Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
10 / 31

Cutubka 7 — Horumarka Degdegga ah ee Farriinta

John Norton Loughborough

GSAM 126.1“Oo waxaan arkay malaa'ig kale oo xoog badan oo samada ka soo degaysa, oo daruur huwan; madaxeedana qaansoroobaad baa saarnayd, wejigeeduna wuxuu u ekaa qorraxda, cagaheeduna waxay ahaayeen sida tiirar dab ah; gacanteedana waxaa ku jiray buug yar oo furan. Oo cagteedii midig waxay saartay badda, tii bidixna dhulka, oo waxay ku qaylisay cod weyn, sida libaax ciyaya; oo markii ay qaylisay ayaa toddoba onkod codadkoodii ku dhawaaqeen.... Oo malaa'igtii aan arkay iyadoo badda iyo dhulka ku taagan ayaa gacanteedii kor ugu qaadday samada, oo waxay ku dhaaratay kan nool weligiis iyo weligiis, kan abuuray samada iyo waxa ku jira, iyo dhulka iyo waxa ku jira, iyo badda iyo waxa ku jira, inuusan waqti dambe jiri doonin; laakiin maalmaha codka malaa'igta toddobaad, markay bilowdo inay buunka afuufto, qarsoodiga Ilaah ayaa dhammaan doona, siduu ugu sheegay addoommadiisa nebiyada.”1

GSAM 126Malaa'ig Astaan u ah Ergooyin Aadanaha ka Mid ah

GSAM 126.2Sida hore loo muujiyey, hawsha wacdinta injiilka waxaa loo dhiibay aadanaha, Rabbiguna wuxuu ballanqaaday inuu barakadiisa siin doono kuwa hawshaas wada ilaa “dhammaadka dunida.”2 Sidaas darteed, malaa'igta farriintan siddaa waa inay astaan u tahay farriin ku saabsan waqti oo la wacdin doono dadka dhulka deggan. Farriinta waxaa laga dhawaaqayaa buug “furan,” taas oo si cad u tusaysa inuu mar xirnaa. Ergooyinkan Ilaah baa qiimeeya; waayo “qaansada,” oo ah calaamadda axdiga Ilaah, ayaa korkooda taal, waxayna huwan yihiin iftiinka ammaanta Ilaah, oo farriinta waxay ku dhawaaqaan iyagoo wata awoodda Abuuraha wax walba. Waxa halkan lagu dhawaaqayaa waa farriin ku saabsan waqti, oo mar “la shaabadeeyey,” laakiin hadda laga dhawaaqayo buug “furan.”

GSAM 127.1Cutubyadii hore waxaa lagu caddeeyey in Rabbigu tilmaamay waqtiga iftiinka la bixin lahaa ee ku saabsan dhammaadka muddada weyn ee wax sii sheegidda—2300 maalmood—oo horseedaysa xukunka baadhitaanka; in saadaashii ahayd in aqoontu badan doonto ay si sax ah u rumowday markii uu soo kiciyey dad badan oo uu iftiinkaas u muujiyey; iyo inuu sidoo kale tilmaamay waqtiga “masaalkii geedka berdaha” la baran lahaa, isagoo isla waqtigaas iyo goobahaas soo kiciyey macallimiintiisa si ay u baxaan oo masaalkan dunida ugu dhawaaqaan. Sidaas oo kale ayuu si sax ah u tilmaamay goorta farriinta waqtigu xoogaysan lahayd oo qaylo dheer noqon lahayd, taasina si sax ah bay u rumowday.

GSAM 127Qaylada Dheer ee Farriinta Koowaad

GSAM 127.2Goorta qaylada dheer ee baaqan la samayn lahaa waa arrin xiiso leh. Halkan waxaa la dhex dhigay dhawaaqidda buunnada lixaad iyo toddobaad; taasna waxaa laga arki karaa meesha ay kaga jirto qoraalka Qorniinka iyo weliba farriinta lafteeda, oo leh: “Maalmaha codka malaa'igta toddobaad, markay bilowdo inay buunka afuufto, qarsoodiga Ilaah ayaa dhammaan doona, siduu ugu sheegay addoommadiisa nebiyada.” Tani waa caddayn kama dambays ah oo ah in waqtiga farriintan lagu dhawaaqayaa gaadhayo dhawaaqidda buunka toddobaad.

GSAM 127Waqtiga Qaylada Dheer

GSAM 127.3Markay malaa'igta toddobaad buunka afuufto, waxaynu akhrinaynaa in “macbudkii Ilaah ee samada ku yiil la furay, oo macbudkiisa waxaa lagu arkay sanduuqii axdigiisa.”3 Adeeggii meesha quduuska ah ee dhulka, qolka sanduuqu ku jiray—meesha ugu quduusan—waxaa la furi jiray sannadkii hal mar oo keliya; taasina waxay ahayd maalinta kafaaraggudka, ujeeddaduna waxay ahayd in dembiyada la tirtiro—nadiifinta meesha quduuska ah. Waqtiga nebiyadu ka hadleen ee hawshan nadiifinta ah uu Masiixu fulin lahaa waa dhammaadka 2300 maalmood.4 Waxaa kaloo la sheegay in marka malaa'igta toddobaad buunka afuufto, codad samada ka yeedhaya ay odhanayaan waqtigii yimid in kuwii dhintay la xukumo.5

GSAM 128.1Astaantan wax sii sheegidda ee Muujintii 10 waxay muujinaysaa waqtiga farriintani ku bixi doonto “cod weyn,” ugu dambayntiina, “sida libaax ciyaya.” Sida wax sii sheegiddani sheegayso, waqtiga farriintu xoogaysan lahayd oo ay noqon lahayd “qaylo dheer” wuxuu ka bilaabmaa dhammaadka buunka lixaad ilaa dhammaadka muddadaas wax sii sheegidda ee horseedaysa nadiifinta meesha quduuska ah, ama haddii si kale loo dhigo, ilaa dhammaadka 2300 maalmood. Afartii buun ee ugu horreeyey waxay ku rumoobeen dagaalladii Goths, Vandals, Huns, iyo kuwa kale, oo Boqortooyadii Rooma ee Galbeedka u kala qaybiyey toban qaybood ama boqortooyo.

GSAM 128Buunka Shanaad

GSAM 128.2Buunka shanaad wuxuu soo bandhigayaa soo bixiddii diinta Islaamka iyo daruurteedii khaladaadka, gaar ahaan muddada “shan bilood” ah, ama boqol iyo konton sannadood oo dhab ah, laga bilaabo markii ay “boqor ka sarreeyey lahaayeen.” 27-kii Luulyo, 1299, Othman, aasaasihii Boqortooyada Cusmaaniyiinta, ayaa ku duulay dhulkii Nicomedia. Laga bilaabo waqtigaas Cusmaaniyiintu waxay weerarro joogto ah ku hayeen oo ay “silcinayeen” Boqortooyadii Rooma ee Bari ilaa 27-kii Luulyo, 1449, taas oo ahayd boqol iyo kontonkii sannadood ee dhawaaqidda buunka shanaad. Waqtigaas Turkigu ciidammadoodii ayay la yimaadeen iyagoo weeraraya magaalada Qusdandiiniya lafteeda, dagaalkoodana waxay u adeegsanayeen baaruud; madfac aad u culus, oo taariikhyahanka Gibbon sheegay inay lixdan dibi jiidi jireen, ayay dhagaxyo waaweyn kaga ridayeen derbiyadii Qusdandiiniya.

GSAM 128Dhammaadka Buunka Lixaad

GSAM 128.3Qiyaastii waqtigaas waxaa dhintay John Palleologus, oo taariikhyahannadu ku sheegeen boqorkii ugu dambeeyey ee Giriigga. Constantine Decozes ayaa ahaa dhaxal-sugihii xaqa u lahaa carshiga, laakiin waxaa la sheegay in cabsidii uu ka qabay Amurath, suldaankii Turkiga ee dagaalkan kula jiray, ay ku kalliftay inuu Amurath weydiisto oggolaansho uu carshiga ku fuulo. Falkaas wuxuu u ekaan lahaa ku dhowaad inuu carshiga Turkiga u banneeyey. Run ahaantii, wax yar dabadeed Cusmaaniyiintu waxay hantiyeen magaalada Qusdandiiniya iyo Boqortooyadii Rooma ee Bari. Sidaas ayay (siyaasad ahaan) u “dileen” boqortooyadii ay markii hore “silcinayeen.” Waxay ahayd inay “dilaan” muddo “saacad, iyo maalin, iyo bil, iyo sannad” ah.

GSAM 129.1Haddii tan loo qaato waqti wax sii sheegid ah, oo maalin ay u taagan tahay sannad, intee in le'eg ayay noqonaysaa? Xisaabtu waa sahlan tahay: sannad, 360 maalmood, ama sannadood; bil, 30 maalmood, ama sannadood; iyo hal maalin, hal sannad—wadar ahaan, 391 maalmood, ama, si dhab ah, 391 sannadood. Saacaddu, maadaama ay tahay qaybta afar iyo labaatanaad ee maalin, astaan ahaan waxay noqonaysaa bil badhkeed, ama shan iyo toban maalmood. Sidaas darteed muddada oo dhan ee xukunka madaxbannaan ee Muslimiintu ku lahaan lahaayeen dhulkii Rooma ee Bari waxay noqonaysaa 391 sannadood iyo 15 maalmood. Marka tan lagu daro 27-kii Luulyo, 1449, waxay ina gaadhsiinaysaa 11-kii Agoosto, 1840, oo ah dhammaadka muddada madaxbannaanida Turkiga, sida lagu muujiyey buunka lixaad hoostiisa.

GSAM 129Dhakhtar Josiah Litch oo Sii Sheegay Dhicitaanka Boqortooyada Cusmaaniyiinta

GSAM 129.2Sannadkii 1838, Dhakhtar Josiah Litch, oo ka soo jeeday Philadelphia, Pa., markuu aqbalay runta uu William Miller soo bandhigay, wuxuu ku biiray hawshii farriinta si ballaadhan dadka loogu gaadhsiinayey. Wuxuu diyaariyey maqaallo loo daabaco dadweynaha oo ku saabsan toddobada buun ee Muujintii. Wuxuu si aan shardi lahayn u adkeeyey in buunka lixaad dhawaaqiisu joogsan doono, awoodda Cusmaaniyiintuna dhici doonto 11-ka Agoosto, 1840, iyo inay taasi dunida u caddayn doonto in maalin ku jirta wax sii sheegid astaan leh ay u taagan tahay sannad waqti dhab ah.

GSAM 129.3Qaar walaalaha ka mid ah, xataa kuwii arrintan isaga la rumaysnaa, ayaa cabsi la gariiray natiijada ka dhalan lahayd “haddii aysan u dhicin” siduu sheegay. Hase yeeshee tani kama niyad jebin, ee wuxuu hore ugu socday inuu sameeyo wax kasta oo uu awoodo si uu dadka ugu faafiyo aragtidiisa ku saabsan arrinta Turkiga. Wargeysyada dadweynuhu waxay meel walba ku faafiyeen sheegashadii uu arrintaas ka sameeyey. Naadiyada diin-diidku shirarkooda ayay kaga doodeen arrintan, oo waxay yidhaahdeen, “Waa kan nin wax ku dhiirraday; haddii arrintani u dhacdo siduu sheegay, waxay shaki la'aan xaqiijin doontaa sheegashadiisa ah in maalin wax sii sheegid ku jirtaa ay astaan u tahay sannad, iyo in 2300 maalmood ay yihiin isla intaas oo sannadood, oo ay dhammaan doonaan 1844.”

GSAM 130.1Daabacaaddii muxaadaradii Dhakhtar Litch waxay dhalisay hadal-hayn guud, oo kumannaan badan ayaa sidaas loogu baraarujiyey inay la socdaan dhammaadka khilaafyadii ka dhex kacay Mehemet Ali, baashihii Masar, iyo suldaankii Turkiga. Boqollaal ayaa yidhi, “Haddii arrintani ku dhammaato siduu dhakhtarku sheegay, waxay xaqiijin doontaa mabda'a ‘sannad-maalin’ ee lagu fasiro waqtiga astaanta ah, annaguna waxaan noqon doonnaa Adventistayaal.”

GSAM 130Suldaankii Turkiga oo Dagaal kula Jira Baashihii Masar

GSAM 130.2Dhawr sannadood oo ka horreeyey 1840, suldaanku wuxuu ku jiray dagaal uu kula jiray Mehemet Ali, baashihii Masar. Sannadkii 1838, dhibaatadii u dhexaysay suldaanka iyo maamulihii Masar ee isaga hoos iman jiray waxaa muddo hakiyey saamaynta safiirrada shisheeye. Hase yeeshee, 1839, colaaddu mar kale ayay bilaabatay, waana la sii waday ilaa dagaal weyn oo dhex maray ciidammadii suldaanka iyo kuwii Mehemet lagu jabiyey oo gebi ahaanba lagu baabi'iyey ciidankii suldaanka, raxantiisii maraakiibta dagaalkana uu Mehemet qabsaday oo Masar u kaxaystay. Suldaankii si buuxda ayaa loo wiiqay, ilaa markii dagaalku mar kale bilaabmay bishii Agoosto, waxa keliya ee u hadhay ay ahaayeen laba markab dagaal oo heerka koowaad ah iyo saddex markab dagaal oo nooca frigate-ka ah, kuwaas oo ahaa hadhaagii murugada lahaa ee raxantii Turkiga ee mar awoodda badnayd. Raxantan Mehemet si adag ayuu u diiday inuu sii daayo oo suldaanka u celiyo, wuxuuna ku dhawaaqay in haddii quwaduhu isku dayaan inay ka qaataan uu gubi doono. Arrimuhu sidaas bay ahaayeen markii, 1840, Ingiriiska, Ruushka, Awstariya iyo Prussia ay soo farageliyeen oo go'aansadeen inay khilaafka xalliyaan; waayo waxaa caddayd in haddii faraha laga qaado uu Mehemet dhowaan la wareegi doono carshiga suldaanka.

GSAM 131Faragelintii Quwadihii Isbahaystay

GSAM 131.1“Suldaanku wuu aqbalay faragelintan quwadihii isbahaystay, sidaasna si ikhtiyaari ah ayuu arrinta gacantooda ugu dhiibay. Shir quwadahan u dhexeeyey ayaa lagu qabtay London, iyadoo sheekha, Effendi Bey Likgis, uu joogay isagoo ah wakiilka Cusmaaniyiinta ee awoodda buuxda leh. Waxaa la diyaariyey dalab kama dambays ah oo loo gudbinayo baashaha Masar, kaas oo suldaanku ugu soo bandhigayey xukunka Masar oo la iska dhaxlo, iyo qaybta Suuriya ee ka fidsan Gacanka Suways ilaa Harada Tiberiya, iyo weliba gobolka Acre, inta uu nool yahay; isaguna dhinaciisa inuu ka baxo dhammaan qaybaha kale ee dhulka suldaanka ee uu markaas haystay, oo uu soo celiyo raxanta maraakiibta Cusmaaniyiinta. Haddii uu diido dalabkan suldaanka, afarta quwadood ayaa arrinta gacmahooda ku qaadan lahaa, oo adeegsan lahaa habab kale oo ay ku habboon u arkaan si ay ugu khasbaan inuu heshiiska aqbalo.

GSAM 131.2“Waxaa muuqanaysay in isla marka dalabkan kama dambaysta ah la geliyo gacmaha Mehemet Ali, arrintu weligeed ka baxsan doonto gacanta kii hore [suldaanka], oo laga bilaabo daqiiqaddaas maamulka arrimihiisu ku jiri doono gacmaha quwadaha shisheeye.

GSAM 131Wax Sii Sheegiddii oo Rumowday—Dhammaadka Madaxbannaanidii Turkiga

GSAM 131.3“Suldaanku wuxuu Rifat Bey u diray Iskandariya isagoo raacaya markab uumi ku shaqeeya oo dawladeed, si uu dalabka kama dambaysta ah ugu gudbiyo baashaha. Waxaa la geliyey gacmaha baashaha, wuuna la wareegay, maalintii kow iyo tobnaad ee Agoosto, 1840! Isla maalintaas suldaanku wuxuu qoraal u diray safiirradii afarta quwadood, isagoo weydiinaya qorshaha la qaadan doono haddii baashuhu diido inuu u hoggaansamo shuruudaha dalabka kama dambaysta ah; waxayna ugu jawaabeen in wax la sii diyaariyey, oo aysan jirin sabab uu isaga welwel uga galo xaalad kasta oo iman karta. Maalintaas waxaa dhammaatay muddadii saddex boqol iyo kow iyo sagaashanka sannadood iyo shan iyo tobanka maalmood ee loo qoondeeyey sii jiritaanka awoodda Cusmaaniyiinta; madaxbannaanidii suldaankuna xaggee bay jirtay?—Way tagtay!”6

GSAM 132.1Maalintaas ilaa maanta suldaanku wuxuu ku khasbanaa inuu ku dhaqmo amarka quwadaha, oo daawado kala googo'a boqortooyadiisa, iyadoo gabal gabal loogu qaadanayo isticmaalkooda.

GSAM 132Xiisihii Dadweynaha ee Wax Sii Sheegidda oo Kacay

GSAM 132.2Rumowgan yaabka leh ee wax sii sheegiddu wuxuu saamayn aad u weyn ku yeeshay fikirka dadweynaha. Wuxuu sii xoojiyey xiisihii ay dadku u qabeen inay maqlaan wax ku saabsan wax sii sheegiddii rumowday iyo tii rumoobaysay. Dhakhtar Litch wuxuu sheegay in dhawr bilood gudahood ka dib 11-kii Agoosto, 1840, uu waraaqo ka helay in ka badan kun qof oo caan ah oo diinta diiddanaa, qaarkoodna hoggaamiyeyaal u ahaa naadiyada diin-diidka, kuwaas oo ku sheegay inay ka tageen dagaalkii ay kula jireen Kitaabka Quduuska ah, oo ay aqbaleen inuu yahay waxyigii Ilaah u soo dejiyey aadanaha. Qaar kuwaas ka mid ah ayaa si buuxda Ilaah ugu soo noqday, tiro ka mid ahna waxay noqdeen khudbado-jeediyeyaal karti leh oo ka dhex shaqeeya dhaqdhaqaaqa weyn ee imaatinka labaad. Qaar waxay Dhakhtar Litch ku yidhaahdeen sidan: “Waxaan odhan jirnay fasirayaasha wax sii sheegiddu waxay ka soo xigtaan bogagga duugga ah ee taariikhda si ay u xaqiijiyaan sheegashadooda ku saabsan rumowga wax sii sheegidda; laakiin arrintan waxaan indhahayaga hortooda ku haysannaa xaqiiqooyin nool.”

GSAM 132.3Si aan u tuso sida, isla dhammaadkii buunka lixaad, farriinta imaatinku u bilowday inay ku faafto “cod weyn,” waxaan xusi doonaa dhacdo uu ii sheegay mid ka mid ah kuwii farriintan ka shaqaynayey.

GSAM 132.4Sannadkii 1840, E. C. Williams, oo ahaa nin si ballaadhan uga shaqayn jiray samaynta teendhooyinka iyo shiraacyada maraakiibta, kana soo jeeday Rochester, New York, ayaa aqbalay farriinta, wuxuuna ku martiqaaday Odayaasha Miller iyo Himes inay yimaadaan Rochester oo ay la hadlaan kumannaanka magaaladaas joogay. Waxay ugu jawaabeen inay waayeen lacagtii loo baahnaa si loo helo hool ballaadhan oo dadka qaadi kara. Wuxuu ugu jawaabay, “Waxaan haystaa teendho wareegsan oo dhexroorkeedu yahay 120 cagood. Waan taagi doonaa, kuraas baan dhigi doonaa, waana daryeeli doonaa, bilaash. Kaalaya oo farriinta ku dhawaaqa.” Wuxuu ii sheegay, “Way yimaadeen, oo teendhadu xataa ma qaadin kala badh dadkii u yimid inay maqlaan, sidaas darteed waxaan ku daray qayb afartan cagood ah, oo waxaan ka dhigay teendho cabbirkeedu yahay 160 x 120 cagood. Teendhadan maalin walba dad baa buuxin jiray, boqollaalna bannaanka ayay agteeda ku soo ururi jireen, iyagoo dhammaantood u hamuun qaba inay ereyga maqlaan.”

GSAM 133Boqollaal oo Farriinta ku Dhawaaqaya

GSAM 133.1Si loo daboolo xiisaha sii kordhayey, teendhooyin waaweyn ayaa la isticmaalay, xilliga xagaagana shirar ayaa lagu qabtay geedo dhexdood. Xilliga jiilaalka waxaa la isticmaali jiray qaar ka mid ah dhismayaasha kaniisadaha iyo hoolalka dadweynaha ee ugu waaweyn, dhammaantoodna waxaa buux dhaafin jiray dhegaystayaal xiisaynaya. Halkii Oday Miller uu, sidii ka hor 1840, “ku dhowaad keligiis” uga dhawaaqi lahaa farriinta, waxaa hadda ku biiray qiyaastii saddex boqol oo qof oo si fagaare ah ugu dhawaaqayay dhammaadka muddada 2300 maalmood, oo ku qaylinayay, “Waqti dambe jiri maayo,” iyo, “Saacaddii xukunkiisa ayaa timid.” Sidaas ayaynu u aragnaa in markii waqtigii Rabbigu yimid ee farriintu dunida oo dhan ku horumari lahayd, uu ereygiisii rumowday, malaayiinna ay ku dhalatay rabitaan ay ku maqlaan baaqa.

GSAM 133.2Wixii dhaqdhaqaaqa Ameerika ka jiray waxay ka jireen dalal kale. Laga bilaabo sannadkii 1840, halkii ay dad yar qoraalladooda ku faafin lahaayeen, tobannaan badan ayaa sidii iyagoo soo booday safka hore u yimid si ay baaqa ugu dhawaaqaan. Dalka Ingiriiska waxaa jiray toddoba boqol oo wadaad oo ka tirsanaa Kaniisadda Ingiriiska oo keliya oo farriinta ku dhawaaqayay, iyada oo aan la xusin tobannaanka kale ee isla hawsha ku jiray. In ka badan labaatan dal oo ka mid ah dalalka waaweyn ee kala duwan ee dunida ayaa farriin ku faafaysay xamaasad keentay inuu kii daawanayey yidhaahdo, “Dadkani arrintan aad iyo aad bay ugu heellan yihiin.”

Notes

  1. Muujintii 10:1-7. ↩
  2. Matayos 28:19, 20. ↩
  3. Muujintii 11:19. ↩
  4. Daanyeel 8:14. ↩
  5. Muujintii 11:18. ↩
  6. Eeg Fikrado ku Saabsan Daanyeel iyo Muujintii, bogagga 497, 498. ↩

Note

Back