Isi nke 5 — Ozi Ọbịbịa nke Abụọ

GSAM 93.1"UGBU a mụtanụ ihe site nʼosisi fiig. Mgbe ọbụla alaka ya malitere iwepụta ome dị nro, na-epupụtakwa akwụkwọ ndụ maranụ na ọkọchị na-abịa nso. Otu a kwa, mgbe unu na-ahụ ihe ndị a niile ka ha na-eme marakwanụ na ọ [n'akụkụ, ya] nọ nso, ọ bụladị nʼọnụ ụzọ unu. Nʼezie agwa m unu, ihe ndị a niile aghaghị imezu tupu ọgbọ a agabiga. Eluigwe na ụwa ga-agabiga, ma okwu m enweghị ike ịgabiga."¹

GSAM 93.2N'akwụkwọ a, a na-eduga uche anyị na oge mgbe ọ ga-ekwe omume ịmụta na mbata Kraịst dị "n'ọnụ ụzọ" n'otu obi ike ahụ anyị si mara na ọkọchị dị nso mgbe anyị hụrụ akwụkwọ ndụ ọhụrụ mbụ na-apụta. A ga-amatakwa na anyị abịarutela n'ọgbọ nke agaghị apụ n'ọrụ ruo mgbe Kraịst onwe ya ga-abịa. Mgbe oge eruola ịmụ ilu ahụ, ọ bụ eziokwu kpamkpam na ọ bụ oge Onyenwe-anyị iwuli ndị nkuzi iji kụziere ilu ahụ. Ajụjụ onyeozi oziọma jụrụ n'oge ọzọ dakọtara nke ọma ebe a, "olee otu ha ga-esi nụkwa ma ọ bụrụ na ndị nkwusa adịghị? Oleekwanụ otu ha ga-esi pụọ gaa kwusaa, ma ọ bụrụ na o nweghị ndị zipụrụ ha?"²

GSAM 93Oge maka Ihe Ịrịba Ama

GSAM 93.3Na isi gara aga, anyị hụrụ otú e si nweta ihe ọmụma gbasara njedebe nke oge ụbọchị puku abụọ na narị atọ, na ọ gbatịrị ruo "oge ikpe Ya." N'ilu a ewebatara ebe a, a na-eduga anyị n'oge Onyenwe-anyị maka ilu a na ozi "ikpe" ka a ga-ekwupụta n'ụwa. Mgbe o kwusịrị maka nnukwu "mkpagbu" ga-adịrị ndị ya nke a ga-eme ka ọ "dị mkpụmkpụ," Onye Nzọpụta kwuru, "Ngwangwa mgbe mkpagbu nke ụbọchị ndị ahụ niile gabigasịrị, 'anyanwụ ga-agba ọchịchịrị. Ọnwa agaghị enyekwa ìhè, kpakpando ga-esi na mbara eluigwe daa, ike niile nke eluigwe ga-ama jijiji.' Nʼoge ahụ akara ngosi nke Nwa nke Mmadụ ga-apụta ihe na mbara eluigwe."³

GSAM 94.1Lee, ọ naghị ekwu maka akara ikpeazụ e kwuru na ọ bụ akara nke mbata ya; kama ọ bụ akara na Nwa nke Mmadụ nọ ebe ahụ, a na-ahụ ya na-abịa. Ihe omume ndị e nyere na ederede a dị ka ihe àmà iji wulite okwukwe na ọbịbịa ya dị nso bụ ihe àmà dị na anyanwụ, ọnwa na kpakpando. Ihe omume ndị ọzọ na-esote na-eme n'ịjikọta ya na mbata ya n'eziokwu n'igwe ojii nke eluigwe. Ya mere, ozugbo mgbe nke atọ n'ime ihe àmà ndị a—nke dị na kpakpando—gara aga, oge Onyenwe-anyị bịara iwuli ndị nkuzi ya elu ka ha kụziere na mbata Kraịst dị n'ọnụ ụzọ.

GSAM 94.2Ugbu a, banyere oge ngosipụta ihe àmà ndị a: a ga-eme ka anyanwụ gbaa ọchịchịrị ozugbo mgbe nsogbu ahụ gasịrị.⁴ Dị ka Mak si dee, ọ ga-eme "Nʼụbọchị ndị ahụ, nke na-esote oge mkpagbu ahụ."⁵ Onye Nzọpụta anyị kwuru na a ga-eme ka ụbọchị ndị ahụ dị mkpụmkpụ. Site n'iwu Maria Theresa na Iwu Nnabata site na 1773 ruo 1776, iwe nke nchụso megide ụka belatara. Ọ bụ ezie na ike na-achụso jidere ọchịchị obodo ruo 1798, nchụso ya kwụsịrị ihe dị ka 1773. Mgbe a tụnyere okwu Onye Nzọpụta, nke mbụ n'ime ihe ịrịba ama ndị a ga-adị n'etiti 1773 na 1798.

GSAM 94Ụbọchị Ọchịchịrị na Abalị

GSAM 94.3Na Mee 19, 1780, anyanwụ gbara ọchịchịrị n'ụzọ karịrị nke okike. Ọ bụghị ọnwa kpuchiri anyanwụ, n'ihi na ọnwa zuru oke ụbọchị gara aga. N'agbanyeghị nke a, e nwere ọchịchịrị kpuchiri akụkụ ugwu ọwụwa anyanwụ niile nke United States site na elekere iri na otu nke ụtụtụ ruo elekere iri na otu nke mgbede. N'oge ahụ, ọ bụghị naanị na anyanwụ gbara ọchịchịrị, kamakwa ọnwa jụrụ igosipụta ìhè anyanwụ. Ọ bụ ọchịchịrị nke gbochiri anyanwụ ịkụ ọkụ n'elu mbara ọnwa. Dị ka Noah Webster siri kwuo ọtụtụ afọ mgbe e mesịrị, "Enweghị ihe kpatara ya zuru oke e nyere maka ọchịchịrị a."

GSAM 95.1Banyere ụbọchị ọchịchịrị a, Herschel, onye ọkà mmụta kpakpando, kwuru sị: "Ụbọchị Ọchịchịrị na North America bụ otu n'ime ihe ịtụnanya nke okike nke a ga-agụgharị mgbe niile na mmasị, ma nke ụkpụrụ amamihe enweghị ike ịkọwa."

GSAM 95.2Ndị kọwara ọchịchịrị nke abalị Mee 19, 1780 kwuru na n'agbanyeghị na ọnwa jupụtara, "ọ bụrụ na e bibiri ihe ọ bụla na-enwu n'eluigwe na ala niile, ọchịchịrị ahụ agaghị adịkwu zuru oke."

GSAM 95Ọdịda Kpakpando

GSAM 95.3Nke atọ n'ime ihe ngosi ndị a, ịda kpakpando, mezuru na 13 Novemba 1833. N'abalị ahụ, ma ọ bụ kpọmkwem site na awa ise tupu ụtụtụ, e nwere mmiri kpakpando nke ụfọdụ tụnyere ya na osimiri ọkụ na-apụta site n'eluigwe; ndị ọzọ tụnyere ya na mkpụrụ ọkụ na-efe efe si n'otu nnukwu ihe ngosi ọkụ. Ihe a mere gbara North America niile, site na Gulf of Mexico n'ebe ndịda ruo Hudson's Bay n'ebe ugwu, na site na Agwaetiti Sandwich n'ebe ọdịda anyanwụ ruo n'ime narị ole na ole nke mile si Liverpool n'ebe ọwụwa anyanwụ. N'ebe niile e hụrụ ya, ọ bụ otu mmiri kpakpando na-aga n'ihu, na-ada n'ụba dịka mkpụrụ snoo n'oge oké ifufe snoo.

GSAM 95.4Banyere mmiri kpakpando a nke 1833, anyị na-ewetara okwu ọzọ si na Connecticut Observer nke Novemba 25, 1833:—

GSAM 95.5"Onye nchịkọta akwụkwọ Old Countryman na-ewere 'kpakpando na-ada' dị ka ihe dị oke mkpa. O kwuru, 'Anyị na-akpọ mmiri ọkụ ahụ, nke anyị hụrụ n'ụtụtụ Wenezde gara aga, ihe nnọchianya dị egwu, onye na-eweta ihe ga-eme n'eziokwu, ihe ngosi ebere, nke ụbọchị ahụ ukwu na-atụ egwu ndị bi n'ụwa ga-ahụ mgbe a ga-emeghe akara nke isii. Oge ahụ dị nso, a kọwara ya ọ bụghị nanị na Agba Ọhụrụ kamakwa na Agba Ochie; ọ gaghị ekwe omume ịhụ ihe atụ ziri ezi karịa osisi fiig na-atụpụ mkpụrụ ya mgbe ifufe dị ike na-efe ya.'"

GSAM 96Amụma Thomas Burnett

GSAM 96.1A kụziri ndị mmadụ site n'aka ndị oge gara aga ka ha chere ka ezuo ihe àmà a n'ụzọ kpọmkwem. Thomas Burnett, na Theory of the Earth ya, bipụtara na London n'afọ 1697, kwuru banyere Matiu 24:29:—

GSAM 96.2"Enweghị obi abụọ na n'oge ahụ ga-adị ụdị kpakpando ọkụ niile; na n'etiti ha, ndị a na-akpọ kpakpando na-ada, nke ọ bụ ezie na ha adịghị mkpa otu otu, ma ọ bụrụ na ọnụ ọgụgụ ha bawanyere nke ukwuu, na-ada, dịka onye amụma si kwuo, dịka akwụkwọ si na osisi waini ma ọ bụ fiig si na osisi fiig, ha ga-eme ka ihe ịtụnanya pụta.... Anyị ekwesịghị ile ihe ndị a dị ka okwu e gbatịrị oke ma ọ bụ uri, kama dị ka amụma doro anya, na ihe ga-eme n'eziokwu."

GSAM 96Nkwenye Prọfesọ Olmstead

GSAM 96.3Prof. Olmstead, nke Kọleji Yale, Massachusetts, onye a na-akpọ "onye kacha mara ihe gbasara ihu igwe na mbara igwe na America," kwuru maka kpakpando ndị dara nke Novemba 13, 1833:—

GSAM 96.4"Ókè mmiri kpakpando nke afọ 1833 gbasaruru dị ukwuu nke mere ka ọ kpuchie akụkụ buru ibu nke elu ụwa, site n'etiti Oké Osimiri Atlantic n'ọwụwa anyanwụ ruo Oké Osimiri Pacific n'ọdịda anyanwụ; na site na ókè osimiri ugwu nke South America ruo n'ógbè ndị a na-amaghị ama n'etiti ala ndị Britain nọ n'ugwu. Ihe ngosi kpakpando na-efe efe abụghị naanị ihe a na-ahụ anya, kamakwa n'ebe niile o gosipụtara otu ihe ahụ."

GSAM 96.5Banyere ngosipụta a, nke malitere ihe dị ka elekere iri na otu nke abalị, Novemba 12, wee gara n'ihu ruo ihe dị ka elekere anọ nke ụtụtụ nke 13, prọfesọ kwuru sị:—

GSAM 96.6"Ndị nwere chioma ịhụ ngosipụta kpakpando na-efe efe n'ụtụtụ Novemba 13, 1833, o yikarịrị ka ha hụrụ ngosipụta kacha ukwuu nke ọkụ eluigwe a hụla kemgbe e kere ụwa, ma ọ bụ opekata mpe n'akụkọ ihe mere eme e depụtara na ibe akwụkwọ."

GSAM 97A hụrụkwa mmiri kpakpando na Europe

GSAM 97.1N'akwụkwọ Leonard Heinrich Kelber bipụtara na Stuttgart, Germany, n'afọ 1835, anyị mụtara na akara a mechara pụta ọzọ n'akụkụ Atlantic ahụ, n'ọnwa ahụ, ma n'ụbọchị ole na ole mechara. O kwuru sị:—

GSAM 97.2"Na Novemba 25, 1833, e nwere nnukwu ngosipụta kpakpando na-ada na kọntinent Europe," na "na Minsterburg, Silesia, kpakpando dara dịka mmiri ọkụ. Ya na ha dara bọl ọkụ, mere ka abalị dị ìhè nke mere ka ndị mmadụ chere na ụlọ ndị dị nso na ha na-ere ọkụ.

GSAM 97.3"N'otu oge ahụ na Prin, Austria, e nwere ịda kpakpando nke kpuchiri mpaghara karịrị narị maịl skwea ise. A kọwara ya site n'aka ụfọdụ dịka osimiri ọkụ na-apụta site n'eluigwe. Ụfọdụ kpọrọ ya mmiri ọkụ. Ịnyịnya tụrụ ụjọ ya, wee daa n'ala. Ọtụtụ mmadụ dara ọrịa n'ihi ụjọ."

GSAM 97Ntinye n'Ọrụ nke Ilu

GSAM 97.4Na-abịarute n'ahịrị amụma a gafere imezu ihe ngosi nke atọ,—ịda kpakpando,—Onye Nzọpụta anyị na-ekwu, "Ugbu a mụtanụ ihe site nʼosisi fiig." Okwu a anaghị ekwu maka ọgbọ bi n'oge Onyenwe-anyị nyere okwu a, kama ọ bụ maka ọgbọ ga-ahụ ka e mezuru ihe ndị a—ọ bụghị na-emezu, kama e mezuru. Ihe ndị ga-emezu dị ka ihe àmà na Kraịst nọ n'ọnụ ụzọ anaghị agụnye ịma jijiji nke mbara eluigwe mgbe a ga-ahụ ya na-abịa n'ezie. Ihe àmà ndị a nke mbata ya nso gụnyere ihe àmà nke atọ a, nke dị na kpakpando. Oge Onyenwe-anyị họpụtara ka ndị mmadụ mụta ilu nke osisi fiig bụ mgbe afọ 1833 gasịrị. Nke a bụ oge Onyenwe-anyị maka ụwa ka a kpalie ha n'eziokwu dị ukwuu na ọbịbịa Ya dị n'ọnụ ụzọ, na ọbịbịa Ya ga-eme tupu ọgbọ ndị nụrụ ilu ahụ gafee. Ya mere, anyị na-ahụ otú e si kọwaa oge a n'amụma a mgbe a ga-enye ụwa nkwupụta ukwu banyere mbata Ya.

GSAM 98Mgbasa Ozi Maka Ụwa Nile

GSAM 98.1Iji mezuo amụma a, anyị hụrụ na n'oge ahụ kpọmkwem na 1833, Onyenwe-anyị na-ebuli ndị ozi ya ma ọ bụ ndị ụkọchukwu n'akụkụ dị iche iche nke ụwa, ndị site na 1833 ruo 1844 kụrụ mkpu banyere nso nke mbata Kraịst, "ọ bụladị nʼọnụ ụzọ unu"; na ndị a kụziri ilu osisi fiig, na-egosi ihe àmà ndị a nke mbata ya, dịka o nyere ha iwu ka ha mee. Ozi a, ma site n'aka onye nkuzi dị ndụ ma ọ bụ site n'akwụkwọ e bipụtara, gara ọdụ ndị oziọma niile n'ụwa, na ọdụ ụgbọ mmiri niile n'ụwa.

GSAM 98.2Oke ozi ahụ e gosiri nke ọma site n'aka onye ndezi akwụkwọ Voice of Truth nke Rochester, N.Y., n'ime mbipụta Jenụwarị 1845:—

GSAM 98.3"Oziọma ebighi ebi, dịka e kọwara ya na Mkpughe 14:6, 7, ekwusiri ya n'ala niile, n'agbụrụ niile, n'asụsụ niile, na n'etiti ndị mmadụ niile; na-ekwu n'olu ukwu, 'tụọnụ egwu Chineke, nyekwanụ ya otuto, nʼihi na oge ikpe ya eruola. Kpọọkwanụ isiala nye ya, bụ onye kere eluigwe na ala, na oke osimiri na isi iyi mmiri niile.' Enweghị ihe atụ ọ bụla e ji eziokwu kwado nke ọma karịa ozi a e buru n'ala mba niile na asụsụ niile n'okpuru eluigwe, n'ime afọ ole na ole gara aga, n'ịkụzi banyere ịbịa Kraịst na 1843 [1843, oge Ndị Juu—oge anyị, 1844], ma ọ bụ n'oge dị nso. Site n'ọmụmụ ihe na mbipụta, ụda ahụ agafeela ụwa niile, na okwu ahụ ruola ruo n'ókè ụwa."

GSAM 98.4Ụfọdụ ndị mmadụ, ndị amaghị eziokwu, lere mmegharị nke Ọbịbịa nke Abụọ nke Kraịst dị ka ihe gbara naanị otu ebe, na-eche na ọ bụ ọrụ jikọtara na William Miller na ụfọdụ narị ndị ụkọchukwu so ya na mpaghara ugwu United States. N'ebe ndị dị otú ahụ, ọ nwere ike ịbụ ihe ijuanya ịmata na mmegharị ahụ na America, nke ndị Pasto Miller na Himes bụ ndị ndu pụtara ìhè, bụ naanị obere akụkụ nke nnukwu mmegharị nke, dịka e kwuru n'elu, gara "nʼebe ụwa sọtụrụ".

GSAM 99OTÚ MMEGHARỊ AHỤ SIRI BIDORO NA MBA DỊ ICHE ICHE

GSAM 99.1Oge Onyenwe-anyị ruru ka a kesaa ozi a n'ụwa niile, ma n'ime mpaghara iri abụọ ma ọ bụ karịa dị iche iche n'ụwa, n'otu oge ahụ, a kpalitere ụfọdụ ndị, bụ́ ndị, n'agbanyeghị na ha amaghị ọrụ ibe ha, gara kesaa ozi a n'akụkụ niile nke ụwa. Ndị e kwuru na isiakwụkwọ nke 4, ndị natara ìhè gbasara njedebe ụbọchị puku abụọ na narị atọ, ewezuga otu—A. Campbell—e kpalitere ha ka ha banye n'ịkekọrịta ozi mmụọ ozi mbụ nke Mkpughe 14; nke a mere site n'aka mmụọ Chineke kpọmkwem, ọ bụghị site n'ịkekọrịta ìhè n'etiti onwe ha.

GSAM 99Ntụnyere Mgbanwe

GSAM 99.2Ọ bụrụ na anyị tinye otu ụkpụrụ ahụ na mmegharị a dịka D'Aubigné si tinye ya na mbilite nke Mgbanwe Ukwu nke narị afọ nke iri na isii, a ga-atụle ya n'eziokwu dịka ozi Onyenwe-anyị n'oge Onyenwe-anyị. Banyere Mgbanwe ahụ n'ozuzu, onye akụkọ ihe mere eme kwuru sị:—

GSAM 99.3"Germany ezighị eziokwu ahụ nye Switzerland, ọ bụghịkwa Switzerland nye France, ọ bụghịkwa France nye England. Mba ndị a niile natara ya n'aka Chineke, dịka otu akụkụ ụwa anaghị enye akụkụ ọzọ ìhè; kama globụ na-enwu ahụ na-enye ya ozugbo n'ụwa niile. Kraịst, ụtụtụ si n'eluigwe, onye e buliri elu karịa mmadụ niile n'ụzọ na-enweghị oke, bụ n'oge Mgbanwe, dịka o si dị n'oge ntọlite okpukpe Kraịst, ọkụ nke Chineke nke nyere ndụ n'ụwa. N'narị afọ iri na isii, otu nkuzi ahụ guzobere n'otu oge n'ụlọ na n'ụka nke mba ndị dị anya na dị iche iche. Ihe kpatara ya bụ na otu Mmụọ ahụ na-arụ ọrụ n'ebe niile na-emepụta otu okwukwe.

GSAM 99.4"Mgbanwe nke Germany na nke Switzerland na-egosi eziokwu a. Zwingle enweghị mmekọrịta ọ bụla na Luther. Enweghị obi abụọ na e nwere njikọ n'etiti ndị a abụọ; ma anyị ga-achọ ya n'eluigwe. Onye si n'eluigwe nyere Luther eziokwu, nyere Zwingle ya. Chineke bụ onye nkwukọrịta n'etiti ha. 'Amalitere m ikwusa oziọma,' ka Zwingle kwuru, 'n'afọ amara 1516, n'ikwu ya n'ụzọ ọzọ, n'oge aha Luther amaghị ama n'ala anyị. Amụtaghị m ụkpụrụ okwukwe Kraịst n'aka Luther, kama site n'okwu Chineke. Ọ bụrụ na Luther na-ekwusa Kraịst, ọ na-eme ihe m na-eme; nke ahụ ka ọ bụ.'"⁶

GSAM 100.1Mgbe ọ na-ekwu maka ọrụ Farel na Lefèvre na France, onye akụkọ ihe mere eme kwuru sị:—

GSAM 100.2"Ya mere, Mgbanwe na France abụghị ihe e si mba ọzọ bute. A mụrụ ya na ala France; ọ tọrọ na Paris; mgbọrọgwụ mbụ ya dị na mahadum ahụ n'onwe ya, nke bụ ike nke abụọ n'ime Ndị Kraịst Rom. Chineke tinyere ụkpụrụ ọrụ ahụ n'obi ndị ezi omume nke ndị Picardy na Dauphiny tupu a malite ya na mba ọ bụla ọzọ.

GSAM 100.3"Anyị ahụla na Mgbanwe nke Switzerland nwere onwe ya pụọ na Mgbanwe nke Germany. Mgbanwe nke France n'aka nke ya nwekwara onwe ya pụọ na ha abụọ. Ọrụ ahụ malitere ozugbo n'ime mba ndị a dị iche iche, na-enweghị nkwurịta okwu ọ bụla n'etiti ha; dịka, n'ọgụ, ike niile dị iche iche mejupụtara ndị agha na-ebugharị n'otu oge, ọ bụ ezie na otu anaghị agwa nke ọzọ ka ọ gbaa ije, n'ihi na otu iwu si n'aka Onyeisi Agha otu ahụ ka onye ọ bụla na-anụ. Oge eruola, a kwadebere ndị mmadụ, Chineke malitere Mgbanwe n'ụka Ya n'ala niile n'otu oge. Ihe ndị a na-egosi na Mgbanwe ukwu nke narị afọ iri na isii bụ ọrụ Chineke."⁷

GSAM 100.4Banyere Mgbanwe na England, n'okpuru Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, na ndị ọzọ, D'Aubigné kwuru ọzọ sị:—

GSAM 100.5"Ya mere, Mgbanwe na England malitere n'onwe ya, n'enweghị nkwado site n'aka Luther na Zwingle, na-adabere naanị na Chineke. N'ala ndị Kraịst niile, e nwere otu mmegharị okwu Chineke n'otu oge. Mmalite Mgbanwe na Oxford, Cambridge, London bụ Agba Ọhụrụ Gris nke Erasmus bipụtara. [Tyndale na Thomas Bilney hapụrụ Cambridge n'afọ 1519.] Otu ụbọchị bịarutere mgbe England ji mpako na mmalite dị elu a nke Mgbanwe."⁸

GSAM 101.1Mkpu mbata ahụ bilitere n'ụzọ yiri nke a dịka e siri chọpụta ya n'elu na Mgbanwe. A kpaliri ndị mmadụ n'otu oge n'akụkụ ụwa ndị ọnụ ọgụgụ ha karịrị okpukpu anọ nke mba ndị ahụ, n'enweghị ihe ọmụma ma ọ bụ nkwurịta okwu uche n'etiti onwe ha, ma malite ikwupụta eziokwu ndị dị n'Akwụkwọ Nsọ ahụ, ọ bụghị nanị n'ime mba anọ nke ụwa, kamakwa n'ụwa niile e mepere emepe.

GSAM 101Ọrụ Joseph Wolff

GSAM 101.2O ga-adị mma n'oge a ịkpọ uche na eziokwu gbasara oke mgbasa ozi mbata:—

GSAM 101.3"Na 1831 e zitere Joseph Wolff, D.D., dịka onye oziọma si Britain Ukwu ka ọ rụọ ọrụ n'etiti Ndị Juu nke Palestine. Ọ, dịka akwụkwọ ndekọ ya si kwuo, ruo n'afọ 1845, kwupụtara mbata ngwa ngwa nke Onyenwe-anyị na Palestine, Ijipt, n'akụkụ Osimiri Uhie, Mesopotamia, Crimea, Peshịa, Georgia, n'ofe Alaeze Ottoman niile, na Gris, Arabia, Turki, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, na Holland, Scotland, Ireland, na Constantinople, Jerusalem, St. Helena, nakwa n'ụgbọ mmiri n'Oké Osimiri Mediterranean, na Obodo New York, nye otu okpukpe niile. Ọ na-ekwupụta na ọ kụziri n'etiti Ndị Juu, Ndị Turki, Ndị Mohammedan, Ndị Parsi, Ndị Hindoo, Ndị Kaldịa, Ndị Yesed, Ndị Sirịa, Ndị Saba, nye pasha, sheikh, shah, eze Organtsh na Bokhara, eze nwanyị Gris, wdg."⁹

GSAM 101.4Na Yemen, mpaghara ebe ụmụ Hobab, nna nwunye Mosis bi, Joseph Wolff hụrụ akwụkwọ nke ọ na-akọwa sị: "Ndị Arab nke ebe a nwere akwụkwọ a na-akpọ 'Seera,' nke na-akọwa 'Ọbịbịa nke ugboro abụọ nke Kraịst na Ọchịchị Ya n'Ebube!'"¹⁰

GSAM 102.1Na Yemen, ọ nọrọ ụbọchị isii na ndị Rekabaiti, banyere ha ka ọ sịrị: "Ha anaghị aṅụ mmanya, anaghị akụ ubi mmanya, anaghịkwa akụ mkpụrụ, bi na ụlọikwuu, ma na-echeta okwu Jehonadab nwa Rekab. N'ebe ha nọ, e nwere ụmụ Izrel nke agbụrụ Dan, bi nso Terim na Hatramawt, bụ ndị, dịka ụmụ Rekab, na-atụ anya ọbịbịa ngwa ngwa nke Mesaya n'igwe ojii eluigwe."

GSAM 102.2Anyị na-ahụ site n'ihe dị n'elu na n'ime afọ iri na anọ ahụ, Wolff onwe ya kwupụtara ozi banyere mbata Kraịst n'ọnụ ụzọ n'ime mba karịrị iri abụọ. N'oge ahụ, a kpaliri nkuzi ahụ nke ukwuu na Germany, karịsịa n'ebe ndịda n'etiti ndị Moravia.

GSAM 102Ozi ahụ na Germany na Russia

GSAM 102.3Onye odeakwụkwọ Bekee, Mourant Brock, kọọrọ anyị na "na Württemberg e nwere obodo Ndị Kraịst nke nwere ọtụtụ narị mmadụ, ndị na-atụ anya mbata ngwa ngwa nke Kraịst." E kwupụtara ụkpụrụ okwukwe ahụ n'akụkụ ndị ọzọ nke Germany site n'aka Hengstenberg, onye n'oge ahụ a na-asị na ọ bụ ọkà ihe ọmụmụ okwukwe kacha nwee onyinye pụrụ iche na Germany.

GSAM 102.4Na Review and Herald, Disemba 13, 1892, Pasto L. R. Conradi nke Germany kwuru sị:—

GSAM 102.5"Bengel, nọ na Germany, kpalitere ịhụnanya maka ịbịa Onyenwe-anyị n'obi ọtụtụ mmadụ, nke mere ka ọtụtụ puku mmadụ mụta okwu amụma dịka e nweghị mgbe gara aga.... Ìhè ahụ gbara na Germany, a kesaa akwụkwọ ndị na-egosi etu e si etinye ụbọchị puku abụọ na narị atọ ebe ahụ. Mkpọte n'okpukpe sochiri, karịsịa na Württemberg, ma ka mmegbu malitere, ọtụtụ narị ezinụlọ gara Russia ndịda, wee gbasaa ya n'etiti ndị obodo ha nke kwagara ebe ahụ ọtụtụ afọ gara aga. Mgbe ndị ụkọchukwu mechiri ụka ha, e wezụga ole na ole, ha na-eme 'stunden' ha, ma ọ bụ 'otu elekere' nzukọ, n'ụlọ ndị mmadụ, ma ọtụtụ narị mmadụ gbanwere. N'oge ahụ ọbụna, a kparịrị okwu gbasara ụbọchị izuike n'etiti ha, ma ebe ọ bụ na ọ dịghị onye malitere ya, a kpụchiri ya. Onye ọrụ ugbo Russia otu gbanwere n'ime 'stunden,' wee malite otu ọrụ ahụ n'etiti ndị Russia. Nke a mechara bute nnukwu mmegharị 'Stundist' nke taa, nke mmetụta ya ruru n'akụkụ kacha anya nke Siberia na Trans-Caucasus."

GSAM 103.1Na Review and Herald nke Julaị 31, 1891, e nwere nkwupụta sitere n'aka Pasto Conradi gbasara Nwanne Schäche si Australia, onye n'oge ọ na-ekwu maka ya bi na Silesia, ma rụrụla ọrụ n'oge ụfọdụ maka mmasị ọrụ ozi ụka obodo nke Nna Gosner, onye a ma ama dịka onye oziọma na onye ọkà okwukwe German. Site n'aka Nwanne Schäche, ọ na-enye ihe ndị a gbasara akwụkwọ Kelber:—

GSAM 103.2"Mgbe afọ 1836 gasịrị, ma ọ bụ mgbe ọnụọgụ oge Bengel kwụsịrị, pụtara na akwụkwọ akụkọ ógbè Schweidnitz ozi sitere n'ụlọ ahịa akwụkwọ Mr. Sommerfeldt gbasara akwụkwọ L. Henry Kelber banyere nnukwu ihe omume obi ụtọ ga-eme n'afọ 1843 na 1844. Aha zuru ezu nke akwụkwọ ahụ anaghị m echeta. Anyị nwetara akwụkwọ ahụ, gụrụ ya na ọtụtụ ndị nwere mmasị, n'ime ụlọ a kpọchiri ụzọ, n'afọ 1839–40. Akwụkwọ ahụ gosiri site na Daniel, Mkpughe na Matiu 24 na njedebe dị nso, ma nwekwara tebụl mgbakọ nke na-egosi otú e si ruo ụbọchị ndị ahụ."

GSAM 103Ozi na Great Britain

GSAM 103.3N'akwụkwọ Bekee akpọrọ The Millennium, e kwuru na "ndị ụkọchukwu narị asaa nke Ụka England na-eti mkpu banyere nlọghachi nke Onye Mgbapụta." N'ime ụfọdụ n'ime ndị ụkọchukwu kacha nwee amamihe n'oge ahụ bụ ndị kọrọ ụkpụrụ nkuzi banyere mbata Kraịst na England site na 1840 ruo 1844. N'ime ha, anyị ga-akpọ aha Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dọkịta Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [n'akwụkwọ ya, Look to Jerusalem, peeji nke 114, o jiri ilu nke Matiu 24 mee ihe maka ọgbọ a], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, wdg.

GSAM 104Ozi na Holland

GSAM 104.1A kọrọ ụkpụrụ nke Ọbịbịa nke Abụọ na Holland site n'aka Hentzepeter, a na-asị na ọ bụ onye ụkọchukwu kacha nwee amamihe n'ala ahụ n'oge ahụ. Ọ bụ onye nlekọta Royal Museum dị na The Hague, site na nhọpụta eze. O kwuru maka onwe ya, n'akwụkwọ ozi e dere nye onye ndezi nke Midnight Cry na Juun 1844, na nrọ dị ịtụnanya buru ụzọ kpọọ uche ya na isiokwu a. O nyochachara Akwụkwọ Nsọ gbasara isiokwu ahụ, ma n'afọ 1830 bipụtara obere akwụkwọ na-akọwa nkuzi ahụ. N'afọ 1841, o bipụtara obere akwụkwọ ọzọ gbasara njedebe ụwa. N'otu akwụkwọ ozi ahụ, ọ na-ekwu na ozi mbụ ọ natara gbasara William Miller na ndị ọzọ na-ekwupụta n'ọha ụkpụrụ okwukwe banyere mbata Kraịst dị nso, bụ n'afọ 1842, site n'ịkparịta ụka na otu nwoke bịara Holland si America.

GSAM 104Ozi ahụ na Tartary

GSAM 104.2Ọbụna n'afọ 1821, a kwenyere ma kụziere ụkpụrụ banyere ịbịa Onyenwe-anyị na Tartary. N'oge a, e zigara onye oziọma Irish n'ala ahụ, ma onye nchụaja Tartar jụrụ ya, "Kedu mgbe Kraịst ga-abịa nke abụọ?" O zara na ọ maghị ihe ọ bụla gbasara ya, nke mere ka onye nchụaja ahụ nwee nnukwu ijuanya na azịza dị otú ahụ sitere n'aka onye oziọma bịara kụziere ha ụkpụrụ Akwụkwọ Nsọ, ma kwuo na ọ chere na "onye ọ bụla nwere Akwụkwọ Nsọ nwere ike ịma nke ahụ." Mgbe ahụ, onye nchụaja ahụ kọwara echiche ya, na-ekwu na ọ chere na Kraịst ga-abịa ihe dị ka n'afọ 1844. A na-ahụ eziokwu a na Irish Magazine, 1821.

GSAM 104Ozi n'America, India, na na Kọntinent

GSAM 104.3Na Advent Tracts, Vol. 2, peeji 135, 1844, Mourant Brock nke England kwuru sị:—

GSAM 105.1"Ọ bụghị naanị na Britain Ukwu ka a na-enwe olileanya maka ịlaghachi nso nke Onye Mgbapụta, ma na-ebuli olu ịdọ aka ná ntị, kamakwa na America, India, na kọntinent Europe. Na America, ihe dị ka ndị ụkọchukwu narị atọ na-ekwupụta 'oziọma a nke alaeze ahụ'; ebe n'ala a, ihe dị ka ndị ụkọchukwu narị asaa nke Ụka England na-ebuli mkpu ahụ."

GSAM 105N'Ọdụ Mmiri Ụgbọ Mmiri niile n'ụwa

GSAM 105.2E. R. Pinney, onye Seneca Falls, N.Y., bụ onye ụkọchukwu Baptist kwụsiri ike nke nyere ndụ ya maka ikwupụta ụkpụrụ nke mbata Kraịst, na Exposition of Matthew 24, peeji nke 8 na 9, kwuru sị:—

GSAM 105.3"Ọbụna n'afọ 1842, e zigara mbipụta gbasara Ọbịbịa nke Abụọ n'ụwa niile ebe ndị misionari dị na Europe, Eshịa, Africa, na America, n'akụkụ abụọ nke Ugwu Rocky.... Ndị isi ụgbọ mmiri anyị na ndị ọrụ ụgbọ mmiri na-agwa anyị na ha anaghị akwụsị na ọdụ mmiri ọ bụla ebe ha hụrụ na mgbasa ozi a erutebeghị tupu ha, a na-ajụkwa ha ajụjụ ọtụtụ gbasara ya."

GSAM 105Puku Atọ na-ekwupụta Ozi

GSAM 105.4Pasto G. W. Mitchel, nke Zanesville, Ohio, onye ụkọchukwu ọzọ onwe ya kwupụtara ụkpụrụ okwukwe ahụ, gwara onye dere akwụkwọ a na mkparịta ụka na Newark, Ohio, Ọgọst 8, 1894, na Pasto William Miller gwara ya, na mkparịta ụka na McConnellsville, Ohio, na Septemba, 1844, na ọ nwere "aha na adreesị nke ndị ụkọchukwu puku atọ n'akụkụ dị iche iche nke ụwa bụ ndị na-ekwupụta, 'tụọnụ egwu Chineke, nyekwanụ ya otuto, nʼihi na oge ikpe ya eruola,' ọtụtụ n'ime ha nọ na America Ugwu na Britain Ukwu."

GSAM 105.5William Miller, mgbe ọ na-ekwu maka mgbasa sara mbara nke "mkpu" a, kwuru sị:—

GSAM 105.6"Otu ma ọ bụ abụọ n'akụkụ ụwa niile ekwupụtala akụkọ ahụ, ma ha niile kwekọrọ n'oge ahụ,—Wolff nke Eshịa; Irving, onye nọbu na England; Mason nke Scotland; Davis nke South Carolina; na ọtụtụ ndị nọ na mpaghara a, na-eme ma ọ bụ emeela ka mkpu ahụ na-aga."¹¹

GSAM 106Voice of Elijah nke Hutchinson E zigara n'ụwa niile

GSAM 106.1Pasto R. Hutchinson, n'afọ 1837, e zigara ya si England dịka onye ozi oziọma Wesleyan gaa Canada. N'ikpeazụ, ọ guzobere onwe ya na Montreal. Ọ nwere ọtụtụ ndị ọ maara n'ala ndị ọzọ. N'afọ 1843 na 1844, ọ bipụtara akwụkwọ akụkọ akpọrọ Voice of Elijah, n'ime ya ka ọ kọrọ banyere nkuzi nke mbata. N'ihi na ọ nwere ohere dị mfe ịnweta ụgbọ mmiri na-aga mba ọzọ, ma nwee ikike izipu nnukwu ngwugwu akwụkwọ ya n'enweghị ụgwọ mbupu, o zitere ha n'ọtụtụ buru ibu n'akụkụ niile nke ụwa. O kwuru maka ọrụ ya na o zitere ha n'efu na Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rom, na akụkụ niile nke alaeze Britain na koloni ya.

GSAM 106Na Agwaetiti Sandwich

GSAM 106.2Na akwụkwọ akụkọ Midnight Cry nke Ọktoba 12, 1843, e nwere akwụkwọ ozi sitere n'aka Nwanyị O. S. Burnham, nke Kaloa, Agwaetiti Kaui, Agwaetiti Sandwich. Ya na di ya bụ ndị nkuzi n'ebe ahụ. Ha nabatara ma na-ekwupụta ụkpụrụ nkuzi nke mbata Onyenwe anyị ahụ ebe ahụ, ma otu ìgwè ndị kwere ekwe na-efe ya na ha n'agwaetiti ndị ahụ.

GSAM 106Ozi ahụ tụnyere nke Jọn Baptist

GSAM 106.3Ya mere, anyị na-ahụ na a kọrọ ụkpụrụ nkuzi nke mbata Kraịst n'ọkwa zuru oke iji mezuo amụma Akwụkwọ Nsọ gbasara ya.

GSAM 106.4Ozi nke ga-akpọsa mbata mbụ Kraịst ka e kwuru site n'ọnụ onye amụma Aịzaya n'okwu ndị a: "Otu onye na-eti mkpu sị, 'Dozienụ ụzọ nye Onyenwe anyị nʼime ọzara, meenụ ka ụzọ atụliri atụli guzozie kwem nʼime ọzara nye Chineke anyị. A ga-eme ka ndagwurugwu ọbụla dị elu, ugwu ọbụla na ugwu nta ọbụla ka a ga-emekwa ka ọ dị ala, ebe niile dị mkputamkpu ka a ga-eme ka o guzo kwem, meekwa ka ebe niile dị ndakoro ndakoro dịrị larịị. Nʼihi na a ga-ekpughepụ ebube Onyenwe anyị, mmadụ niile ga-ahụkọkwa ya nʼotu. Nʼihi na ọnụ Onyenwe anyị ekwuola ya.'"¹² Amụma a mezuola mgbe "Jọn omee baptizim bịara na-ezisa ozi nʼọzara Judịa. Isi okwu ya bụ, 'Chegharịanụ, nʼihi na alaeze eluigwe dị nso.'"¹³

GSAM 107.1Nwoke a, n'onwe ya, n'ime ọnwa isii ọrụ n'ala Judịa, mezuru amụma a dị ebube. Ọ bụ ezie na amụma a kpaara ọrụ Jọn ókè n'oge na ebe, ọ bụghị otu a ka ọ dị na amụma ndị metụtara ịkpọsa Ọbịbịa nke Abụọ, n'ihi na ọrụ ahụ ga-abụ na "iti mkpu ike," gbasara ụwa niile.

GSAM 107.2Ya mere, site n'ìhè eziokwu e gosipụtara, a na-ahụ otú amụma gbasara ozi mbata si mezuo nke ọma. Oge Chineke rutere ka a kụziere ilu osisi fiig, ka e nyefee nkwupụta mbụ nke ozi mmụọ ozi mbụ, o wee kpọrọ ndị ozi ya ka ha kụọ mkpu n'ebe mba niile, ndị mmadụ niile, na asụsụ niile.