Isi nke 3 — Ịbịa Mkpụrụ a Kwere nkwa

GSAM 57.1"MGBE oge a kara aka ruru, Chineke zitere Ọkpara ya, ... onye amụrụ nʼokpuru iwu, ka ọ gbapụta ndị nọ nʼokpuru iwu, ime anyị ndị a ga-agụ dị ka ụmụ a họpụtara."¹

GSAM 57.2"Ana m enyefe unu nʼaka onye ahụ pụrụ ime ka unu guzosie ike site nʼoziọma m kwusaara unu, nakwa nkwupụta nke Jisọs Kraịst, dịka mkpughe nke ihe omimi ahụ e zoro ezo kemgbe ọtụtụ ọgbọ ndị gara aga siri dị. Ma ugbu a, e kpugheela ya, mee ka ọ pụta ìhè site nʼihe ndị amụma dere nʼakwụkwọ nsọ, ka ndị mba ọzọ niile maara ya dịka ihe Chineke ebighị ebi nyere nʼiwu ya si dị, ka ha mụta irube isi nke na-esite nʼokwukwe. Ka otuto na nsọpụrụ dịrị Chineke, onye naanị ya bụ onye amamihe, ruo mgbe ebighị ebi, site na Jisọs Kraịst."²

GSAM 57.3"Otu e si kpughee nzube nzuzo ya niile nye m, dị ka m gwara unu ihe banyere ya nʼokwu dị nta nʼakwụkwọ ozi ahụ m detara unu ... Nke a e meghị ka ụmụ mmadụ mara nʼọgbọ gara aga dị ka Mmụọ Nsọ siri kpugheere ya ndị ozi na ndị amụma ya dị nsọ ugbu a.... Ọ bụ ezie na mụ bụ onye dịkarịsịrị nta nʼetiti ndị nsọ niile, e nyere m amara nke a, ikwusara ndị mba ọzọ oziọma banyere akụ nke enweghị atụ nke juru nʼime Kraịst, meekwa ka mmadụ niile hụ ihe bụ atụmatụ nke ihe omimi e zoro nʼime Chineke onye kere ihe niile, ọtụtụ afọ."³

GSAM 57.4A na-ekwu na n'Agba Ochie oziọma zoro ezo; n'Agba Ọhụrụ a na-egosipụta ya. Dị ka onye ọzọ siri kwuo, "Mgbe ha hapụrụ Chineke, ndị Juu, ruo n'ókè dị ukwuu, tufuru ọhụụ nke nkuzi ọrụ nsọ. Ọrụ ahụ bụ nke Kraịst onwe ya guzobere. N'akụkụ niile ọ bụ akara ya; ọ juputara na ume na mma mmụọ. Ma ndị Juu tufuru ndụ mmụọ n'ime emume ha, ma jidesie ụdị emume nwụrụ anwụ ike. Ha tụkwasịrị obi na àjà na emume ndị ahụ n'onwe ha, kama ịdabere na Ya onye ha na-egosi.

GSAM 58Ịchọ Ọchịchị N'ụwa A

GSAM 58.1"Mgbe ndị Juu na-achọ ọbịbịa nke Mesaya, ha enweghị nghọta ọ bụla banyere ọrụ ya. Ha achọghị nzọpụta site n'ime mmehie, kama ha chọrọ nnwere onwe pụọ n'aka ndị Rom. Ha tụrụ anya na Onye Nzọpụta ga-abịa dịka onye mmeri, iji bibie ike ndị na-emegbu ha, ma bulie Izrel ka ọ bụrụ alaeze nke ụwa niile. N'ụzọ dị otú a, a kwadebere ha ka ha jụ Onye Nzọpụta.

GSAM 58.2"Ụmụ mmadụ, n'ọchịchịrị na mmegbu ha, na ndị ọchịchị, na-achọsi ike ọchịchị, na-atụ anya onye ga-emeri ndị iro ha ma weghachite alaeze nye Izrel. Ha mụrụ amụma, mana enweghị nghọta ime mmụọ. Ya mere, ha leghaara Akwụkwọ Nsọ na-egosi iweda onwe ya ala n'ọbịbịa mbụ Kraịst anya, ma jiri n'ụzọ na-ezighi ezi akwụkwọ na-ekwu maka ebube nke ọbịbịa nke ugbo abụọ ya. Mpako kpuchiri anya ha; ha kọwara amụma dịka ọchịchọ onwe ha si dị.

GSAM 58.3"N'ime ihe karịrị puku afọ, ndị Juu na-echere ịbịa Onye Nzọpụta. Ha tinyere olileanya ha kacha mma na ihe a. N'abụ na amụma, n'omume nsọ n'ụlọ nsọ na ekpere n'ụlọ, ha debere aha Ya n'ebe nsọ. Ma n'agbanyeghị nke ahụ, mgbe Ọ bịarutere, ha amaghị Ya. Onye eluigwe hụrụ n'anya bụrụ ha 'dịka mgbọrọgwụ nke puputara nʼala kpọrọ nkụ'; ọ nweghị 'ụdịdị ọma maọbụ ịma mma'; ha hụghịkwa mma ọ bụla n'ime ya ka ha ga-achọ ya. 'Ọ bịakwutere ihe ndị ahụ bụ ndị nke ya, ma ndị ahụ bụ ndị nke ya anabataghị ya.'"⁴

GSAM 58Nke Agbụrụ Devid

GSAM 58.4Ka oge Daniel buru amụma banyere ya na-eru nso, mgbe "Onye ahụ e tere mmanụ, onyendu ahụ"—Onye e tere mmanụ—ga-apụta, ndị Juu nwere ike ịtụ uche, ma n'enweghị obi abụọ mere otú ahụ, n'ụzọ a: Mesaya n'ahụ bụ nke ụlọ na agbụrụ Devid, ya mere ọmụmụ ya ga-adị n'ahịrị ahụ; ma dịka iwu na omenala Ndị Juu si dị, a ga-ete ya mmanụ maka ọrụ ọha mgbe ọ ruru afọ iri atọ; ma ọ bụrụ na ọ ga-apụta dị ka onye e tere mmanụ n'afọ ahụ, mgbe ahụ ọmụmụ ya ga-adị afọ iri atọ tupu njedebe izu iri isii na iteghete nke afọ, nke ga-eru ruo n'ịbịa Mesaya.

GSAM 59Amụma Simiọn na Ana

GSAM 59.1N'oge a, Izrel niile nọ n'echere. Ndị na-amụ Akwụkwọ Nsọ nke ọma ma raara onwe ha nye ọmụmụ ya na-atụ anya ọmụmụ Onye ga-abụ Onye Isi na Onye Nchịkwa ha. A kọọrọ Simiọn okenye na onye nsọ site n'Mmụọ Nsọ "na ọ gaghị anwụ ruo mgbe ọ hụrụ Kraịst nke Onyenwe anyị."⁵

GSAM 59.2Mgbe e wetara Onye Nzọpụta ahụ n'ụlọ nsọ mgbe ọ ka bụ nwa ọhụrụ, Simiọn matara na nwa a bụ Onye e kwuru maka ya—Kraịst. "Simiọn kuuru ya nʼaka, kelee Chineke sị, 'Gị, Onye kachasị ihe niile elu, bụ Onyenwe dị ka i kwere na nkwa, ugbu a zilaga nwaodibo gị nʼudo. Nʼihi na anya m ahụla nzọpụta gị, nke i kwadoro nʼihu mba niile. Ìhè nke ga-egosi ndị mba ọzọ ụzọ, na ebube nke ndị gị Izrel'....

GSAM 59.3"Mgbe ahụ, Simiọn gọziri ha [Josef na Meri], sịkwa Meri nne ya, Lee, 'Nwatakịrị a bụ onye e zitere ka ọ bụrụ ọdịda na mbili nye ọtụtụ mmadụ nʼIzrel, ọ ga-abụkwa ihe ama nke ọtụtụ ga-ekwujọ. Ọ bụkwa site nʼụzọ dị otu a ka a ga-ekpughe echiche nke dị ọtụtụ nʼobi. Mma agha ga-adụwakwa mkpụrụobi nke gị onwe gị.'

GSAM 59.4"O nwekwara onye amụma nwanyị, aha ya bụ Ana, ada Fanuel nke si nʼebo Asha.... Nʼoge ahụ ọ bịarutere nʼebe ha nọ, nye Chineke ekele, kwuo okwu banyere nwantakịrị ahụ nye ndị niile na-ele anya maka mgbapụta Jerusalem."⁶

GSAM 59Mmụọ ozi gara leta ndị na-ele atụrụ

GSAM 59.5Tupu nke a, ndị mmụọ ozi kọrọ ndị na-azụ atụrụ n'ala ọhịa Betlehem ozi ọma nke ọmụmụ Onye Nzọpụta. Na ntị ndị na-azụ atụrụ na-ege ntị, ndị mmụọ ozi kụrụ abụ ndị a na-atọ ụtọ:—

GSAM 60Ndị Amamihe Ziara Betlehem

GSAM 60.2Mgbe ahụ, ndị amamihe si n'ọwụwa anyanwụ bịara, ndị hụrụ "kpakpando na-ebili," dịka Belam kwuru. N'ịgbaso nduzi ya, ha rutere Jerusalem, ebe ọ dị mkpa ka ha jụọ maka Eze a mụrụ ọhụrụ. Mgbe a gwara ha na Betlehem ga-abụ ebe a ga-amụ Onye a na-achọ, ha gara n'ihu; kpakpando ahụ pụtara ọzọ duziri ha n'ebe dị umeala ebe Onye Nzọpụta nọ. N'ebe ahụ ha kpọrọ isiala nye Nwa Nsọ ahụ, nye ya onyinye ọlaedo, ihe nsure ọkụ na-esi ísì ụtọ, na mir, wee malite njem ogologo ha laghachite n'ụlọ.

GSAM 60Onye Nzọpụta mgbe Ọ dị Afọ Iri na Abụọ

GSAM 60.3Site n'oge ọ bụ nwata ruo mgbe ọ dị afọ iri na abụọ, e dere obere ihe gbasara Kraịst Onye Nzọpụta, ma e wezụga mmụba amamihe na ịdị elu ya, na nrubeisi ya nye nne na nna ya. Ma mgbe ọ dị afọ iri na abụọ, mgbe ọ gara Jerusalem na Josef na Meri maka emume kwa afọ, ọ tụrụ ndị nchụaja n'anya site n'amamihe pụtara ìhè n'ajụjụ ya, na n'azịza o nyere nsogbu ha siri ike. Site n'oge a ruo mgbe ọ malitere ọrụ ọha ya, o mere ka ọrụ dị umeala obi nke onye ọkwá nkà nwee nsọpụrụ, ọ na-arụkwa ọrụ ya na Josef, di Meri.

GSAM 60Ọrụ Jọn Baptist

GSAM 60.4Ruo ọnwa isii tupu ọrụ ozi ya n'ọha, Jọn Baptist kwupụtara ozi ọrụ Kraịst. Ndị mmadụ bịara n'ọtụtụ buru ibu ịnụ Jọn, ka o mee ha baptizim. "Ndị mmadụ ji olileanya na-eche [na-eche na Mesaya ga-abịa] na-atulekwa ['na-atụ uche ma ọ bụ na-atụle,' dị na akara n'akụkụ] nʼobi ha ma Jọn ọ bụ Kraịst ahụ. Ma Jọn zara sị ha, 'Eji m mmiri na-eme unu baptizim, ma otu onye dị ike karịa m ga-abịa, onye m na-erughị ịtọpụ eriri akpụkpọụkwụ ya. Ọ ga-eji Mmụọ Nsọ na ọkụ mee unu baptizim. Ihe ịfụcha ọka ya dị nʼaka ya, iji zachaa ebe ịzọcha ọka ya nke ọma, ka e kponye ezi mkpụrụ ọka wiiti nʼime ọba, ma kpoba igbugbo ọka nʼime ọkụ nke a na-apụghị imenyụ emenyụ.'"⁷

GSAM 61E Mere Jisọs Baptizim

GSAM 61.1Mgbe Jọn na-eme baptizim, ọ hụrụ Jisọs na-abịarute ka a saa ya, wee sị, "leekwa, Nwa Atụrụ Chineke, onye na-ebupụ mmehie ụwa.... Mgbe ahụ Jọn gbara ama a sị, 'Ahụrụ m ka Mmụọ Nsọ sitere nʼeluigwe rịdata dị ka nduru, nọkwasị ya. Mụ onwe m amabughị ya, ma onye ahụ zitere m ka m jiri mmiri mee baptizim kwuru, "Onye ahụ ị ga-ahụ, onye Mmụọ Nsọ ga-ebekwasị, ma nọgidekwa, ọ bụ ya ga-eji Mmụọ Nsọ mee baptizim." Mụ onwe m ahụla ya, na-agbakwa ama na onye a bụ Ọkpara Chineke.'"⁸

GSAM 61Olu si n'eluigwe

GSAM 61.2E gosipụtara na Kraịst bụ Mesaya, ọ bụghị naanị site n'ịda nke Mmụọ Nsọ a hụrụ anya n'ụdị anụ ahụ dị ka nduru, kamakwa site n'olu si n'eluigwe. Na Oziọma Matiu, anyị na-agụ, "Ngwangwa e mechara Jisọs baptizim, o sitere na mmiri ahụ rịpụta. Nʼotu oge ahụ, eluigwe meghere, Jọn hụrụ Mmụọ nke Chineke ka o si nʼelu fedata dị ka nduru na-ebekwasị Jisọs nʼisi. Otu olu sitere nʼeluigwe kwuo okwu sị, 'Onye a bụ Ọkpara m, onye m hụrụ nʼanya. Ihe ya dị m ezi mma.'"⁹

GSAM 61.3Ọ bụ ezie na "Jọn arụghị ọrụ ihe ịrịbama ọbụla," ndị mmadụ, mgbe ha hụrụ ike dị ukwuu so ọrụ Kraịst, enweghịkwa ihe ọzọ ha ga-eme ma ọ bụghị ikwu, "ihe niile Jọn kwuru banyere nwoke a bụ eziokwu."¹⁰

GSAM 61Kraịst e tere mmanụ dịka iwu si dị

GSAM 61.4N'ihe metụtara ndekọ Luk banyere baptizim na otu ntinye mmanụ ahụ site n'Mmụọ Nsọ n'ụdị nduru, anyị gụrụ, "Jisọs agbaala ihe dị ka iri afọ atọ mgbe o bidoro ọrụ ya."¹¹

GSAM 62.1Mgbe Onyenwe-anyị buchara ọnụ ruo ụbọchị iri anọ, na mgbe Ekwensu mere ya nnukwu nnwale n'ọhịa ozugbo a gbara ya baptizim, "o rutere Nazaret ebe ọ nọrọ too, nʼụbọchị izuike, ọ gara nʼụlọ ekpere dị ka ọ dị mbụ eme. O guzoro ọtọ ịgụ akwụkwọ nsọ.... Mmụọ nke Onyenwe anyị dị nʼahụ m, nʼihi na o teela m mmanụ ka m kwusaa oziọma nye ndị ogbenye.... Ma o bidoro ịgwa ha sị, 'Taa ka ihe ndị a e dere nʼakwụkwọ nsọ a mezuru na ntị unu.'"¹²

GSAM 62Oge Ezuola

GSAM 62.2Mak, n'ide otu ihe ahụ, kwuru, "oge ahụ eruola, alaeze Chineke dị nso. Chegharịanụ ma kwerekwanụ nʼoziọma."¹³ Oge a kwuru maka ịbịa Onye e tere mmanụ eruola. E tere ya mmanụ site na Mmụọ Nsọ n'oge baptizim ya, ọ na-abanye ugbu a n'ọrụ oziọma ya, n'oge na n'ụzọ ndị amụma nsọ oge gboo kwuru.

GSAM 62Ihe àmà doro anya nke ịbụ Mesaya Kraịst

GSAM 62.3Ọrụ ozi Kraịst sochiri mgbe niile ime ebube, nke nye ndị mmadụ, ọbụlagodi na ha enweghị ike ịghọta kpamkpam ilu ya na okwu ya, bụ ihe àmà doro anya na ọ bụ Ịmanụel, ma ọ bụ na "Chineke nọnyeere ya."¹⁴ N'ime ebube ndị a, Kraịst na-enye ụwa ọ bụghị naanị ihe àmà nke ike Chineke dị n'ime ya, kamakwa ngosipụta bara uru nke àgwà Chineke na ebere ya. Mgbe Filip, mgbe afọ atọ nke iso Kraịst na-aga n'ihu, na-ahụ ebube ya dị ike, kwuru, "Onyenwe anyị, zi anyị Nna ahụ, afọ ga-ejukwa anyị," Jisọs sịrị ya, "ọtụtụ oge ndị a mụ na unu nọrọ ọ bụ na ị matabeghị onye m bụ, Filip? Onye ọbụla hụrụ m ahụla Nna. Olee otu i si asị, 'zi anyị Nna ahụ?' ... Kwere ihe m kwuru na anọ m nʼime Nna, na Nna nọkwa nʼime m. Ma ọ bụghị otu a, kwerenụ nʼihi ọrụ ebube ndị a."¹⁵

GSAM 63Jọn Nwere Mgbagwoju Anya

GSAM 63.1N'agbanyeghị na n'ime baptizim Kraịst, Jọn hụrụ Mmụọ Nsọ na-adaba n'anya, nụrụkwa olu si n'eluigwe na-ekwupụta na ọ bụ Ọkpara Chineke, ma Jọn n'onwe ya kwupụtakwara na Kraịst bụ "Nwa Atụrụ Chineke, onye na-ebupụ mmehie ụwa," ihe ndị na-eme gara iche kpamkpam na ihe ọ tụrụ anya, nke mere na ọ nọ n'ụlọ mkpọrọ ya gbara ọchịchịrị, nwee nsogbu na mgbagwoju anya.

GSAM 63.2"Dị ka ndị na-eso ụzọ Onye Nzọpụta, Jọn Baptist amaghị agwa alaeze Kraịst. Ọ tụrụ anya na Jisọs ga-anọdụ n'oche eze Devid; ma ka oge na-aga, Onye Nzọpụta ekwupụtaghị ikike ọchịchị eze, Jọn wee malite ịda mbà ma nwee mgbagwoju anya."¹⁶ "[ọ] kpọrọ mmadụ abụọ nʼime ndị na-eso ụzọ ya, zie ha ka ha jekwuru Onyenwe anyị jụọ ya ajụjụ sị, 'Ọ bụ gị bụ onye ahụ ga-abịa. Ka anyị ga-ele anya ọbịbịa onye ọzọ?'" "Mgbe ahụ ọ [Jisọs] gwọrọ ọtụtụ ndị nwere ọrịa, na nrịa nrịa dị iche iche, na mmụọ ọjọọ. O mekwara ka ọtụtụ ndị kpuru ìsì hụ ụzọ ọzọ. Ọ zaghachiri ndị ozi ahụ sị, 'Laghachinụ azụ gaa kọrọ Jọn ihe unu hụrụ na nke unu nụrụ.'"¹⁷

GSAM 63.3Ọ siri ndị Juu ma ọbụna ndị na-eso ụzọ ike ịhụ n'eziokwu ọtụtụ ihe Onye Nzọpụta kwuru, n'ihi na ha kwụsiri ike n'okwukwe na mgbe Mesaya bịarutere, ọ ga-agbaji ọkwá ọchịchị Rom, nke na-ewute ha nke ukwuu, ma ozugbo weghachite alaeze Devid, ma ọ ga-achị dịka eze n'ụwa.

GSAM 63.4Jisọs malitere ịkụzi okwu ya site n'ịsị, "Chegharịanụ, nʼihi na alaeze eluigwe dị nso."¹⁸ Mgbe e zigara ndịozi iri na abụọ ya, ha buru ozi ahụ otu ahụ, "alaeze eluigwe a dịla nso."¹⁹ Ka e mesịrị n'ọrụ oziọma ya, mgbe e zigara ndị iri asaa, ha gara na okwu ndị a, "Alaeze Chineke adịla unu nso."²⁰

GSAM 64Ọrụ Kraịst Juru Ndị Mmadụ Anya

GSAM 64.1Okwu ebube na nkuzi Kraịst mere ka ndị mmadụ kwuo, "anyị ahụbeghị onye kwuru okwu dị ka nwoke a."²¹ Mgbe ọ gwọrọ nwoke ahụ kpuru ìsì ma bụrụkwa onye ogbi, "Ihe a juru igwe mmadụ nọ nʼebe ahụ anya. Nʼihi ya, ha kwuru sị, 'Nwoke a, ọ ga-abụ Nwa Devid?'"²² Ma ọ bụ n'ụzọ ọzọ, Ọ̀ bụghị mkpụrụ Devid, Onye Nzọpụta a kwere nkwa? "O rutere nʼobodo ya, malite izi ha ihe nʼụlọ ekpere ha, nke a jukwara ha anya. Ha jụrịtara onwe ha ajụjụ na-asị, 'Ebee ka o si nweta amamihe a? Ebee ka o si nweta ike ịrụ ọrụ ebube ndị a niile? Nwoke a, ọ bụghị nwa onye kapinta? Ọ bụ na-adịghị akpọ nne ya Meri? Jemis, Josef, Saimọn na Judas, ha abụghị ụmụnne ya ndị ikom?'"²³

GSAM 64.2N'ihe dị ka afọ nke atọ nke ọrụ Kraịst, mgbe ọ nọ n'ụlọ nsọ na-eme emume nraranye ụlọ nsọ, ndị Juu bịara ya ma sị, "ruo ole mgbe ka ị ga-edebe anyị nʼọnọdụ olileanya? Ọ bụrụ na ị bụ Kraịst ahụ, gwaghee anyị ọnụ."²⁴ N'afọ gara aga, mgbe o mere ebube dị ịrịba ama nke inye puku mmadụ ise nri na "ogbe achịcha balị ise, na azụ abụọ," o "matara na ha chọrọ ịbịa dọkpụrụ ya nʼike chie ya eze, [ya mere] ọ hapụrụ ha ga nʼugwu."²⁵

GSAM 64Kraịst na-akụzi ndịozi ya gbasara ọnwụ ya

GSAM 64.3N'ịkụzi ndịozi ya, Kraịst mere ka ọ bụrụ ihe dị mkpa iji kpochapụ echiche nke ọchịchị alaeze n'ụwa a ga-amalite ozugbo, ma gosi ha na ọ ga-anwụ ma bilie ọzọ, pụọ ma laghachi. Ya mere, o jụrụ ha, "Gịnị ka unu ga-ekwu ma ọ bụrụ na unu ahụ Nwa nke Mmadụ ka ọ na-arịgo ebe ọ nọrịị na mbụ."²⁶ Mgbe o nyere ha iwu "ka ha ghara ime ka onye ọbụla mata na ya bụ Kraịst ahụ," anyị na-agụ: "Site nʼoge ahụ Jisọs malitere ịkọwara ndị na-eso ụzọ ya, na ya aghaghị ịga Jerusalem, ebe ọ ga-ahụ ọtụtụ ahụhụ dị iche iche site nʼaka ndị okenye, na ndịisi nchụaja, na ndị ozizi iwu. O mere ka ha mata na aghaghị igbu ya, ma nʼụbọchị nke atọ, a ga-eme ka o site nʼọnwụ bilie. Pita duuru ya pụọ nʼotu akụkụ, nọdụ nʼebe ahụ baara ya mba sị ya, 'Onyenwe m, Chineke ekwela. Ihe ndị a agaghị adakwasị gị!'"²⁷

GSAM 65.1N'otu oge ahụ, ọ gwara ha na e nwere ụfọdụ n'ime ha nọ ebe ahụ agaghị anwụ ruo mgbe ha hụrụ Nwa nke Mmadụ na-abịa n'alaeze ya.²⁸ Mgbe ihe dị ka ụbọchị asatọ gachara, amụma a mezuola; ma onyeozi Pita na-ezo aka na "ọhụ" ahụ nke Kraịst na-abịa n'alaeze ya dị ka ihe àmà nke ọbịbịa nke ugbo abụọ nke Kraịst ga-eme n'ọdịnihu.²⁹

GSAM 65.2Otu oge Kraịst na ndịozi ya nọ na Galili, Jisọs gwara ha, "'a ga-arara Nwa nke Mmadụ nye nʼaka ndị mmadụ. Ha ga-egbukwa ya, ma nʼụbọchị nke atọ a ga-eme ka o si nʼọnwụ bilie.' Nke a wutere ha nke ukwuu."³⁰ Ma ha ka na-adịghị aghọta ihe ọ pụtara, n'agbanyeghị na ọ na-agbalị ime ka ha ghọta eziokwu dị nsọ gbasara ọnwụ ya na mbilite ya, ha ka na-ajụ onwe ha ajụjụ banyere onye ga-abụ onye kacha elu n'alaeze nke eluigwe.³¹

GSAM 65.3N'otu oge ọzọ Pita sịrị Jisọs, "anyị ahapụla ihe niile soro gị, gịnị ga-abụ ụgwọ ọrụ anyị? Jisọs zara sị ya, Nʼezie agwa m unu, mgbe a ga-agbanwe ihe niile, mgbe Nwa nke Mmadụ ga-anọkwasị nʼelu ocheeze ebube ya, nʼalaeze ahụ, nʼezie, unu bụ ndị na-eso ụzọ m ga-anọkwasị nʼocheeze iri na abụọ ahụ, na-ekpe ebo iri na abụọ nke Izrel ikpe."³² Ka echiche nke alaeze ga-ebido n'oge na-adịghị anya ka ọ na-achị n'uche ha, ha, dịka mmadụ, malitere ịchọ ebe kacha elu n'alaeze ahụ.

GSAM 65.4Mgbe ahụ bịara nne nwere ọchịchọ elu nke Jemis na Jọn, ụmụ Zebedi, jụrụ Kraịst ka ụmụ ya nweta ọnọdụ dị elu—otu n'aka nri, otu n'aka ekpe nke oche eze ya; ma ọ bụ, eleghị anya, otu ga-abụ Onye Isi Ọchịchị, nke ọzọ ga-abụ Onye Odeakwụkwọ Steeti. Ma Kraịst kwuru kpọmkwem, "unu amaghị ihe unu na-arịọ."³³

GSAM 66Nbanye Mmeri na Jerusalem

GSAM 66.1Ọ bụghị anya site n'oge ahụ, ihe dị ịtụnanya ma dị egwu mere. Ọ bụ mbilite Lazarọs n'ọnwụ, onye nwụrụ ụbọchị anọ. Ihe ebube dị otú ahụ kpalitere ma tụrụ ndị mmadụ n'anya nke ukwuu, nke mere ka ndị Farisii wee nwee ụjọ; ha wee kpọọ nzukọ ozugbo na ndị nchụaja; n'ime mkparịta ụka ha, ha jụrụ, "gịnị ka anyị ga-eme? Nʼihi na nwoke a na-eme ọtụtụ ihe ịrịbama. Ọ bụrụ na anyị ahapụ ya ka ọ gaa nʼihu, mmadụ niile ga-ekwere na ya. Ndị Rom ga-abịakwa, kwatuo ụlọnsọ ukwu ma napụ anyị obodo anyị."³⁴ Mgbe ike Ekwensu si n'okpuru na-ejide ndị na-achọ ibibi Kraịst, ike si n'eluigwe na-akpalite ọtụtụ mmadụ ka ha too ya, ma mezuo ihe a kwuru gbasara ya.

GSAM 66.2N'oge ahụ e kwuru n'elu, ndị mmadụ pụtara n'ọtụtụ buru ibu, ọ bụghị naanị iji hụ Jisọs, kamakwa iji hụ Lazarọs, onye ọ kpọlitere n'ọnwụ. Ugbu a, ha chere n'eziokwu na Jisọs bụ eze ha na-atụ anya kemgbe ogologo oge, ma ka ha zutere ya na-abịa Jerusalem, nọdụ n'elu nwa ịnyịnya, okwu Akwụkwọ Nsọ bịara n'uche ha ike, "Atụla egwu, gị ada Zayọn! Lee, eze gị ka ọ na-abịa. Ọ nọkwasịrị nʼelu nwa ịnyịnya ibu."³⁵ Mkpu mmeri dị ukwuu bilitere n'ọgbakọ ahụ buru ibu, nke kpasuru ndị Farisii ahụ, ndị obi ha tara mmiri ma na-akpa nkata, iwe nke ukwuu. N'etiti onwe ha ha kwuru, "unu ahụla na o nweghị ihe unu pụrụ ime, leenụ ka ụwa niile na-eso ya."³⁶ Mgbe ha rịọrọ ka Kraịst kwụsị mkpu ahụ, o zara, "ka m gwa unu, ọ bụrụ na ha agbaa nkịtị, nkume ndị a ga-eti mkpu."³⁷ Onyenwe-anyị kwuru maka oge a, "Tie mkpu", ma ọ bụrụ na ndị mmadụ emeghị ka okwu ya mezuo, ọ ga-etinye olu n'ime nkume dị n'okporo ámá, ha ga-eti mkpu; n'ihi na okwu ya aghaghị imezu.

GSAM 66Kraịst ga-apụ ma laghachi ọzọ

GSAM 66.3Ọ bụghị naanị na Onye Nzọpụta anyị chọrọ ịkụziri ndịozi ya na ọ ga-anwụ ma bilie ọzọ, kamakwa ọ chọrọ ịkụziri ha na alaeze ahụ agaghị abịa ruo mgbe ọ ga-apụ ma laghachi ọzọ. Na-ezo aka n'ịkụ ya n'obe, ọ sịrị, "mụ onwe m, mgbe e si nʼụwa welie m elu, aga m adọta mmadụ niile nye onwe m. O kwuru nke a iji gosi ụdị ọnwụ nke ọ gaje ịnwụ. Igwe mmadụ ahụ zara ya, 'Anyị anụla site nʼakwụkwọ iwu na Kraịst ahụ ga-adị ndụ ruo mgbe ebighị ebi. Ma gịnị mere i ji asị na, "A ghaghị iweli Nwa nke Mmadụ elu"? Onye bụ "Nwa nke mmadụ a"?'"³⁸

GSAM 67.1Iji mee ka uche ndịozi ghọta nke ọma na ọ ga-apụ ma laghachi tupu e guzobe alaeze ya n'ụwa, ọ sịrị, "Ụmụntakịrị m, enwere m oge ntakịrị nke mụ na unu ga-anọ. Unu ga-achọ m, ma dị ka m gwara ndị Juu ka m na-agwa unu ugbu a. Ebe m na-aga unu enweghị ike ịbịa ya.... Saimọn Pita sịrị ya, 'Onyenwe anyị ebee ka ị na-aga?' Jisọs zaghachiri ya, 'Ebe m na-aga, i nweghị ike iso m gaa ya ugbu a. Ma ị ga-abịa ma emesịa.'"³⁹ O mechara kwado obi ha jupụtara na nchekasị na mwute site n'okwu ndị a: "Ka obi ghara ịlọ unu mmiri. Kwerenụ na Chineke; kwerekwanụ na m. Nʼụlọ Nna m, e nwere ọtụtụ ebe obibi. Ọ bụrụ na o sighị otu a dịrị, agaara m agwa unu na m na-aga kwadoro unu ebe obibi? Ọ bụrụ na m agaa dozichara unu ebe obibi, aga m alọghachi bịa kpọrọ unu, ka ebe m nọ bụrụkwa ebe unu ga-anọ."⁴⁰

GSAM 67Ilu nke Onye Ukwu

GSAM 67.2Ọzọkwa, Onye Nzọpụta chọrọ idozi echiche ezighi ezi na alaeze ga-apụta ozugbo, site n'iji ilu a mgbe ọ na ndịozi ya na-aga Jerusalem: "otu nwoke a mụrụ nʼọnọdụ dị elu gara obodo dị anya ka echie ya eze, ka ọ lọtakwa ma e mesịa. Ya mere, ọ kpọrọ ndị ohu ya iri nye ha mkpụrụ ego iri sị ha, 'Werenụ ego ndị a zụọ ahịa ruo mgbe m ga-alọta.'.... Mgbe ọ natachara ikike ịbụ eze, ọ lọghachiri, kpọọ ndị ohu ya ahụ o nyere ego mgbe ọ na-apụ, ka ha bịa pịaziere ya ego ole ha ritere nʼuru."⁴¹ N'akụkọ a, Onyenwe-anyị na-anọchite onwe Ya site n'aka nwoke ahụ a mụrụ n'ọnọdụ dị elu. Ọ ga-aga n'ala dị anya—n'aka Nna Ya—ma n'ebe ahụ nata alaeze, tupu ọ laghachite ịchị.

GSAM 68.1N'ịza ajụjụ ụmụazụ ya, "gịnị ga-abụkwa ihe ịrịbama nke oge i ji alọghachi na nke ọgwụgwụ ụwa a?"⁴² Onye Nzọpụta nyere ha ndepụta ihe omume ga-eme site na nnukwu ahụhụ ga-adịrị ụka, na akara doro anya ga-eme. Mgbe ihe ndị a pụtara, ha ga-amata na ọbịbịa ya dị nso, ọbụna n'ọnụ ụzọ, na ọgbọ ahụ hụrụ ihe ndị a agaghị agabiga ruo mgbe ọ bịarutere.⁴³

GSAM 68A hapụrụ ya site n'aka ndịozi niile

GSAM 68.2Ma n'agbanyeghị nkuzi niile Kraịst nyere ndịozi gbasara ọnwụ ya na mweda ya n'ala, ha aghọtaghị ma ọlị eziokwu ọ kụziri ha gbasara ikpe ya na ịkpọgide ya n'obe. Echiche ha banyere eziokwu ahụ dị ntakịrị nke mere na mgbe ikpe ahụ bịara, olileanya ha nwụrụ, ha niile "hapụrụ ya gbalaga."⁴⁴ Ọ bụ ọbụna Pita, Pita onye na-anụ ọkụ n'obi mgbe niile, onye kwupụtara n'obi ike na ọbụlagodi ma mmadụ niile hapụrụ ya, ọ gaghị ahapụ ya, mana awa ole na ole ka e mesịrị, ọ jụrụ Onyenwe ya, ma ṅụọ iyi na-ekwu na ọ maghị nwoke ahụ. Ha dị nwayọọ nke ukwuu n'ịghọta okwu Onyenwe-anyị kwuru na n'ụbọchị nke atọ mgbe e gburu ya n'obe, ọ ga-ebili n'ọnwụ; ha jụrụ onwe ha ajụjụ ma kparịta ụka, "ihe isi nʼọnwụ bilie pụtara."⁴⁵ N'eziokwu, ha enweghị okwukwe nke ukwuu, na mgbe o nwụsịrị, a tinyeere ahụ ya n'ili ọhụrụ Josef, ha malitere ịkwadebe ite ahụ ya ude ka ọ ghara ire ure. Mgbe olileanya dara—e liri ya na Kraịst n'ili—kedu ụbọchị izuike dị mwute maka ndịozi! Mgbe obi ha jupụtara na mwute na nkụda mmụọ, na enweghị Onye Nzọpụta obi ebere na obiọma, onye ndụ ya jupụtara n'omume obiọma na ebere, nso iji nye ha nkasi obi ma mee ka ha sie ike, otú ka ọnọdụ ha siri bụrụ ọchịchịrị!

GSAM 69Ihe Na-akpali Akpali nke Ụtụtụ Mbilite n'Ọnwụ

GSAM 69.1Ụtụtụ ụbọchị mbụ nke izu malitere! Kedu mkpọtụ dị n'eluigwe na n'ụwa! Mmụọ ozi dị ike si n'ala ebube bịa n'ili Josef, na ozi na-agwa Ọkpara Chineke ka ọ bilie. "Na mberede, oke ala ọma jijiji malitere. Nʼihi na mmụọ ozi Onyenwe anyị sitere nʼeluigwe rịdata, kpụgharịa nkume ahụ e ji mechie ọnụ ili ahụ, nọkwasịkwa nʼelu ya. Ihu ya na-enwu dị ka amụma. Uwe ya na-achakwa ọcha dị ka akụmmiri igwe. Nʼihi egwu ya, ndị nche makwara jijiji. Daa nʼala nọrọ dị ka ndị nwụrụ anwụ."⁴⁶ "a hụrụ ọtụtụ ndị nsọ, ndị nwụrụ anwụ, ka e mere ka ha si nʼọnwụ bilie. Mgbe ha sitere nʼọnwụ bilie, ha hapụrụ ili ha banye nʼime obodo nsọ, gosikwa ọtụtụ mmadụ onwe ha."⁴⁷ Chee echiche banyere ndị ọbịa dị otú ahụ nọ Jerusalem, n'ọnụ ụzọ ndị enyi ha, na ozi na Kraịst e gburu n'obe bilitere n'ọnwụ, na e mekwara ka ha onwe ha dị ndụ ọzọ site n'ike ya, ka ha bụrụ ndị àmà banyere mbilite ya. Kedu ọrụ na-eme n'etiti ndịozi na ụmụ nwanyị nsọ—na-agba ọsọ ebe niile ịkekọrịta ozi ọma, "Ọ bilitere n'ọnwụ, n'ihi na anyị ahụla ya ma kwurula ya okwu!"

GSAM 69Jisọs Banye n'Obodo

GSAM 69.2"Nʼotu ụbọchị ahụ, mmadụ abụọ nʼime ha gaje nʼobodo nta a na-akpọ Emaus, nke dị ihe ruru kilomita iri na abụọ [maịl asaa na ọkara] site na Jerusalem. Ha na-ekwurịta nʼetiti onwe ha banyere ihe niile mere. Dị ka ha na-ekwu na-akparịta ụka banyere ihe ndị a, Jisọs nʼonwe ya bịara soro ha na-aga ije. Ma e mechiri anya ha ịmata na ọ bụ ya. Ọ sịrị ha, 'Gịnị ka unu na-ekwurịta nʼetiti onwe unu dị ka unu na-aga nʼụzọ.' Ha kwụsịrị ebe ahụ, gbarụọ ihu ha. Otu onye nʼime ha a na-akpọ Kleopas, sịrị ya, 'Ị bụ onye ọbịa na Jerusalem nke mere na ị maghị ihe mere nʼime ya nʼụbọchị ndị a?' Ọ sịrị ha, 'Gịnị bụ ihe mere?' Ha sịrị ya, 'Banyere Jisọs onye Nazaret! Ọ bụ onye amụma bụrụkwa onye dị ike, ma nʼokwu ma nʼomume nʼihu Chineke na mmadụ niile. Na otu ndịisi nchụaja na ndị ọchịchị anyị nyefere ya ka a maa ya ikpe ọnwụ, ma kpọgbukwaa ya nʼobe. Anyị nwererịị olileanya na ọ bụ ya ga-agbapụta Izrel. Nke ka nke, taa mere ya abalị atọ kemgbe ihe ndị a mere. Tụkwasị ihe ndị a, ụfọdụ ụmụ nwanyị anyị mere ka anyị nwee ihe ịtụnanya. Ha gara nʼili ahụ nʼisi ụtụtụ a. Ma ha ahụghị ahụ ya. Ha bịara kọrọ anyị na ha hụrụ ọhụ nke ndị mmụọ ozi, bụ ndị gwara ha na ọ dị ndụ. Ya mere ụfọdụ nʼime ndị otu anyị gara nʼili ahụ chọpụta na ihe niile ụmụ nwanyị a kwuru mere otu ahụ ha siri kwuo ya. Ma ha ahụkwaghị ya.'

GSAM 70.1"Ọ sịrị ha, 'Unu bụ nnọọ ndị nzuzu! Leenụ ka o si siere unu ike ikwere ihe niile ndị amụma kwuru. Ọ bụ na o kwesighị ka Kraịst taa ahụhụ ndị a tupu ọ banye nʼebube ya?' Ya mere, ọ kọwaara ha ihe e dere nʼakwụkwọ nsọ banyere ya onwe ya malite na nke Mosis ruo na ndị amụma niile."⁴⁸ Mgbe ọ na-aga iri nri na ha, ọ nyawara achịcha wee mee ekele, "e meghere anya ha, ha amata onye ọ bụ.... Mgbe ahụ, ha gwara onwe ha sị, 'Ọ bụ na ọ dịghị ka ọkụ ọ na-enwu nʼobi anyị mgbe anyị na ya nọ nʼụzọ, ya na-ekpughere anyị akwụkwọ nsọ?'"⁴⁹

GSAM 70.2Ugbu a, n'ikpeazụ, ndịozi ahụ nwere ike ịhụ, mgbe a kọwara ha nsogbu ahụ kpamkpam, na e nwere ọnwụ na mbilite jikọtara na ọrụ Onye Nzọpụta. Ma kedu ka ha ga-esi ele ajụjụ gbasara alaeze Ya?

GSAM 70.2"Mgbe ọ hụsịrị ahụhụ nke ọnwụ, o gosiri ha onwe ya nʼụzọ dị iche iche nʼebe o doro anya na ya dị ndụ. O mere ka ha hụ ya anya nʼime iri ụbọchị anọ, na-akụziri ha banyere alaeze Chineke. Nʼotu oge, ọ nọnyeere ha na nri, o nyere ha iwu a, 'Unu esila na Jerusalem pụọ, kama cherenụ nkwa nke Nna m, nke unu nụrụ site nʼọnụ m. Nʼihi na Jọn jiri mmiri mee unu baptizim, ma nʼoge na-adịghị anya, a ga-eji Mmụọ Nsọ mee unu baptizim.'

GSAM 71Ị ga-ewughachi alaeze ugbu a?

GSAM 71.1"Mgbe ha gbakọrọ, ha jụrụ ya, 'Onyenwe anyị, ọ bụ ugbu a ka i ga-enyeghachi Izrel alaeze ahụ?' [nke pụtara, Anyị mụtara na ọ dị mkpa ka e gbuo gị n'obe ma ị bilie n'ọnwụ, dịka Akwụkwọ Nsọ si kwuo, ma ị gaghị weghachite alaeze ahụ ugbu a?] Ma ọ sịrị ha, 'Ọ bụghị ọrụ unu ịmata oge na mgbe Nna m na-akwado ihe o zubere ime nʼikike nke onwe ya. Ma mgbe Mmụọ Nsọ bịakwasịrị unu, unu ga-anata ike. Mgbe ahụ, unu ga-agbara m ama na Jerusalem, na Judịa niile ya na Sameria ruokwa ebe niile ụwa sọtụrụ.' Mgbe o kwusiri nke a, e weliri ya elu mgbe ha na-ele anya, igwe ojii kpuchikwara ya, zopu ya nʼanya ha. Mgbe ha na-elegidesi anya ike nʼeluigwe dịka ọ na-ala, na mberede, ụmụ nwoke abụọ yi uwe ọcha guzooro ha nso. Ha sịrị, 'Ndị ikom Galili, gịnị mere unu jiri guzoro ebe a na-ele anya nʼeluigwe? Jisọs a onye e sitere nʼetiti unu kpọrọ laa nʼeluigwe ga-alọghachikwa otu ahụ unu si hụ ya o siri laa nʼeluigwe.'"⁵⁰

GSAM 71Jisọs ga-anọ n'eluigwe ruo oge mweghachi ihe niile

GSAM 71.2Ugbu a Onye Nzọpụta hapụrụ ha, ma ha hụrụ ya n'eziokwu ka ọ "na-arịgo ebe ọ nọrịị na mbụ", ha nwere nkwenye na Mmụọ Nsọ ga-akụziri ha gbasara oge alaeze ga-abịa. Ya mere, Pita n'okwu nduzi ya nye ndị mmadụ, mgbe o nwetara Mmụọ Nsọ, kwuru sị, "ka enyekwa unu ntute nke ime mmụọ nke sitere nʼihu Onyenwe anyị, ma zitekwara unu Kraịst ahụ, bụ onye ahọpụtara nye unu, nke bụ Jisọs. Onye eluigwe na-aghaghị ịnabata tutu ruo oge ahụ Chineke ga-eweghachi ihe niile nʼọnọdụ ha, dịka o kwere na nkwa nʼogologo oge gara aga site nʼọnụ ndị amụma ya dị nsọ."⁵¹

GSAM 71.3E nyekwara Pita, onyeozi, site n'aka Mmụọ Nsọ eziokwu gbasara ụwa atọ: Nke mbụ, ụwa nke dị tupu oke mmiri, nke mmiri bibiri; nke abụọ, ụwa a nke a chekwara maka ọkụ—ọkụ nke ụwa jupụtara na ya, dịka Revised Version si kwuo—ọkụ ahụ ga-abụ mbibi, ọdachi, na ọnwụ nke ndị na-adịghị asọpụrụ Chineke; nke atọ, ụwa ọhụrụ, "ebe ezi omume naanị ga-adị"; ma ọ bụ, dịka ụfọdụ si tụgharịa ya, "ebe ndị ezi omume ga-ebi."⁵²

GSAM 72.1Onyeozi Pọl kọwara mbilite nke ndị Chineke na mgbanwe nke ndị nsọ ya niile site n'ịbụ ndị pụrụ ịnwụ anwụ gaa n'ịbụ ndị na-apụghị ịnwụ anwụ, "nʼotu ntabi anya, mgbe a ga-afụ opi ike ikpeazụ". Ọ gwara ndị Kọrint na Kraịst nọ ugbu a n'oche eze Nna ya, ma ọ ga-anọ ebe ahụ ruo mgbe a ga-etinye ndị iro ya niile n'okpuru ya. Nke ahụ bụ, ruo mgbe a ga-enye ya alaeze—alaeze ya—n'aka Nna, dịka amụma si kwuo na Daniel 7:13, 14; Abụ Ọma 2:8, 9. N'ụka dị na Tesalonaịka, o gosiri na mbata Kraịst na mbilite n'ọnwụ bụ olileanya ha naanị, ma bụrụkwa ezi nkasi obi mgbe ndị ha hụrụ n'anya kewapụrụ ha site n'aka ọnwụ.⁵³

GSAM 72Oge Ịlaghachi Onyenwe anyị Amaghị Ama

GSAM 72.2Ruo mgbe ahụ, ụka enweghị ihe ọmụma doro anya gbasara oge Onyenwe anyị ga-alaghachi. Mgbe Onyeozi kwuru na akwụkwọ ozi mbụ ya nye ndị Tesalonaịka, sị, "anyị onwe anyị, ndị dị ndụ, ndị fọdụrụ nʼụwa, ka a ga-eweli anyị na ha elu," ụmụnna ghọtara ya na ọ pụtara na Kraịst ga-abịa mgbe ụfọdụ n'ime ha ka dị ndụ. N'akwụkwọ ozi ya nke abụọ, ọ gbanwere nghọta ha mebiri banyere akwụkwọ ozi ya, ma gwa ha na "ụbọchị ahụ agaghị abịa tutu ruo mgbe oke inupu isi ga-adị, na mgbe a ga-ekpughe onye mmebi iwu ahụ nke a kara akara ịla nʼiyi. Onye mmebi iwu ahụ ga-ebuli onwe ya elu megide ihe niile a na-akpọ chi maọbụ nke a na-efe ofufe."⁵⁴

GSAM 72Ịhapụ Okwukwe

GSAM 72.3Ma ka ụka ka na-achọ ụzọ ya n'ọchịchịrị gbasara oge ọbịbịa nke ugbo abụọ nke Kraịst. Ụmụnna amụtala na a ga-enwe ịhapụ okwukwe; ma ajụjụ bụ maka ogologo oge ọ ga-adị. E mesịrị enye Jọn azịza mgbe ọ nọ n'ọhụ n'agwaetiti Patmọs, site n'akara ngosi dị na isi iri na abụọ na iri na atọ nke Akwụkwọ Mkpughe—"afọ atọ na ọnwa isii", "ọnwa iri anọ na abụọ", "otu puku ụbọchị na narị ụbọchị abụọ na iri ụbọchị isii" (afọ); ma ruo ugbu a, ihe ga-egosi mmalite nke ogologo oge ahụ emeghị. Ya mere, ụka ka na-atụ anya ma na-echere ịbịa Kraịst n'enweghị ihe ọmụma doro anya banyere oge ọ ga-apụta; n'ihi na mgbe oge ahụ nke ahụhụ gafere, obere oge nke mgba na mmeri ga-anọgide maka ụka "fọdụrụ."⁵⁵

GSAM 73.1Mgbe e mechiri ndekọ Agba Ọhụrụ, isiokwu nke ọbịbịa nke ugbo abụọ nke Kraịst pụtara ìhè n'ihu anyị. Ihe dị ka otu amaokwu n'ime amaokwu iri atọ ọ bụla na-ekwu n'ụzọ ụfọdụ maka ọbịbịa nke ugbo abụọ nke Onyenwe-anyị Jisọs Kraịst. Banyere nke a, na ọnọdụ ụka gbasara olileanya ahụ site n'ọgbọ ruo n'oge a, Robert Patterson, D.D., kwuru na akwụkwọ akpọrọ Interior, n'okpuru isiokwu "Olileanya Dị Ngọzị," n'ụzọ a:—

GSAM 73Puku Afọ nke Ụwa a—Patterson

GSAM 73.2"Mgbe Onyenwe-anyị hapụrụ ụka ya n'ụwa ka ọ gaa n'aka Nna, ọ hapụrụ ya n'ọnọdụ mwute. Ụwa niile nke ndị iro ya gbara ndị na-eso ụzọ ya ruru narị ise gburugburu, haziri n'okpuru okpukpe na gọọmenti megidere Kraịst site n'aka otu n'ime ndị nwere ọgụgụ isi kachasị elu, juputara n'iwe kacha njọ, ma zụrụ site n'ahụmịhe ọtụtụ puku afọ n'ụzọ kacha dị irè nke imebi. Onyenwe-anyị maara ihe ize ndụ anyị; ọ bụghịkwa n'okwu ikpeazụ ya ka o belatara ya, ma ọ bụ kwere nkwa ọ bụla banyere mbelata iwe ụwa na ahụhụ ụka. Ma o kwere nkwa na onwe ya ga-alọghachi iji merie ndị iro ya, na ọ ga-akwado anyị ruo ụbọchị ngọzị ahụ. 'ụwa ji akpọ unu asị. Nʼime ụwa, unu ga-enwe nsogbu. unu ga-akwa akwa ma nwekwa obi mwute, ma ụwa ga-aṅụrị ọṅụ. Ma iru ụjụ unu ga-aghọrọ unu ọṅụ.... Unu nọ nʼọnọdụ iru ụjụ ugbu a, ma aga m ahụ unu anya ọzọ, obi unu ga-ejupụta nʼọṅụ. Mmadụ ọbụla apụghịkwa ịnapụ unu ọṅụ unu. Ọ bụrụ na m pụọ, aga m alọghachi bịa kpọrọ unu, ka ebe m nọ bụrụkwa ebe unu ga-anọ.'

GSAM 74.1"Nke a bụ olileanya dị ngọzị nke ịlaghachi onwe ya nke o ji nye ụka ya nkasi obi mgbe ọ hapụrụ ya. N'oge niile ọ nọghị, o kwuru na anyị ga-ata ahụhụ; ma nke ahụ ka o mere. Ọ bụrụ na anyị ga-enwe oge udo n'èzí n'oge ọ nọghị, ma ọ bụrụ na a ga-azọpụta ụka ya n'aka mwakpo ụwa, ma ọ bụrụ na e nwere afọ nke ịdị ọcha mgbe ahịhịa ọjọọ agaghị eto n'etiti ọka, ma ọ bụ ma ọ bịarutere, a ga-anabata ya site n'aka ndị bi n'ụwa juputara n'otito Onyenwe-anyị, ma ọ bụ ọbụna ọ ga-enwe ike ịchọta okwukwe n'ụwa, ọ ga-abụ ihe ijuanya kacha ya atụghị anya ya. Jisọs amaghị gbasara puku afọ a. Anyị na-ekwu na ọ maghị ya, n'ihi na ọ gwaghị anyị ya; ọ sịrị, 'ana m akpọ unu ndị enyi m nʼihi na agwala m unu ihe niile m nụrụ nʼọnụ Nna m.' Ma n'okwu ya niile na ilu ya, enweghi ntakịrị ihe na-egosi na anyị kwesịrị ịtụ anya oge udo ma ọ bụ ebube ọ bụla tupu ọbịbịa ya. Ndịozi amaghịkwa banyere puku afọ na-enweghị Kraịst. Ruo narị afọ atọ mgbe Onyenwe-anyị hapụrụ, olileanya dị ngọzị nke ụka bụ olileanya nke ịlaghachi ya.

GSAM 74.2"Ma mgbe, n'ime mmepe nke ịhapụ okwukwe ya e buru amụma ya, nwunye Kraịst malitere ịchọta nkasiobi n'enweghị ya site n'inwe enyi na eze ụwa, o mechara wepụ anya ya n'eluigwe ọwụwa anyanwụ, na n'ịlaghachi Onyenwe ya, nke ga-akwụsị ebube ụwa ya. Mgbe Ndị Mmegharị Okwukwe tinyere opi ike oziọma n'ọnụ ha ... nrọ puku afọ na-enweghị Kraịst tufuru ozugbo ... ma ụka malitereghachi ile anya n'ịbịa Onyenwe-anyị iji bibie onye na-emegide Kraịst.... N'akwụkwọ ozi ha, okwu oziọma ha, na nkwupụta okwukwe ha, Ndị Mmegharị Okwukwe kwupụtara olileanya ha nke tupu puku afọ ahụ.

GSAM 74.3"Nzukọ Westminster mechara nkwupụta okwukwe ha site n'ịkọwa okwukwe ha n'ọbịbịa nke ugbo abụọ nke Onyenwe-anyị n'okwu ndị na-akọwa nke ọma okwukwe ndị kwenyere na ọ ga-abịa tupu puku afọ. Ha na-ekwupụta n'okwu ndị a dị arọ: 'Dị ka Kraịst si chọọ ka anyị kwere n'ezie na e nwere ụbọchị ikpe, ma iji gbochie mmadụ niile ime mmehie, ma maka nnukwu nkasi obi nye ndị dị nsọ n'ọnwụnwa ha, otu a ka ọ ga-eme ka ụbọchị ahụ bụrụ ihe omimi n'anya mmadụ, ka ha wee kwụsị ntụkwasị obi ụgha niile n'ihe anụ ahụ, ma na-anọgide na-amụ anya mgbe niile, n'ihi na ha amaghị elekere ole ka Onyenwe-anyị ga-abịa: ka ha wee dị njikere mgbe niile ịsị, Bịa, Onyenwe-anyị Jisọs: bịa ngwa ngwa!'⁵⁶

GSAM 75.1"Ndị nna nna anyị mere mgbanwe kwụsiri obi ha ike site n'ịtụ anya mbata Onyenwe-anyị, ma na-akwalite onwe ha site n'okwu, 'Jidesienụ ọgbọ agha ike! n'ihi na ọ na-abịa na ọtụtụ ndị enyemaka,' echiche a gosipụtara nso nso a n'abụ mmeghari okwukwe a ma ama, ma bụrụ ihe ndị ochie Scottish Covenanters maara nke ọma.

GSAM 75.2"Ma n'oge adịghị anya, ịhapụ okwukwe nke abụọ malitere n'etiti ụka ndị e megharịrị. A maara ya na Scotland dị ka Moderatism; na England, dị ka Arianism, na n'oge na-adịbeghị anya, dị ka Broad Churchism; na America, ọ kpọrọ onwe ya Unitarianism; na Germany, Rationalism. Ịtọ uche mmadụ ka ọ bụrụ onyeikpe, na nnyocha anyị nke oge a pere mpe dị ka ihe àmà, na ịjụ na ihe ọ bụla nwere ike ime ma e wezụga dịka usoro iwu eke a hụrụ anya si dị, belatara Jisọs ruo n'ọkwa rabbi Juu, onye nọ n'ihu ntakịrị n'oge ya, ma amaghị sayensị nke oge a kpamkpam. N'ezie, echiche banyere mmadụ dị otú ahụ na-alaghachi site n'ụwa na-apụghị ịhụ anya iji chịa n'ụwa e zigara ya n'akụkọ ifo Hibru.

GSAM 75Daniel Whitby banyere Puku Afọ

GSAM 75.3"A kọwara nkwa nke ọbịbịa nke ugbo abụọ ya na ọchịchị ya n'ụwa dị ka mgbasa oziọma ya naanị, na ịnabata akụkụ buru ibu nke ụwa n'okwukwe Kraịst maka afọ puku, ma ọ bụ, dịka ụfọdụ si chere, afọ 360,000; n'oge a, ụmụ mmadụ ga-aga n'ihu n'ọrụ nka ọha mmadụ, ma na-enwe udo na ọganihu na-enweghị atụ. Ma n'ikpeazụ nke usoro ogologo a, nke buru ibu nke uche mmadụ nkịtị enweghị ike ịhụ gafee ya, o nwere ike ịbụ na nnukwu mgbanwe siri ike nke okike ga-eme, a ga-asịkwa na Onyenwe-anyị ga-abịa bibie ụwa, kpọọkwa ụmụ mmadụ niile ka ha bịa ikpe. E mepụtara ma mee ka echiche a bụrụ nke a ma ama site n'aka onye nkọwa Bekee aha ya bụ Whitby [Daniel Whitby nwụrụ na 1726], onye e gosiri site na akwụkwọ ozi ya e bipụtara na ọ bụ Arian, ma nkọwa ya masịrị ndị otu ya, na puku afọ ifo ya nabatara nke ọma site n'ọtụtụ n'ime ndị na-enweta penshọn ndị kwekọrọ na okwukwe ziri ezi na ndị enyi ụka steeti Europe, ndị o kwere nkwa ogologo oge inweta otu ụzọ n'ime iri na otuto. Site n'ike ha, e butere ya na America, ebe ozugbo e ji ya mee ihe dị ka ihe eji kwuo okwu efu a na-ekwughachi n'elu ikpo okwu na okwu mmechi."

GSAM 76.1Nke a bụ echiche dị n'ọtụtụ akụkụ ụwa ka anyị na-abịarute n'oge Onyenwe-anyị zitere ịdọ aka ná ntị siri ike banyere ịbịa Ya, ọbụna "n'ọnụ ụzọ."