphia, Pennsylvania, mgbe ọ nabatara eziokwu William Miller kọwara, jikọtara aka n'ọrụ iji mee ka ozi ahụ pụta ìhè nke ukwuu. O kwadebere edemede maka mbipụta ọha gbasara isiokwu opi ike asaa nke Mkpughe. O kwusiri ike na opi ike nke isii agaghịzi akwa ụda ma alaeze Ottoman ga-ada na ụbọchị iri na otu nke ọnwa Ọgọst, 1840, na nke ahụ ga-egosi ụwa na otu ụbọchị n'amụma akara ngosi na-anọchite otu afọ n'oge n'eziokwu.
GSAM 129.3Ụfọdụ n'ime ụmụnna, ọbụna ndị kwere ya n'okwu a, tụrụ ụjọ maka ihe ga-esi na ya pụta "ọ bụrụ na ọ gaghị eme" dịka o kwuru. Nke a agbaghị ya ụjọ, kama ọ gara n'ihu ime ihe niile o nwere ike ime iji kesaa echiche ya gbasara ajụjụ Turkey. Akwụkwọ akụkọ ọha gbasasịrị n'ebe niile nkwupụta ọ mere gbasara isiokwu ahụ. Òtù ndị na-ekweghị ekwe tụlere ajụjụ ahụ n'ọgbakọ ha, ha wee sị, "Lee nwoke a na-etinye onwe ya n'ihe; ma ọ bụrụ na ihe a pụta dịka o kwuru, ọ ga-egosi n'enweghị mgbagha na otu ụbọchị n'amụma na-anọchite otu afọ, na ụbọchị puku abụọ na narị atọ bụ otu ọnụ ọgụgụ afọ ahụ, na ha ga-akwụsị na 1844."
GSAM 130.1Mbipụta okwu nkuzi Dọkịta Litch kpatara nnukwu mkpọtụ, ma e wee kpọọ ọtụtụ puku mmadụ ka ha lezie anya maka ngwụcha nsogbu ndị bilitere n'etiti Mehemet Ali, pasha nke Ijipt, na Sultan Turki. Ọtụtụ narị kwuru, "Ọ bụrụ na ihe a kwụsịrị dịka dọkịta si kwuo, ọ ga-egosi ụkpụrụ 'afọ-ụbọchị' nke ịkọwa oge akara, anyị ga-abụ Ndị Adventist."
GSAM 130Sultan Turki nọ n'ọgụ na Pasha nke Ijipt
GSAM 130.2N'afọ ole na ole tupu 1840, Sultan ahụ enweela agha na Mehemet Ali, pasha nke Ijipt. N'afọ 1838, esemokwu dị n'etiti Sultan na onye ọ na-achị n'Ijipt kwụsịrị nwa oge n'ihi mmetụta ndị nnọchiteanya mba ọzọ. Otú ọ dị, n'afọ 1839, agha malitereghachi, a gara n'ihu na ya ruo mgbe, n'ọgụ ukwu n'etiti ndị agha sultan na Mehemet, e bibiri ndị agha sultan kpamkpam, Mehemet weghaara ụgbọ mmiri ya ma buru ha gaa Ijipt. Sultan ahụ dara ada nke ukwuu, n'ihi na mgbe agha malitereghachi na Ọgọst, o nwere naanị ụgbọ mmiri agha abụọ kacha elu na ụgbọ mmiri agha atọ nke ụdị frigate dị ka ihe fọdụrụ nwute nke otu oge bụ nnukwu ụgbọ mmiri agha Turkey. Mehemet jụrụ kpamkpam ịhapụ ma weghachite ụgbọ mmiri agha ahụ nye sultan, o kwupụtakwara na ọ bụrụ na mba ndị ahụ gbalịrị iwepụ ya n'aka ya, ọ ga-ere ya ọkụ. N'ọnọdụ a ka ihe nọ, mgbe n'afọ 1840, England, Russia, Austria na Prussia tinyeere aka ma kpebie idozi nsogbu ahụ; n'ihi na o doro anya na ọ bụrụ na a hapụ ya, Mehemet ga-aghọ onye nwe oche eze sultan n'oge na-adịghị anya.
GSAM 131Ntinye aka nke Mba Ndị Dị Ike Jikọrọ Aka
GSAM 131.1"Sultan nabatara ntinye aka nke ike ndị jikọtara ọnụ, si otú a nyefee ajụjụ ahụ n'aka ha n'onwe ya. E mere nzukọ nke ike ndị a na London, ebe sheik Effendi Bey Likgis nọ dị ka onye nnọchiteanya Ottoman nwere ikike zuru oke. E mepụtara okwu ikpeazụ, ka e nyefee pasha nke Ijipt, nke sultan ga-enye ya ọchịchị nketa nke Ijipt, na akụkụ niile nke Syria site na Ọnụ mmiri Suez ruo Ọdọ mmiri Tiberịas, tinyere mpaghara Acre, ruo ndụ ya; ya, n'aka ya, ga-apụ na akụkụ ndị ọzọ niile nke alaeze sultan o jidere n'oge ahụ, ma weghachite ụgbọ mmiri Ottoman. Ọ bụrụ na ọ jụrụ onyinye a sitere n'aka sultan, ike anọ ahụ ga-ejide okwu ahụ n'aka ha, ma jiri ụzọ ndị ọzọ ha chere na ọ ga-adị mma mee ka ọ kweta.
GSAM 131.2"O doro anya na ozugbo e tinyere okwu ikpeazụ a n'aka Mehemet Ali, okwu ahụ agaghịzi adị n'okpuru njikwa onye mbụ [sultan], ma site n'oge ahụ, ijikwa ihe gbasara ya ga-adị n'aka ndị mba ọzọ.
GSAM 131Amụma Mezuru—Njedebe Nnwere Onwe Turkey
GSAM 131.3"Sultan zigara Rifat Bey n'ụgbọ mmiri uzuoku nke gọọmenti gaa Alexandria ka o kọọrọ pasha okwu ikpeazụ ahụ. E nyere ya n'aka ya, ọ nabatara ya n'ụbọchị iri na otu nke ọnwa Ọgọst 1840! N'ụbọchị ahụ, sultan zitere akwụkwọ ozi nye ndị nnọchiteanya mba anọ ahụ, jụrụ atụmatụ a ga-eji ma pasha jụrụ ịgbaso okwu ikpeazụ ahụ; ha wee zara na e kwadebere ihe niile, ya mere ọ dịghị mkpa ka ọ tụọ ụjọ banyere ihe ọ bụla nwere ike ime. N'ụbọchị ahụ ka oge afọ narị atọ iri itoolu na otu na ụbọchị iri na ise e nyere maka ịga n'ihu ọchịchị Ottoman kwụsịrị; ebee ka nnwere onwe sultan nọ?—Efuola!"6
GSAM 132.1Site n'ụbọchị ahụ ruo taa, Sultan ahụ aghọwo na-eme ihe n'okpuru iwu ndị ọchịchị ukwu, na-ekiri ka e na-ekewa alaeze ya, ka e si were akụkụ ya mee ihe ha chọrọ.
GSAM 132Mmasị Ọha na Amụma Bilitere
GSAM 132.2Mmezu a pụtara ìhè nke amụma ahụ nwere nnukwu mmetụta n'uche ọha. Ọ kpalitere mmasị ndị mmadụ ịnụ banyere amụma ezuola na nke ka na-emezu. Dọkịta Litch kwuru na n'ime ọnwa ole na ole gasịrị Ọgọst 11, 1840, ọ natara akwụkwọ ozi site n'aka ndị na-ekweghị ekwe ama ama karịrị puku otu, ụfọdụ n'ime ha bụ ndị isi òtù ndị amaghị okwukwe, n'ime ha ha kwuru na ha hapụrụ ọgụ megide Baịbụl, ma nabatara ya dị ka mkpughe Chineke nye mmadụ. Ụfọdụ n'ime ha gbanwere kpamkpam na Chineke, ọtụtụ n'ime ha wee bụrụ ndị okwu nwere ikike n'ime nnukwu mmegharị nke Ọbịbịa nke Abụọ. Ụfọdụ kwupụtara onwe ha na Dọkịta Litch n'ụzọ a: "Anyị ekwuola na ndị na-akọwa amụma na-eji ibe akwụkwọ akụkọ ihe mere eme ochie jupụtara n'isi ebu kwado nkwupụta ha banyere imezu amụma; ma n'okwu a, anyị nwere eziokwu dị ndụ n'ihu anyị."
GSAM 132.3Iji gosi otú o si dị, n'oge njedebe nke opi ike nke isii, ozi banyere mbata Kraịst malitere ịga n'"oke olu", aga m akọ otu ihe atụ onye otu n'ime ndị sonyere n'ozi a kọọrọ m.
GSAM 132.4N'afọ 1840, E. C. Williams, onye na-emepụta ụlọikwuu na akwa ụgbọ mmiri n'ụzọ buru ibu si Rochester, N.Y., nabatara ozi ahụ, ma kpọọ ndị Pasto Miller na Himes ka ha bịa Rochester ma kwuo okwu n'ihu ọtụtụ puku mmadụ nọ n'obodo ahụ. Ha zara na ha enweghị ego dị mkpa iji kwụọ ụgwọ ụlọ nzukọ buru ibu ga-anabata ndị mmadụ. O zara, "Enwere m ụlọikwuu gbara gburugburu nke dayameta ya bụ ụkwụ 120. Aga m ewuli ya, tinye oche n'ime ya, lekọta ya, n'efu. Bịa kwupụta ozi ahụ." "Ha bịarutere," ka ọ sịrị m, "ma ụlọikwuu ahụ enweghị ike ijide ọkara nke ndị bịara ịnụ, ya mere m tinyere njikọ ụkwụ iri anọ, mee ka ụlọikwuu ahụ bụrụ nke ruru ụkwụ 160 n'ogologo na 120 n'obosara. Ụlọikwuu a jupụtara mmadụ kwa ụbọchị, ọtụtụ narị mmadụ na-ejupụta n'èzí, onye ọ bụla na-achọsi ike ịnụ okwu ahụ."
GSAM 133Ọtụtụ Narị na-ekwupụta Ozi
GSAM 133.1Iji zute mmasị na-eto eto, eji nnukwu ụlọikwuu, a na-eme nzukọ n'ọhịa osisi n'oge ọkọchị. E ji ụfọdụ n'ime ụlọ ụka kacha ibu na ụlọ nzukọ ọha n'oge oyi, a jupụtara ha niile ruo oke ikike ha na ndị na-ege ntị nwere mmasị. Kama Pasto Miller guzoro naanị ya, dịka ọ na-eme tupu afọ 1840, "fọrọ nke nta ka ọ bụrụ naanị ya" na-ekwupụta ozi ahụ, ihe dị ka narị mmadụ atọ sonyere ya n'ikwupụta n'ihu ọha ngwụcha oge ụbọchị puku abụọ na narị atọ, ma na-eti mkpu, "Agaghị enwe oge ọzọ," na, "Oge ikpe ya eruola." Ya mere, anyị na-ahụ otú, mgbe oge Onyenwe-anyị ruru ka ozi ahụ gbasaa n'ụwa niile, okwu Ya mezuola, ma ọtụtụ nde mmadụ wee nwee ọchịchọ ịnụ oku ahụ.
GSAM 133.2Ihe bụ eziokwu maka mmegharị ahụ na America bụkwa eziokwu n'ọtụtụ mba ndị ọzọ. Malite na afọ 1840, kama ka mmadụ ole na ole na-ekesa akwụkwọ ha, ọtụtụ mmadụ biliri n'ihu ka ha kpọọ mkpu ahụ. Na England, e nwere ndị ụkọchukwu narị asaa nke Ụka England naanị ha na-ekwupụta ozi ahụ, ka anyị ghara ikwu maka ọtụtụ ndị ọzọ na-arụ otu ọrụ ahụ. N'ihe karịrị mba iri abụọ dị iche iche so ná mba ndị bụ isi n'ụwa, ozi ahụ gara n'ihu na ume ahụ mere ka onye na-ekiri kwuo, "Ụmụ mmadụ a na-eme ihe a n'ezi obi nke ukwuu."