Isi nke 4 — Oge Njedebe

GSAM 77.1"A SỊRỊ m, 'Biko, Onyenwe m, gịnị ka ihe ndị a ga-apụta?' Ọ sịrị, 'Daniel, gawara onwe gị. Nʼihi na-apịachiela okwu ndị a, kachiekwa ya akara tutu ruo nʼọgwụgwụ oge. ... ndị ajọ omume ga-aga nʼihu nʼajọ omume ha. O nweghị onye ajọ omume nke ga-aghọtakwa ihe, ma ndị ahụ maara ihe ga-aghọta ihe ihe a pụtara."¹

GSAM 77.1"ọ gwara m, 'Nwa nke mmadụ, ghọta na ọhụ a bụ maka ọgwụgwụ oge.'"²

GSAM 77.1"Ma gị bụ Daniel, zoo okwu e dere nʼakwụkwọ a, mechiekwa ma kachiekwa ha akara tutu ruo ọgwụgwụ oge. Ọtụtụ ga-agbagharị ebe na ebe ọzọ, ma ihe ọmụma ga-aba ụba."³

GSAM 77.1Gịnị ka e pụtara ebe a site n'okwu "ọgwụgwụ oge"? Ọ gaghị abụ njedebe n'onwe ya, n'ihi na n'ọnọdụ ahụ akụkụ amụma Daniel nke a "kara akara" agaghị enye uru ọ bụla nye mmadụ. Dị ka "ihe ndị ahụ niile e kpughere ekpughe dịịrị anyị,"⁴ akụkụ a ga-adị mkpa n'oge ụfọdụ. Ya mere, okwu "ọgwụgwụ oge" ga-ezo aka n'oge dị nnọọ tupu njedebe n'onwe ya, mgbe a ga-aghọta ihe e kwuru na Daniel.

GSAM 77Ụbọchị Nkwadebe Ya

GSAM 77.2Enweghị mgbagha na ọ na-ezo aka n'oge ahụ onye amụma Nehum kpọrọ "ụbọchị nkwadebe ya." N'ebe a, onye amụma ahụ na-ekwu maka mbibi Ninive na "Ụda ụtarị, ụda ụkwụ ụgbọ ịnyịnya, ikiri ụkwụ ịnyịnya na-agba ọsọ, na mkpọtụ nke ụgbọ ịnyịnya agha."⁵ Nke mbụ, a kpọrọ uche onye amụma ahụ na nnukwu ọdachi ga-emetụta ụwa niile, mgbe "Nʼihu ya, ugwu niile na-eme mkpọtụ, ugwu nta niile na-agbazekwa, elu ụwa niile na-amakwa jijiji nʼihu ya, ọ bụladị ụwa dum, na ndị niile bi nʼime ya. Onye ga-eguzogide oke iwe ya? Ọ bụkwa onye ga-eguzosi ike nʼiwe ya dị ọkụ? A wụpụla ọnụma ya dịka ọkụ, e tipịasịala nkume niile ndị ahụ nʼihu ya.... ọ ga-eweta ihe niile nʼisi njedebe; nsogbu agaghị abịakwa nke ugboro abụọ."⁶

GSAM 78Ụgbọ Agha nwere Ọkụ Na-enwu

GSAM 78.1Ọzọkwa, onye amụma ahụ na-ekwu ọzọ maka ụbọchị a nke nkwadebe: "Igwe e ji wuo ụgbọ agha na-egbu amụma nʼụbọchị ahụ ha na-ejikere agha, otu a kwa, ha na-efegharịkwa ùbe ha eji osisi fịa mee. Ụgbọ agha na-eme mkpọtụ dị ukwuu nʼezi, ha na-agbagharị ihu na azụ nʼama niile. Ha na-enwu dịka ire ọkụ, na-agbagharịkwa dịka amụma. Ọ na-akpọkọta ndị agha ya a zụziri azụzi, ma ha na-asọ ngọngọ nʼije ha. Ha ji ọsọ gbaga ruo nʼelu mgbidi ha, dozie ọta nche ha niile nʼusoro."⁷

GSAM 78.2Nkọwa a zuru oke nke ụgbọ oloko ọkụ ọgbara ọhụrụ, onye na-ahụ maka njem na-agụ ma na-agụghachi ndị njem ya site na ọdụ gaa ọdụ, ha na-ada ada n'ụkwụ ha mgbe ụgbọ oloko na-agba ọsọ. E nwekwara nnukwu ojiji osisi fịa maka ntọala ụgbọ oloko, ọrụ nkwado elu, ụlọ mkpuchi na-echebe ụzọ ụgbọ oloko pụọ na snoo, wdg. A na-ekwu na otu ụzọ gafere Ugwu Sierra Nevada nwere ụlọ mkpuchi na-echebe ụzọ ụgbọ oloko pụọ na snoo ndị e ji osisi fịa rụọ ruru maịl iri anọ na asaa. Ma onye amụma ahụ kwuru na nke a ga-adị na "ụbọchị nkwadebe ya."

GSAM 78.3Oge njedebe a kwukwara site n'aka onye amụma Juel mgbe e nyere ndị ohu Onyenwe-anyị iwu sị, "Fụọ opi ịdọ aka na ntị na Zayọn. Ka a nụ ụda opi ịdọ aka na ntị site nʼelu ugwu nsọ m. Ka ndị niile bi nʼala ahụ maa jijiji, nʼihi na ụbọchị ikpe nke Onyenwe anyị na-abịa, ọ na-abịaru nso."⁸

GSAM 78.4Ma ọzọkwa site n'aka onye amụma Zefanaya a na-ekwu, "Chịkọtaanụ onwe unu, e, chịkọtaanụ onwe unu, unu ndị mba ihe ihere dịrị. Tupu ụkpụrụ ahụ ewere ọnọdụ, a chịpụ ụbọchị ahụ dịka igbugbo ọka nke ikuku na-ebufu, tupu iwe ọkụ Onyenwe anyị abịakwasị gị, tupu ụbọchị ọnụma nke Onyenwe anyị abịakwasị gị. Chọọnụ Onyenwe anyị, unu ndị niile dị umeala nʼobi nọ nʼala ahụ, unu bụ ndị na-eme ihe o nyere nʼiwu. Gbasoonụ ezi omume, gbasoonụ ịdị umeala nʼobi, ma eleghị anya, a ga-echebe unu nʼụbọchị iwe Onyenwe anyị."⁹

GSAM 79.1Iji mata nke ọma ihe a na-ekwu site n'okwu "ọgwụgwụ oge", na mgbe ọ ga-amalite, anyị ga-eleba anya na ihe atụ ọzọ ebe a na-eji okwu ahụ. Na isiakwụkwọ iri na otu nke Daniel, e gosipụtara ike na-emegbu ndị kwere ekwe nke ga-ejide ọchịchị ya ruo n'oge njedebe. Onyenwe-anyị kwuru maka ike na-emegbu ahụ, "ụfọdụ nʼime ndị maara ihe ga-asọ ngọngọ, ka ha nwe ike bụrụ ndị a nụchara anụcha, na ndị a sachapụrụ ọcha na ndị emere ka ha dị ọcha na-enweghị ntụpọ tutu ruo nʼọgwụgwụ ihe ndị a, nʼihi nʼoge ahụ [oge njedebe] ga-abịa mgbe akara aka."¹⁰

GSAM 79Ọrụ Mpi Ntakịrị

GSAM 79.2Ndị nkọwa Protestant n'ozuzu kwenyere na itinye ike a na "mpi ntakịrị" nke Daniel asaa na ụka Rom nke nwere ikike ọchịchị n'aka ya maka oge "akara aka". Oge ahọpụtara ahụ bụ "afọ atọ na ọkara."¹¹ Nke a bụ ụbọchị amụma 1260—afọ 1260—nke ọchịchị obodo nke mpi ntakịrị ahụ, site na 538 ruo 1798 A.D. N'oge ikpeazụ ahụ, e wepụrụ ikike ọchịchị obodo nke mpi ntakịrị ahụ, n'"oge akara aka." Ya mere n'oge ahụ, ndị mmadụ kwụsịrị "ịda" n'aka ike ahụ dịka ha na-ada tupu. Afọ a, ya bụ 1798, na-egosi mmalite nke oge a kpọrọ "ọgwụgwụ oge" n'amụma a.

GSAM 79.3Afọ 1798 mechiri "otu puku ụbọchị na narị ụbọchị abụọ na iri ụbọchị isii"—afọ 1260—nke "mmadụ abụọ ndị ga-agbara m ama" nke Onyenwe-anyị (Agba Ochie na Agba Ọhụrụ) "ka ha buo amụma... ha ga-eyi akwa mkpe."¹² N'oge Ọchịchịrị nke mmegbu, echekwara Akwụkwọ Nsọ n'asụsụ Gris na Latin, asụsụ ndị mmadụ nkịtị amaghị. A na-atụnyere igbochi Akwụkwọ Nsọ a na iyi ha "akwa mkpe."

GSAM 80E Gburu Ndị Àmà Abụọ

GSAM 80.1"Mgbe ha gbazuru ama ha [n'ọnọdụ akwa akpa], anụ ọhịa ahụ, nke na-esite nʼime olulu Abis ahụ ga-ebuso ha agha [Ekwensu na-akpalite ma na-arụ ọrụ site n'aka ndị mmadụ ụwa] merie ha, gbukwaa ha. Mgbe ha nwụchara, ozu ha ga-atọgbọrọ nʼokporoụzọ nke obodo ukwu ahụ nke a na-akpọ na mmụọ Sọdọm na Ijipt, ebe a kpọgburu Onyenwe ha nʼobe ["a na-akpọgide n'obe," Danish na Revised Version]. A gaghị ekwenyekwa ka onye ọbụla lie ozu ha. Ma ndị niile dị iche iche nʼụwa, nʼebo niile, na asụsụ niile, na mba niile ga-agba ozu ha gburugburu ụbọchị atọ na ọkara nʼebe a tọgbọrọ ha na-ele ha anya."¹³

GSAM 80Ọchịchị Ụjọ

GSAM 80.2Ịgbu Ndị Àmà ndị a mere n'oge "ọchịchị ụjọ" na France, site na 1792 ruo 1795—afọ atọ na ọkara. Ọ bụ ezie na Mgbanwe Ọchịchị Ndị France gara n'ihu ihe dị ka afọ isii ma ọ bụ asaa, ọ bụ n'ime afọ atọ na ọkara mbụ ka ha mere nnukwu mbọ iji bibie Baịbụl, okpukpe, na ndị niile gosiri obi ike ikwu okwu iji kwado nke ọbụla n'ime ha. Ọ bụ ezie na Mgbanwe Ọchịchị Ndị France kwupụtara na ọ na-alụ ọgụ megide ọchịchị eze na aghụghọ ndị nchụaja ji achị ndị mmadụ, n'eziokwu ọ ghọrọ agha iji bibie Chineke na Baịbụl. Banyere oge dị nso tupu Mgbanwe Ọchịchị ahụ, anyị na-agụ,

GSAM 80.2"Echefula na tupu Mgbanwe Ọchịchị nke 1792, a na-ekwu na ndị na-akwalite enweghị okwukwe na France chịkọtara ma jiri £900,000 [$4,500,000] n'otu afọ, ọbụna ugboro ugboro, zụta, bipụta, ma kesaa akwụkwọ iji bibie uche ndị mmadụ ma kwadebe ha maka ime ihe ike."¹⁴

GSAM 80Ndị Odeakwụkwọ Na-enweghị Okwukwe

GSAM 80.3"A kwadebere ụzọ maka mgbanwe dị otú ahụ site na edemede Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D'Alembert, Condorcet, Rousseau, na ndị ọzọ yiri ha, n'ime ha ha gbalịrị ịgbasa ụkpụrụ na-emebi okpukpe eke na nke e gosipụtara. Ọ bụghị naanị na a katọrọ Mkpughe Chineke, kama ewepụrụ ya kpamkpam; a chụpụrụ Chineke n'ụwa niile, a dochiri ya ihe atụ echepụtara n'okpuru aha Chi Nwanyị nke Ezi Uche."¹⁵

GSAM 81.1N'afọ 1793, echiche ndị mmadụ dị otú ahụ ka ndị na-eme ihe nkiri ji okwu ịkwa emo na nkwulu ha megide Chineke na Baịbụl na-enweta nnukwu mkpọku ọṅụ. Dịka ihe atụ, anyị na-eweta:

GSAM 81.1"Onye ọchị Monert, n'Ụka St. Roche [Paris], butere mpako megide Chineke ruo n'ókè ya. 'Chineke, ọ bụrụ na ị dị,' ka ọ sịrị, 'bọọrọ aha gị a kparịrị ọbọ! Ana m ama gị aka. Ị nọ jụụ. Ị naghị anwa anwa ịtụ ụda igwe ojii gị. Ònye ga-ekwere na ị dị mgbe nke a gasịrị?'"¹⁶

GSAM 81Ọrụ Nkwulu Chineke na Lyons, France

GSAM 81.2Banyere otú ndị gburu Ndị Àmà, "na akpọgidekwa Ọkpara Chineke nʼobe ọzọ, na emenyekwa ya ihere nʼihu ọha mmadụ" (Ndị Hibru 6:6), ga-apụta n'usoro mmemme emume Fouché kwadoro na Lyons, n'ihi nsọpụrụ Chalier, Gọvanọ Lyons, onye e gburu. Tupu ọ bịarute na Lyons, Fouché nyere iwu ka

GSAM 81.2"ka e bibie ihe nnọchianya okpukpe niile; na ka e dee n'elu ọnụ ụzọ ebe a na-eli ozu n'akụkụ ụka, Ọnwụ bụ ụra ebighị ebi.... E buru isi oyiyi Chalier gafee okporo ámá, ìgwè mmadụ dị ukwuu nke ndị gburu mmadụ na ndị na-ere onwe ha sochiri ya. N'azụ ha, otu ịnyịnya ibu bịara nke na-ebu oziọma, obe, na arịa Oriri Nsọ, nke e tụbara n'ọkụ n'oge na-adịghị anya, ebe a manyere ịnyịnya ibu ka ọ ṅụọ mmanya nsọ ahụ site n'iko Oriri Nsọ."¹⁷

GSAM 81.3E kọwara Emume Ezi Uche e mere na Paris otu a:

GSAM 81.3"Ha gara n'usoro gaa n'ọgbakọ omeiwu, na ndị ọha ... ṅomiri emume okpukpe iji kwaa ha emo n'ụzọ kacha ọchị.... Ụmụ nwoke yi akwa ụka na akwa oziọma bịara na-eti abụ haleluya, na-agba egwú Carmagnole, ruo n'ihu ọgbakọ omeiwu. N'ebe ahụ ha debere hostị, igbe echekwara ya, na ihe oyiyi ọlaedo na ọlaọcha. Ha mere okwu ọchị.... 'Unu,' ka otu ndị nnọchiteanya si St. Denis kwupụtara, 'unu, ngwa ọrụ nke ịnụ ọkụ n'obi gabigara ókè n'okpukpe, ndị nsọ e gọziri gọzi nke ụdị niile, bụrụ ndị hụrụ mba n'anya n'ikpeazụ, bilie ọnụ, ma jeere mba ozi site n'ịga n'ụlọ a na-akpụ ego ka a gbazee unu.'"¹⁸

GSAM 82Okwu Chineke Si n'Ọchịchịrị Pụta

GSAM 82.1"mgbe ụbọchị atọ na ọkara gafesịrị, Chineke ga-eme ka Mmụọ ya na-enye ndụ banyekwa nʼime ha" (Ndị Àmà), "ha siri nʼigwe ojii, rigoro nʼeluigwe."¹⁹ Oge Chineke eruola ka okwu Ya pụta ìhè site n'ọchịchịrị ma guzoro n'ihu ụwa. Oge eruola (1798) ka a rụọ ọrụ oziọma n'ụwa niile. N'afọ 1804, a guzobere British Bible Society. Mgbe nke a gasịrị, e guzobekwara ọtụtụ òtù Baịbụl ndị ọzọ, ma ugbu a e tụgharịrị Baịbụl n'asụsụ niile kacha mkpa n'ụwa. Ya mere, Akwụkwọ Nsọ, Ndị Àmà Abụọ, na-apụta ìhè ka onye ọ bụla hụ ma gụọ ha, a na-atụnyere nke a na ịrịgo ha n'igwe n'igwe ojii.

GSAM 82.2N'oge Mgbanwe Ọchịchị nke France, Voltaire kwuru na n'ime afọ narị Baịbụl ga-apụ n'ọrụ. N'afọ narị ahụ site na ụbọchị ahụ, e kesara Baịbụl karịrị nke a maara na ọ dị mgbe Voltaire mere okwu ịnya isi efu a naanị na France. Ụlọ ọbụna ebe o kwuru okwu ahụ a na-ekwu na a na-eji ya ugbu a dị ka Ụlọ Baịbụl.

GSAM 82E chọpụtara Okwute Rosetta

GSAM 82.3E nwere isi okwu abụọ metụtara afọ 1798 na ndị France, nke anyị ga-elebara anya: Nke mbụ, n'afọ ahụ, ndị agha France n'okpuru General Berthier kwaturu ọchịchị poopu na Rom, na-emezu (na-amaghị onwe ha) amụma gbasara ihe a, nke dị n'akwụkwọ ahụ ha lụrụ ọgụ megide ya; nke abụọ, n'afọ ahụ, na Fort St. Julien, n'alaka Rosetta nke Osimiri Nile, ndị agha France, mgbe ha na-egwu ala, chọtara nkume Rosetta a ma ama, nke a na-edobe ugbu a na British Museum. N'elu nkume a e nwere edemede n'ụdị atọ: Hieroglyphics, edemede ndị nchụaja ji; demotic, ụdị edemede ndị nkịtị ji; na Greek. Nke a bụ igodo mepere ederede demotic na hieroglyphic ndị a na-amaghị ama ruo mgbe ahụ. Ugbu a, dịka onye ọzọ siri kwuo, "pịk na shọvel, na-ewepụta ederede ndị a n'akara demotic, na-enye ihe àmà karịrị nke ọ bụla sitere n'ebe ọ bụla ọzọ ma e wezụga Akwụkwọ Nsọ n'onwe ya, nke na-egosi eziokwu nke ndekọ Akwụkwọ Nsọ oge gboo." Ya mere, ndị ahụ kpebiri iwepụ Baịbụl kpamkpam, n'amaghị ama, jiri aka ha mee ka amụma mezuo site n'iwepụ ọchịchị poopu mgbe afọ 1260 gachara, ma chọpụtakwa igodo nke edemede ndị ahụ nke na-akwado eziokwu Akwụkwọ Nsọ ha gbalịrị ike imebi.

GSAM 83"ị ga-ebilitekwa nʼoge ikpeazụ ịnara ihe nketa nke ruuru gị"

GSAM 83.1Gịnị ka mmụọ ozi gwara Daniel na ọ ga-eme n'oge njedebe? Kemgbe o nụrụ onye nsọ sị, "a ga-echere tutu puku ụbọchị abụọ na narị ụbọchị atọ agafee, mgbe ahụ a ga-eme ka ebe nsọ ahụ dịghachikwa otu ọ dị na mbụ,"²⁰ uche ya jupụtara na nchegbu banyere ihe ga-abụ "njedebe nke ihe ndị a," na "ogologo oge" ọ ga-adị.²¹ N'ikpeazụ, a kọwara ya na ọmụma banyere oge ahụ abụghị maka ụbọchị ya. A gwara ya, "gị onwe, gawara onwe gị ruo ọgwụgwụ ihe ndị a. Ị ga-ezukwa ike, ị ga-ebilitekwa nʼoge ikpeazụ ịnara ihe nketa nke ruuru gị."²²

GSAM 83.2Ụfọdụ chere na asụsụ a na-ezo aka na njedebe ikpeazụ nke ụwa, na n'oge ahụ Daniel, tinyere ndị ọzọ n'ime ndị nke Onyenwe-anyị, ga-enweta ụgwọ ọrụ ya ma guzoro n'ọkwa nketa ya. A na-akọwa na okwu Hibru maka ọkwa nketa, ógbè ala, wdg., bụ gheh-vel. Ọ bụghị okwu ahụ ka e si tụgharịa dị ka lot n'akwụkwọ a; okwu ebe a bụ goh rahl. Ndị ọkà mmụta Hibru na-agwa anyị na okwu a, goh rahl, pụtara ugboro iri asaa na isii n'Agba Ochie, na ọ bụ otu okwu ahụ eji ekwu maka ime ka ebe nsọ dị ọcha n'ụzọ ihe atụ, ebe a tụrụ nza iji kpebie nke n'ime ewu abụọ a ga-egbu. Mgbe onyeisi nchụaja were ọbara ewu Onyenwe-anyị wee banye n'ime ebe nsọ iji mee ọrụ ime ka ebe nsọ dị ọcha, ndị Izrel niile guzoro n'èzí, na-ewute mkpụrụ obi ha ma na-ekwupụta mmehie ha, ka ha wee dị ọcha, ma nata ngọzi nke onyeisi nchụaja mgbe ọ ga-apụta n'ebe nsọ. Ya mere, n'ụbọchị ahụ, ndị Izrel guzoro n'ọkwa ha.

GSAM 84.1Mgbe ime ka ebe nsọ dị ọcha nke ikpeazụ ga-abịa, na njedebe ụbọchị puku abụọ na narị atọ, ikpe Daniel, tinyere ikpe ndị nwụrụ anwụ niile ziri ezi, ga-abịa n'ihu Chineke maka nyocha. Ya mere, Daniel guzoro n'ọkwa ya.

GSAM 84Okwu ndị a kara akara ruo 1798

GSAM 84.2N'ịza ajụjụ Daniel, "onyenwe m, gịnị ka ihe ndị a ga-apụta?"²³ a gwara ya, "nʼihi na-apịachiela okwu ndị a, kachiekwa ya akara tutu ruo nʼọgwụgwụ oge."²⁴ Ihe kpatara Daniel ji nwee nnukwu nchegbu bụ ajụjụ "Olee mgbe?" "ogologo oge?" na "gịnị ka ihe ndị a ga-apụta?" Nke a bụ ajụjụ ndị kpatara onye amụma ahụ mgbagwoju anya na nchekasị, ma naanị ha ka e mechiri ma kpuchie ruo "ọgwụgwụ oge," ọ bụghị akwụkwọ Daniel niile, dịka ụfọdụ chere. Tupu afọ 1798, ndị na-amụ amụma nwere ìhè gbasara izu iri asaa, ma ghọtara na ha malitere na B.C. 457, ọrụ ozi ọha Kraịst, ọnwụ ya, wdg., na-eme n'ụzọ kwekọrọ kpọmkwem na mgbakọ izu iri isii na iteghete na izu iri asaa site na ụbọchị ahụ. Mmezu zuru oke nke ọrụ Onye Nzọpụta n'ụzọ kwekọrọ na mgbakọ a nyere ha ihe àmà siri ike na ọ bụ n'ezie Mesaya eziokwu, na na ụbọchị mmalite izu iri asaa ahụ kwụsiri ike n'ụzọ na-apụghị ịgbanwe. N'ihi na ha amaghị na izu iri asaa ahụ bụ akụkụ mbụ nke ụbọchị puku abụọ na narị atọ, okwu ahụ fọdụrụ ka e mechie ruo mgbe 1798 gasịrị, dịka e buru n'amụma.

GSAM 84Igodo nke Ụbọchị 2300

GSAM 84.3Ugbu a ka anyị leba anya na eziokwu dị na okwu a. Ruo afọ 1798, ndị na-akọwa amụma enweghị ìhè gbasara mgbe ụbọchị puku abụọ na narị atọ ga-akwụsị. Ha nwere ike ịghọta akara ngosi, oyiyi na anụ ọhịa dị na Akwụkwọ Daniel, ma ha enweghị ike ịkọwa ebe ụbọchị puku abụọ na narị atọ ga-akwụsị, n'ihi na ruo mgbe ahụ ha amachaghị mgbe ụbọchị ndị ahụ malitere. Dị ka ihe àmà banyere nke a, anyị na-agụ na akwụkwọ akụkọ Midnight Cry, akwụkwọ akụkọ Adventist nke a na-ebipụta n'oge ahụ na New York City, n'okpuru ụbọchị Juun 15, 1842, "Ọ dị ezigbo ụtọ ịchọta ndị ode akwụkwọ dị iche iche kwụụrụ onwe ha bụ ndị kemgbe 1798 hụrụ ihe a na-amaghị kpamkpam tupu—na izu iri asaa bụ igodo maka ụbọchị puku abụọ na narị atọ."

GSAM 85Ọtụtụ na-achọpụta Ìhè

GSAM 85.1Dị ka e si "kaa akara" n'amamihe a ruo mgbe oge Onyenwe-anyị họpụtara ruru ka e mepee ya ka ndị ya ghọta, otu ahụkwa mgbe "ọgwụgwụ oge" bịarutere, ọtụtụ "ga-agbagharị ebe na ebe ọzọ" n'akwụkwọ Nsọ, na-achọ ihe ndị a. Site n'ịtụnyere nsụgharị ole na ole nke ederede ahụ, echiche a ga-apụta ìhè nke ọma.

GSAM 85.2Dọkịta Adam Clarke kwuru sị: "Ọtụtụ ga-agbalị ịchọ ihe ọ pụtara; amamihe ga-abawanye site n'ụzọ a."

GSAM 85.3Na Baịbụl German nke Luther e megharịrị, anyị na-agụ: "Ya mere ọtụtụ ga-agafe ya, ma chọta nghọta dị ukwuu."

GSAM 85.4German Parallel Bible na-agụ: "Ọtụtụ ga-agafe ya ngwa ngwa, ya mere ihe ọmụma ga-abawanye."

GSAM 85.5Baịbụl German nke L. Van Ess, nke poopu kwadoro maka ndị Katọlik, tụgharịrị ya sị: "Ọtụtụ ga-enyocha ya dum, ma ihe ọmụma ga-adị ukwuu."

GSAM 85.6Baịbụl Sweden na-agụ: "Ọtụtụ ga-achọ ihe n'ime ya, ma ihe ọmụma ga-abawanye."

GSAM 85.7Akwụkwọ Nsọ Danish-Norwegian, e megharịrị, na-agụ: "Ọtụtụ ga-eji ịnụ ọkụ n'obi chọọ ya, ma ihe ọmụma ga-abawanye."

GSAM 85.8Anyị gụrụ na akwụkwọ Midnight Cry nke Juun 15, 1842, gbasara ịchọ na inweta amamihe banyere ihe e kachiri akara tupu 1798: "Ọ̀ bụghị ihe ijuanya na ọtụtụ ndị odeakwụkwọ, n'enweghị ihe ọmụma banyere ibe ha, bịara n'otu nkwubi okwu n'otu oge ahụ?"

GSAM 86.1Anyị na-eweta ndepụta nke ìgwè iri abụọ dị iche iche chọpụtara eziokwu gbasara njedebe ụbọchị puku abụọ na narị atọ, ọ bụghị site n'ịkekọrịta ozi n'etiti onwe ha, kama ọ bụ n'ihi nchọgharị siri ike nke Akwụkwọ Nsọ, n'okpuru nduzi nke Mmụọ Chineke. N'isi ndepụta a, anyị na-etinye William Miller si Steeti New York; sochiri ya A. J. Krupp, si Philadelphia, Pa.; David McGregor, nke Falmouth, Maine; Edward Irving, nke England; Archibald Mason, nke Scotland; W. E. Davis, nke South Carolina; Joseph Wolff, onye rụrụ ọrụ n'ọtụtụ akụkụ Eshịa; Alexander Campbell, n'ọgbakọ mkparịta ụka ya na Robert Owen, na 1829; Kapiten A. Landers, nke Liverpool, England; Leonard Heinrich Kelber, nke Stuttgart, Germany; Lacunza, nke Spain; Hentzepeter, nke The Hague, Holland; Dọkịta Capadose, nke Amsterdam, Holland; Rau, nke Bavaria; ndị nchụaja nke Tartary, na 1821; ndị na-amụ Baịbụl nke Yemen, n'akwụkwọ ha akpọrọ "Seera;" Hengstenberg, n'akụkụ ọzọ nke Germany; ndị Russia nọ n'Osimiri Caspian; ndị Molokan nọ n'akụkụ osimiri Baltic, wdg.

GSAM 86.2Banyere otú isiokwu a si mepee n'oge ụfọdụ nye ndị na-amụ amụma, ọ bụkwa n'enweghị mmata ha banyere ibe ha, ihe ndị a ga-egosi:—

GSAM 86.3Na akwụkwọ Midnight Cry nke Juun 15, 1842, e nwere okwu ndị a: "Anyị ka natara akwụkwọ nwere aha a: 'Two Essays on Daniel’s Prophetic Numbers of 2300 Days, and a Christian’s Duty to Inquire into the Church’s Deliverance, nke Archibald Mason, onye ụkọchukwu, Wishawtown, Scotland, Newberg dere. E bipụtara ya site na mbipụta Glasgow, nke Ward M. Gazeley, 1820.' N'akwụkwọ a, Mason kwuru, 'N'oge na-adịbeghị anya, ahụrụ m obere akwụkwọ nta, nke e bipụtara mbụ na America, site n'aka Rev. Wm. E. Davis nke South Carolina, ma e bipụtara ya ọzọ na 1818 na Warkington, n'ógbè ndịda England. Onye odeakwụkwọ a na-ekwupụta na ụbọchị puku abụọ na narị atọ malitere na izu iri asaa (isi 9:24). N'echiche a, ahụrụ m na aghaghị m ikwenye.'"

GSAM 87Davis, nke South Carolina

GSAM 87.1N'otu mbipụta ahụ nke Midnight Cry, onye ndezi kwuru, "Akwụkwọ Davis ga-abụ na e dere ya ihe dị ka afọ 1810." Mgbe ọ na-ekwu maka echiche e gosipụtara n'akwụkwọ ahụ, ọ sịrị, "Onye na-agụ nwere ike iche na ọ na-agụ ihe Miller, Litch, Stores, ma ọ bụ Hale dere, ma anyị kwenyere na ọ dịghị onye n'ime ndị odeakwụkwọ nke Ọbịbịa nke Abụọ ugbu a maara na akwụkwọ a dị, ruo izu gara aga. Onye nchịkọta akwụkwọ a [Cry] anụtụbeghị banyere ya mbụ. Echiche Davis banyere oge, nke Mason kwadoro, bụ na ụbọchị puku abụọ na narị atọ ga-akwụsị na afọ Ndị Juu 1843—afọ anyị 1844."

GSAM 87Joseph Wolff na ndị ọzọ iri abụọ

GSAM 87.2Na akwụkwọ akụkọ Midnight Cry nke Ọgọst 31, 1843, anyị gụrụ na "n'afọ 1822 Joseph Wolff (si England) bipụtara akwụkwọ aha ya bụ 'He Will Come Again, the Son of Man in the Clouds of Heaven.'" Ma ọzọkwa, na "n'afọ 1826 mmadụ iri abụọ, sitere n'okwukwe niile kwụ ọtọ, zukọtara na London, na Mr. Wolff, iji mụta Baịbụl. Ha niile kwetara otu mkpebi ahụ. Ha tinyere afọ iri anọ na ise na afọ 1260." Mgbe a tinyere afọ iri anọ na ise na afọ 1260 nke kwụsịrị na 1798, ọ ga-eduga anyị na ngwụcha afọ 1843, afọ Ndị Juu, nke bụ n'eziokwu afọ 1844 anyị.

GSAM 87Ọnọdụ Alexander Campbell

GSAM 87.3N'otu mbipụta akwụkwọ ahụ e kwuru banyere Alexander Campbell na, "n'afọ 1829 o mere mkparịta ụka ama ama ya na Robert Owen, onye na-ekweghị ekwe, n'ime ya o kwupụtara na ọhụ Daniel na-eru ruo n'ikpeazụ oge, na ụbọchị puku abụọ na narị atọ bụ afọ, ma ga-akwụsị ihe dị ka afọ 1847 site n'ọmụmụ Kraịst, nke, dịka o gosiri n'onwe ya, bụ afọ anọ tupu akụkọ a na-ejikarị." Ya mere, mgbakọ ya ga-eme ka ụbọchị puku abụọ na narị atọ kwụsịrị na ngwụcha afọ 1843 zuru ezu dịka afọ Ndị Juu si dị kemgbe A.D.—n'eziokwu ọ bụ 1844.

GSAM 88.1Na Midnight Cry nke Septemba 21, 1843, e nwere nkwupụta gbasara akwụkwọ e nwetara nke aha ya bụ, "A Voice to Britain and America, in a Scriptural statement of the second advent of our Lord and Saviour, which we daily pray for, saying, 'Thy kingdom come, thy will be done in earth as it is in heaven,'²⁵ nke Kapiten A. Landers si Liverpool dere, bipụtara site n'aka S. Kent and Co., 1839."

GSAM 88.2"Ọ, dị ka ndị ọzọ, na-enye mgbakọ oge, na-akọwa na njedebe ụbọchị puku abụọ na narị atọ bụ afọ 1847 site n'oge amụrụ Kraịst n'eziokwu." Nke ahụ ga-abụ afọ 1844 anyị, n'ihi na a mụrụ ya afọ anọ tupu akụkọ a na-ahụkarị.²⁶

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Na Review and Herald, Mee 17, 1892, e nwere edemede sitere n'aka Pasto L. R. Conradi, nke Hamburg, Germany, n'ime ya o kwuru sị:—

GSAM 88.4"Ọtụtụ n'ime ndị na-agụ akwụkwọ anyị ikekwe nụrụ maka onye ụkọchukwu Lutheran a ma ama, Bengel, onye na narị afọ gara aga [dịka Schaff si kwuo, Bengel nwụrụ na 1751], guzobere oge nke ịbịa Onyenwe-anyị n'afọ 1836, mgbakọ ya dabere na ọnụọgụ 666 dị na Akwụkwọ Mkpughe. Ma ogologo oge tupu oge a gafee, otu nwoke ọzọ malitere ide, onyeisi ụlọ akwụkwọ aha ya bụ Leonard Heinrich Kelber. Akwụkwọ mkpirikpi mbụ ya pụtara na 1824, aha ya bụ 'Ọgwụgwụ Dị Nso,' nke nwere nkọwa nke Matiu 24 na 25. E bipụtara ya na Bavaria. Ma n'afọ 1835, akwụkwọ mkpirikpi buru ibu, nke nwere otu aha ahụ, pụtara na Stuttgart, nwere ibe 126. Nke a ga-adị mkpa pụrụ iche, ma iji nye ndị na-agụ anyị nghọta ka mma, agbakwunyere m ntụgharị ibe aha ya: 'Ọgwụgwụ Na-abịa, nke e gosipụtara n'ụzọ zuru ezu ma na-eme ka mmadụ kwenye site n'okwu Chineke na ihe ndị mere n'oge na-adịbeghị anya; na-eme ka ajọ mbunobi niile megide ichere ọbịbịa Onyenwe-anyị, ma ọ bụ ịgbakọ oge, ghara inwe isi kpamkpam; na-egosi nke ọma otú onye ụkọchukwu ukwu Bengel si mehie afọ asaa n'ihe banyere afọ ukwu ahụ nke ga-ekpebi ihe niile; n'ihi na ọ bụghị 1836, kama ọ bụ afọ 1843, bụ oge njedebe, mgbe a ga-emecha nnukwu ọgụ dị n'etiti ìhè na ọchịchịrị, ọchịchị udo Onyenwe-anyị Jisọs, nke a nọworo na-atụ anya ya kemgbe ogologo oge, ga-amalitekwa n'ụwa.'

GSAM 89.1"E bipụtara mbipụta nke abụọ na 1841, ọzọkwa na Stuttgart, ma dịka m maara, e bipụtara otu ọzọ na Saxony. Dị ka ibe aha si gosi, akwụkwọ mkpirikpi ahụ, mgbe o zara ajọ mbunobi ndị mmadụ na-enwekarị, na-egosi n'ụzọ doro anya na nke kpọmkwem njikọ dị n'etiti ụbọchị puku abụọ na narị atọ nke Daniel 8 na izu iri asaa nke Daniel 9, ma na-eduga ha n'afọ 1843 (afọ Ndị Juu 1843—afọ anyị 1844). Mgbe ahụ, n'akụkụ fọdụrụ nke akwụkwọ ahụ, ọ na-egosi site n'akara oge na ihe a ga-eme nso.

GSAM 89.2"Eziokwu na e bipụtara ọtụtụ mbipụta ga-ekwupụta n'onwe ya mmasị ọ kpatara. Nwanne Schäche, onye bi na Australia ugbu a, hụrụ mgbasa ozi ya ọbụna na mpaghara dị anya nke Silesia, ma mgbe o nyere iwu ka e zitere ya, gụrụ ya n'oké mmasị n'azụ ọnụ ụzọ mechiri emechi. N'akwụkwọ ahụ, a pụghị ịhụ ihe ọ bụla na-egosi na onye edemede maara mmegharị yiri nke a n'ụwa, ma n'agbanyeghị nke ahụ, site na Mmụọ Chineke, ọ bịarutere n'otu nkwubi okwu ahụ.

GSAM 89.3"Na 1842 ọ dere akwụkwọ nta ka buru ibu karị nke nwere ibe 286, nke e bipụtara ọzọkwa na Stuttgart, banyere 'Echiche Ndị Bụ Isi Ma Dabere n'Akwụkwọ Nsọ Banyere Okike Ụwa na Ogologo Oge Ọ Ga-adị; ma ọ bụ azịza zuru ezu nye ajụjụ a: Ihe mere Chineke ji kee ụwa n'ime ụbọchị isii na-esochi ibe ha—ịbịaru nso nke Onyenwe-anyị ikpe onye na-emegide Kraịst ikpe—ihe ukwu na-enye ọṅụ nke afọ 1843.'"

GSAM 89"Ben Ezra" (Lacunza)

GSAM 89.4N'ihe dị ka afọ 1812, Lacunza, nọ na Spain, bipụtara akwụkwọ aha ya bụ, The Coming of Messiah in Majesty and Glory. Onye odeakwụkwọ ahụ jiri aha nzuzo "Ben Ezra," a na-eche na ọ bụ Juu gbanwere okwukwe. Edward Irving, onye England, mgbe ọ malitere ọrụ ya gbasara Ọbịbịa nke Abụọ, tụgharịrị akwụkwọ ahụ n'asụsụ Bekee. Ya mere, akọwara akụkọ ya n'asụsụ abụọ ma ọ dịkarịa ala.

GSAM 89.5Ọ bụ ihe na-atọ ụtọ n'ezie, mgbe ọtụtụ afọ gafere, ijikọta nkwubi okwu nke ụmụ akwụkwọ dị iche iche, ndị site na mmalite narị afọ gara aga ruo 1840 gbakọtara oge ụbọchị puku abụọ na narị atọ, ma chọpụta izu iri asaa dị ka akụkụ mbụ nke oge ahụ, wee hụ na ha niile kwenyere na njedebe oge ahụ n'afọ 1844.

GSAM 901844 bụ njedebe eziokwu nke ụbọchị 2300

GSAM 90.1Ajụjụ nwere ike ibili, Ò nwere ike ịbụ na anyị ga-enwe obi ike na afọ 1844 bụ n'ezie ụbọchị ngwụcha ụbọchị puku abụọ na narị atọ? Ee! N'ihi na dịka o si bụrụ na mmezu ụgha nke amụma agaghị abịa n'oge kwesịrị ekwesị maka imezu eziokwu, otu a ka anyị ga-esi bịa nkwubi okwu na afọ 1844 bụ n'eziokwu njedebe maka ụbọchị puku abụọ na narị atọ. Chineke, onye kachiri ihe ọmụma ahụ akara ruo 1798, ma kwere nkwa na mgbe ahụ ìhè ga-enwu, site na Mmụọ Ya na-enweghị njehie duziri ndị na-eji ịnụ ọkụ n'obi achọ Ya ka ha nwee nghọta ziri ezi banyere oge ahụ. Oge Ya eruola ka "ọmụma" gbasara isiokwu ahụ "bawanye," Ya wee nye ìhè eziokwu.

GSAM 90.2Mgbe e chọtara njedebe oge ahụ nke e kọrọ ndị mmadụ n'"ọgwụgwụ oge", ọ dị mma ịjụ ihe nchọpụta ahụ pụtara. Anyị hụrụ na n'oge ahụ, n'ime mmechi ọrụ oziọma, a ga-ekwupụta oge doro anya maka nnọkọ ikpe. "Ahụkwara m," ka Jọn kwuru, "mmụọ ozi ọzọ ka ọ na-efegharị nʼetiti mbara eluigwe. O ji oziọma nke ebighị ebi ahụ nʼaka, nke ọ na-aga ikwusara mba niile, na ebo niile, na asụsụ niile na mmadụ niile nọ nʼụwa. O jiri oke olu kwuo sị, 'Tụọnụ egwu Chineke, nyekwanụ ya otuto, nʼihi na oge ikpe ya eruola. Kpọọkwanụ isiala nye ya, bụ onye kere eluigwe na ala, na oke osimiri na isi iyi mmiri niile.'"²⁷ Ndị mmụọ ozi n'eziokwu anaghị ekwupụta oziọma n'ihu mmadụ. Mmadụ bụ onye Onyenwe-anyị họpụtara n'onwe ya ka o kwusaa oziọma ya ruo ọgwụgwụ ụwa.²⁸ Mmụọ ozi a, ya mere, bụ akara ngosi oziọma nke na-ekwupụta na oge eruola mgbe "a ga-amalite ikpe nʼezinaụlọ Chineke."²⁹ A pụghị inye ozi dị otú ahụ site na Akwụkwọ Nsọ ruo mgbe e chọpụtara n'Akwụkwọ Nsọ oge ga-eduga n'ikpe. Oge ụbọchị puku abụọ na narị atọ, dịka e kwuru, ruru n'ikpe nyocha nke ndị Chineke.

GSAM 91Ụbọchị Mgbaghara: Oge Ikpe

GSAM 91.1Ụbọchị Mgbaghara, ime ka ebe nsọ dị n'ụwa dị ọcha, bụ ma ka bụrụkwa ụbọchị ikpe dịka ndị Juu si ghọta ya. Ma ọbụna ugbu a, n'agbanyeghị na ha gbasasịrị, ọ bụ ezie na ha enweghị ike inwe ọrụ nsọ niile nke oge ochie jikọtara ya na ụbọchị dị nsọ ahụ, a na-eme ya ka ọ bụrụ ụbọchị ikpe. Iji kwado nke a, anyị ga-ebido site n'ịtụ okwu si na akwụkwọ ndị Juu e bipụtara na San Francisco, California, a na-akpọ The Jewish Exponent, bụ́ olu nke ndị Juu Ọtọdọks n'ebe ọdịda anyanwụ Ugwu Rocky. Na mbipụta Septemba 1892, e kwupụtara na tupu e bipụta mbipụta na-esote, ọnwa asaa na Ụbọchị Mgbaghara ga-abịa. Aha ha maka ọnwa asaa bụ Tishree, nke nke isii bụ Ellul; dịka akwụkwọ ahụ siri kwuo, "Ọnwa Ellul erutela, na ụda ịdọ aka ná ntị nke Shofar [opi ike a ga-akụ site n'ụbọchị mbụ ruo nke iri nke ọnwa asaa, Abụ Ọma 81:3, 4] a ga-anụ ya ụtụtụ ọ bụla n'ụlọ ụka ndị Juu Ọtọdọks, na-adụ ọdụ ka e kwadebe maka ụbọchị ncheta, na ikpe ikpeazụ nke Yom Kippur." Mgbe ha nọ na ngwụcha Ellul, ọnwa nke isii, na Tishree, ọnwa nke asaa, ga-amalite, ha ga-anụ ụbọchị iri niile, ụtụtụ ọ bụla, ụda opi ike na-ekwupụta ikpe ikpeazụ nke afọ n'usoro ihe atụ ahụ.

GSAM 91Nkwenye nke Rabbi Juu

GSAM 91.2Ọzọkwa, n'afọ 1902, Rabbi Isidore Myers, nke otu nnukwu nzukọ Ndị Juu dị na San Francisco, California, mgbe ọ na-ekwupụta Ụbọchị Mgbaghara, kwuru sị: "Mgbe ọ na-agafe ókèala oge site n'afọ gara aga ruo n'afọ ọhụrụ, a na-eme ka onye Izrel cheta nke ọma okike na ọchịchị zuru ụwa ọnụ nke Onye Okike, a na-akpọkwa ya ka ọ mee ememe, site n'ịkụ opi ike, ncheta, dịka a ga-esi kwuo ya, nke ọmụmụ oge na nke nchichi okpueze nke Eze Ukwu. A na-akpọkwa ya site n'olu opi ike ahụ, ma ọ bụ Shofar, ka ọ nyochaa omume ya nke afọ gara aga mgbe ọ na-anọ na-atụ ụjọ n'ihu anya na-ahụ ihe niile nke Ikpe Ziri Ezi Ebighị Ebi nke nọ n'oche ikpe."

GSAM 92.1Dị ka e si eme n'ọrụ ofufe n'ụlọnsọ ndị Juu, a na-eme ka ebe nsọ dị ọcha otu ugboro n'afọ, ya mere o doro Daniel anya na ọrụ a nke ime ka ebe nsọ dị ọcha n'ikpeazụ ụbọchị puku abụọ na narị atọ ga-adị metụtara ihe ọzọ karịa ọrụ atụnyere kwa afọ. Onyenwe-anyị gwara ndị ya na mgbe ha na-eji akara n'amụma, a ga-agbakọ oge enyere dị ka "otu afọ ga-anọchi otu ụbọchị."³⁰ Ya mere, oge ụbọchị puku abụọ na narị atọ a, dịka anyị hụrụ, na-eduga na njedebe ọrụ Kraịst dịka onyeisi nchụaja n'ebe nsọ dị n'eluigwe—n'ikpe nyocha nke ndị ikpe ha, site na nkwupụta mmehie, ebugoro n'ebe nsọ dị n'eluigwe.

GSAM 92Ozi Ikpe Ruru Oge Ya n'afọ 1844

GSAM 92.2Mgbe e chọpụtara oge mkpebi ikpe nke ndị nsọ ga-amalite, ụzọ mepere ka, n'usoro ihe ga-eme nke Onyenwe-anyị, dịka e siri kọwaa na amụma, ozi ahụ wee pụta, "Oge ikpe ya eruola." Lee, ọ naghị ekwu na ozugbo e chọpụtara oge ahụ ka a ga-ekwupụta ozi ahụ, kama ọ na-ekwu na ìhè "e kachiri akara" n'oge gara aga ga-edo anya. Anyị na-ahụ nke ọma na a rụzuru nke a. N'ime isiakwụkwọ ndị na-esote, ọ ga-apụta na Onyenwe-anyị kara oge kpọmkwem mgbe a ga-ekwupụta ozi mbata ya, ma okwu mgbasa ozi ahụ ka e nyere ụwa n'ụzọ kpọmkwem.