Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
07 / 31

Cutubka 4 — Wakhtiga Dhammaadka

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Markaasaan idhi, Rabbigayow, maxay waxyaalahan ugu dambayntoodu ahaan doontaa? Oo wuxuu yidhi, Daanyeelow, jidkaaga iska mar, waayo, erayadu way xidhan yihiin, waana shaabadaysan yihiin ilaa wakhtiga dhammaadka. ... Kuwa sharka lahu shar bay samayn doonaan, oo kuwa sharka leh midkoodna waxba ma garan doono, laakiinse kuwa xigmadda lahu way garan doonaan.”1

GSAM 77.1“Oo wuxuu igu yidhi, Wiilka Aadamow, garo, waayo, aragtidu waxay ku saabsan tahay wakhtiga dhammaadka.”2

GSAM 77.1“Laakiinse adigu, Daanyeelow, erayada xidh, oo kitaabka shaabadee ilaa wakhtiga dhammaadka; qaar badan baa hore iyo dib u ordi doona, oo aqoontu way kordhi doontaa.”3

GSAM 77.1Maxaa halkan looga jeedaa “wakhtiga dhammaadka”? Ma noqon karo dhammaadka laftiisa, waayo, hadday sidaas tahay, qaybtii wax sii sheegidda Daanyeel ee “la xidhay” waxba uma tari lahayn dadka. Maadaama “waxyaalaha la muujiyey ay annaga noo yihiin,”4 qaybtani waa inay mar uun waxtar yeelataa. Sidaas daraaddeed, erayada “wakhtiga dhammaadka” waa inay tilmaamayaan muddo wax yar ka horraysa dhammaadka laftiisa, oo la fahmi doono waxyaalihii Daanyeel loo sheegay.

GSAM 77Maalinta Diyaargarowgiisa

GSAM 77.2Shaki la'aan waxay tilmaamayaan wakhtiga uu nebi Naxuum ugu yeedhay “maalinta diyaargarowgiisa.” Nebigu halkan wuxuu ka hadlayay baabbi'inta Nineweh, oo ay la socdaan “dhawaaqa jeedal, iyo dhawaaqa giraangiraha guuxaya, iyo fardaha boodboodaya, iyo gaadhifardoodka ruxmaya.”5 Nebiga waxaa marka hore dareenkiisa loo jeediyey masiibo ka weyn oo dunida oo dhan ku soo degi doonta, markii “buuruhu hortiisa ku gariiraan, oo kuruhuna dhalaalaan, oo dhulkuna hortiisa ku gubto, haah, dunida iyo inta dhex degganba. Bal yaa cadhadiisa hor istaagi kara? Oo yaa u adkaysan kara kulaylka cadhadiisa? Cadhadiisu waxay u daadataa sida dabka, oo dhagaxyada waaweyn isaga ayaa dumiya.... Isagu dhammaad buuxa ayuu samayn doonaa; dhibaatadu mar labaad ma kici doonto.”6

GSAM 78Gaadhifardood Leh Shuclado Ololaya

GSAM 78.1Nebigu weliba wuxuu ka sii hadlayaa maalintan diyaargarowga: “Gaadhifardoodku waxay yeelan doonaan shuclado ololaya maalinta diyaargarowgiisa, oo geedaha berooshka ahna aad baa loo ruxi doonaa. Gaadhifardoodku jidadkay ku waalan doonaan, oo waddooyinka waaweyn ayay isku jiidhi doonaan; waxay u ekaan doonaan shuclado, oo waxay u ordi doonaan sida hillaaca. Isagu wuxuu tirin doonaa raggiisa xoogga leh; way turunturoon doonaan markay socdaan; derbigeeda ayay u degdegi doonaan, oo difaacana waa la diyaarin doonaa.”7

GSAM 78.2Bal tani waa tilmaamid aad u sax ah oo ku saabsan tareenka maanta u orda sida hillaaca, ee uu kormeeruhu si joogto ah rakaabkiisa u tiriyo oo u sii tiriyo, saldhig ilaa saldhig, iyaguna u turunturoodaan markay socdaan inta tareenku socdo. Waxaa kaloo jira geedo beroosh ah oo aad u tiro badan oo loo isticmaalo qoryaha biraha jidka tareenka hoostooda la dhigo, dhismooyinka tiirarka ku taagan, saqafyada barafka lagaga gaashaanto, iyo wixii la mid ah. Waxaa la yidhi hal jid oo mara Buuraha Sierra Nevada ayaa leh saqafyo ka samaysan geedo beroosh ah oo barafka lagaga gaashaanto, dhererkooduna yahay toddoba iyo afartan mayl. Nebiguna wuxuu yidhi tani waxay dhici doontaa “maalinta diyaargarowgiisa.”

GSAM 78.3Wakhtigan dhammaadka waxaa kaloo ka hadlay nebi Yoo'eel markii addoommada Rabbiga la amray, “Siyoon buun ka afuufa, oo buurtayda quduuska ah qaylodhaan ka dhawaaqa; dadka dalka deggan oo dhammu ha gariireen, waayo, maalintii Rabbigu way imanaysaa, wayna dhow dahay.”8

GSAM 78.4Oo haddana nebi Sefanyaah ayaa yidhi, “Isku soo urura, haah, isku soo urura, quruunta aan la doonaynoy; intaan amarku dhalin, intaan maalintu sida buunshaha u dhaafin, intaan cadhada kulul ee Rabbigu idinku soo degin, intaan maalinta cadhada Rabbigu idinku iman. Rabbiga doondoona, kuwiinna dhulka jooga ee camalka qabow oo dhammow, oo xukunkiisa oofiyey; xaqnimada doondoona, oo camal qabownimada doondoona; waxaa laga yaabaa in laydin qariyo maalinta cadhada Rabbiga.”9

GSAM 79.1Si aynu si buuxda ugu ogaanno waxa looga jeedo erayada “wakhtiga dhammaadka,” iyo goortuu bilaabmayo, waxaynu eegi doonnaa meel kale oo isla erayadan lagu isticmaalay. Cutubka kow iyo tobnaad ee Daanyeel waxaa lagu soo bandhigay awood wax silcisa oo xukunkeedu sii jiri lahaa ilaa wakhtiga dhammaadka. Rabbigu wuxuu awooddaas wax silcisa ka yidhi, “Qaar ka mid ah kuwa waxgarashada leh ayaa dhici doona, si loo tijaabiyo, oo loo daahiriyo, oo loo caddeeyo, ilaa wakhtiga dhammaadka, waayo, isagu [wakhtiga dhammaadku] weli wuxuu sugayaa wakhti la ballamay.”10

GSAM 79Hawsha Geeska Yar

GSAM 79.2Fasireyaasha Borotestaanka ahi guud ahaan waxay isku raacsan yihiin in awooddan iyo “geeska yar” ee Daanyeel toddoba ay tilmaamayaan kaniisadda Roomaanka, oo gacanta ku haysay awoodda dawladda muddadii “la ballamay.” Muddadaas la ballamay waxay ahayd “wakhti, iyo wakhtiyo, iyo badh wakhti.”11 Tani waxay ahayd 1260kii maalmood ee wax sii sheegidda—1260 sano—ee xukunka dawladeed ee geeska yar, oo ka bilaabmay 538 ilaa 1798 dhalashadii Masiixa dabadeed. Taariikhda dambe ayaa geeska yar laga qaaday awoodda dawladda, “wakhtigii la ballamay.” Sidaas daraaddeed, wakhtigaas dadku way ka joogsadeen inay gacanta awooddaas ku “dhacaan,” sidii ay markii hore u dhacayeen. Haddaba sannadkan—1798—ayaa tilmaamaya bilowga muddada wax sii sheegiddan loogu yeedhay “wakhtiga dhammaadka.”

GSAM 79.3Sannadkii 1798 wuxuu soo afjaray “kun iyo laba boqol iyo lixdan maalmood”—1260 sano—ee “Labada Markhaati” ee Rabbiga (Axdigii Hore iyo Axdiga Cusub) ay “wax sii sheegi lahaayeen... iyagoo dhar joonyad ah qaba.”12 Xilliyadii Mugdiga ee silcinta, Qorniinka waxaa lagu hayay afafka Giriigga iyo Laatiinka, afafkaasna dadka caadiga ahi ma ay fahmi jirin. Qorniinka sidan looga horjoogsaday dadka waxaa loo ekaysiiyey in la huwinayo “dhar joonyad ah.”

GSAM 80Labada Markhaati oo la Dilay

GSAM 80.1“Oo markay maraggooda dhammeeyaan [iyagoo dhar joonyad ah qaba], bahalka yaamayska aan gunta lahayn ka soo baxa ayaa la diriri doona iyaga [Shaydaanka oo kicinaya dad adduunyo ku mashquulsan, kuna shaqaynaya], wuuna ka adkaan doonaa, wuuna dili doonaa iyaga. Oo meydadkoodu waxay yaalli doonaan jidka magaalada weyn, taasoo xagga ruuxa loogu yeedho Sodom iyo Masar, oo weliba Rabbigeenna iskutallaabta lagu qodbay [“lagu qodbo,” tarjumaadda afka Deenishka iyo Tarjumaadda Dib loo Saxay]. Oo kuwa ka mid ah dadyowga iyo qabiilooyinka iyo afafka iyo quruumaha ayaa meydadkooda arki doona saddex maalmood iyo badh, mana oggolaan doonaan in meydadkooda qabriyo la geliyo.”13

GSAM 80Xukunkii Argagaxa

GSAM 80.2Dilkii Markhaatiyaashan waxaa la fuliyey intii lagu jiray “xukunkii argagaxa” ee Faransiiska, laga bilaabo 1792 ilaa 1795—saddex sano iyo badh. Inkastoo Kacaankii Faransiisku socday ilaa lix ama toddoba sano, haddana saddexdii sano iyo badhkii ugu horreeyey ayay dadaalkoodii weynaa ku bixiyeen baabbi'inta Kitaabka Quduuska ah, diinta, iyo dhammaan kuwii ku dhiirraday inay midkood taageeraan. Inkastoo Kacaankii Faransiisku sheeganayey inuu la dagaallamayo boqortooyada iyo khiyaanooyinka wadaaddada, wuxuu dhab ahaan noqday dagaal lagu baabbi'inayo Ilaah iyo Kitaabka Quduuska ah. Wakhtiyadii wax yar ka horreeyey Kacaanka waxaynu ka akhrinaynaa,

GSAM 80.2“Marnaba yaan la illoobin in Kacaankii 1792 ka hor la sheegay in kuwa rumaysadla'aanta ku faafinayey Faransiisku ay dhexdooda iska ururiyeen oo ay hal sano gudaheed ku bixiyeen £900,000 [$4,500,000], weliba marar badan oo isdaba joog ah, iibsashada, daabicidda, iyo fidinta buugaag loogu talagalay inay kharribaan maskaxda dadka oo ay u diyaariyaan tallaabooyin quus ah oo halis badan.”14

GSAM 80Qorayaal Rumaysadlaawayaal ah

GSAM 80.3“Jidkii Kacaan caynkaas ah waxaa sii diyaariyey qoraalladii Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, iyo kuwo kale oo iyaga la mid ah, kuwaas oo ay ku dadaalayeen inay ku fidiyaan mabaadi' burburinaya diinta dabiicadda laga garto iyo tan waxyiga lagu muujiyey labadaba. Waxyiga laguma ekaan in la weeraro, ee gebi ahaanba waa la iska tuuray; Ilaah waxaa laga saaray uunka, waxaana meeshiisii la geliyey muuqaal male-awaal ah oo loogu yeedhay Ilaahadda Caqliga.”15

GSAM 81.1Sannadkii 1793 aragtiyaha dadku waxay ahaayeen kuwo keenay in jilayaasha masraxa si weyn loogu sacbiyo cayda iyo jeesjeeska aflagaaddada leh ee ay Ilaah iyo Kitaabka Quduuska ah ku weerarayeen. Tusaale ahaan waxaynu soo xiganaynaa:

GSAM 81.1“Jilaaga majaajillada Monert, oo joogay Kaniisadda Quduus Roche [Paris], ayaa cibaadola'aantii gaadhsiiyey heerkeedii ugu sarreeyey. Wuxuu yidhi, ‘Ilaahow, haddaad jirto, magacaaga la dhaawacay u aargud! Waan ku loollamayaa. Waad aamusan tahay. Kuma dhiirranaysid inaad onkodkaaga soo dirto. Bal yaa tan dabadeed rumaysan doona inaad jirto?’”16

GSAM 81Falal Ilaah Lagu Aflagaaddeeyey oo ka Dhacay Lyons, Faransiiska

GSAM 81.2Sida kuwii Markhaatiyaasha dilay ay “Wiilka Ilaah mar kale iskutallaabta ugu qodbeen, oo ay ceeb bannaanka taal ugu soo bandhigeen” (Cibraaniyada 6:6), waxaa laga arki doonaa wixii ka dhacay xaflad uu Fouché ku qabtay Lyons, oo lagu maamuusayay Chalier, guddoomiyihii Lyons, oo la dilay. Intuusan Lyons iman, Fouché wuxuu amray in

GSAM 81.2“la baabbi'iyo astaamaha diinta oo dhan, iyo in irdaha xabaalaha kaniisadaha korkooda lagu qoro, Geeridu waa hurdo weligeed ah.... Taalladii madaxa iyo laabta Chalier waxaa lagu dhex qaaday jidadka, waxaana daba socday dad aad u tiro badan oo ah gacan-ku-dhiiglayaal iyo dhillooyin. Iyaga dabadood waxaa yimid dameer sida Injiilka, iskutallaabta, iyo weelasha Cashada Rabbiga, kuwaas oo markiiba dabka lagu tuuray, halka dameerkana lagu qasbay inuu koobkii Cashada Rabbiga ka cabbo khamrigii la quduusiyey.”17

GSAM 81.3Dabaaldeg Caqliga lagu maamuusayey oo Paris lagu qabtay waxaa loo tilmaamay sidan:

GSAM 81.3“Waxay iyagoo saf ah u tageen golihii qaranka, oo dadkii rabshadaha waday ... waxay si aad loogu qoslo ugu jeesjeeseen cibaadooyinka diinta.... Rag xidhan khamiisyadii iyo go'yadii wadaaddadu waxay yimaadeen xayndaabkii golaha iyagoo heesaya Halleeluuya, oo qoobka Carmagnole ciyaaraya. Halkaas ayay dhigeen kibistii la quduusiyey, sanduuqyadii lagu hayn jiray, iyo taallooyinkii dahabka iyo lacagta ahaa. Waxay jeediyeen khudbado jeesjees ah.... Wafdi ka yimid Quduus Denis ayaa ku dhawaaqay, ‘Kuwiinnanow, kuwiinnan ah aaladaha xagjirnimada, quduusiinta barakaysan ee nooc kasta leh, ugu dambayn waddaniyiin noqda, wada kaca, oo dalka ugu adeega inaad tagtaan meesha lacagta lagu sameeyo si laydiin dhalaaliyo.’”18

GSAM 82Erayga Ilaah oo ka Soo Baxaya Qarsoonaanta

GSAM 82.1“Oo saddex maalmood iyo badh dabadeed waxaa iyaga galay Ruuxii nolosha oo Ilaah ka yimid” (Markhaatiyaasha), oo waxay “daruur ugu koreen samada.”19 Wakhtigii Ilaah ayaa yimid oo eraygiisu uu qarsoonaanta ka soo bixi lahaa, oo haddana dunida la hor dhigi lahaa. Wakhtigii ayaa yimid (1798) in hawsha injiilka lagu fidiyo dunida oo dhan. Sannadkii 1804 waxaa la aasaasay Ururka Kitaabka Quduuska ah ee Ingiriiska. Waxaa ku xigay tobannaan urur oo kale oo Kitaabka Quduuska ah, haddana Kitaabka Quduuska ah waxaa loo turjumay dhammaan afafka dunida ugu waaweyn. Sidaas ayaa Qorniinka, oo ah Labada Markhaati, soo caanbixiddiisa meel ay dadka oo dhammu ku arki karaan kuna akhrisan karaan, loogu ekaysiiyey iyagoo daruur ugu koraya samada.

GSAM 82.2Wakhtigii Kacaankii Faransiiska, Voltaire wuxuu sheegay in boqol sano gudahood Kitaabka Quduuska ahi duugoobi doono oo laga tegi doono. Sannadkii boqolaad ee taariikhdaas laga tiriyey, Kitaabbo Quduus ah oo ka badan intii la ogaa inay jireen markii Voltaire faankaas madhan sameeyey ayaa Faransiiska oo keliya lagu faafiyey. Oo xataa gurigii uu hadalkaas ku sheegay ayaa la yidhi hadda waxaa loo isticmaalaa guri hawsha Kitaabka Quduuska ah lagu qabto.

GSAM 82Dhagaxii Rosetta oo la Helay

GSAM 82.3Waxaa jira laba arrimood oo ku saabsan sannadka 1798 iyo dadka Faransiiska oo ay tahay inaynu eegno. Marka hore, sannadkaas ciidankii Faransiiska, oo uu hoggaaminayey Jeneraal Berthier, wuxuu Rooma ka riday dawladdii baadariga, iyagoo fuliyey (iyagoon ogayn) wax sii sheegiddii ku saabsanayd dhacdadan, oo ku qornayd isla kitaabkii ay la dagaallameen. Marka labaad, isla sannadkaas, ciidankii Faransiiska ayaa iyagoo wax ka qodaya Qalcadda Quduus Julien, oo ku taal laanta Rosetta ee webiga Niil, waxay heleen dhagaxii Rosetta ee caanka ahaa, kaas oo hadda yaalla Matxafka Ingiriiska. Dhagaxan waxaa ku qoran far saddex nooc ah: farta sawirrada, oo ahayd farta wadaaddadu isticmaali jireen; farta demootiga, oo ahayd farta dadka caadiga ahi isticmaali jireen; iyo farta Giriigga. Tani waa furihii lagu fahmay qoraalladii demootiga iyo kuwii farta sawirrada ee ilaa wakhtigaas qarsoodiga ahaa. Haddaba, sidii qof kale u yidhi, “baangadda wax lagu qodo iyo majarafadda, oo dhulka ka soo saaraya qoraalladan ku qoran xarfaha demootiga, waxay keenayaan caddayn ka badan midda meel kasta oo kale oo ka baxsan Qorniinka laftiisa laga helo, oo xaqiijinaysa saxnaanta diiwaannada qadiimiga ah ee Kitaabka Quduuska ah.” Sidaas ayaa isla dadkii u maleeyey inay Kitaabka Quduuska ah baabbi'inayaan loo adeegsaday, iyagoon haba yaraatee ogayn, inay fuliyaan wax sii sheegiddii markii ay meesha ka saareen xukunkii baadariga dhammaadkii 1260kii sano, oo weliba waxay heleen furihii qoraallada xaqiijinaya runnimada Qorniinka ay dadaalka badan ku bixiyeen inay baabbi'iyaan.

GSAM 83“Qaybtaada Ayaad ku Istaagi Doontaa”

GSAM 83.1Maxay ahayd wixii malaa'igtu Daanyeel u sheegtay inay dhici doonaan wakhtiga dhammaadka? Tan iyo markii uu maqlay kan quduuska ah oo leh, “Ilaa laba kun iyo saddex boqol oo maalmood, dabadeedna meesha quduuska ah waa la nadiifin doonaa,”20 maankiisa waxaa buuxisay welwel ku saabsan waxa ay noqon doonto “dhammaadka waxyaalahan,” iyo “ilaa goormay” ahaan doonto.21 Ugu dambayn waxaa la fahamsiiyey in ogaanshaha wakhtigu aanu ahayn wax loogu talagalay waayihiisa. Waxaa isaga lagu yidhi, “Laakiinse adigu jidkaaga iska mar ilaa dhammaadka, waayo, waad nasan doontaa, oo waxaad qaybtaada ku istaagi doontaa maalmaha dhammaadkooda.”22

GSAM 83.2Qaar waxay u qaateen in erayadani tilmaamayaan dhammaadka ugu dambeeya ee dunida, oo wakhtigaas Daanyeel, isaga iyo dadka Rabbiga intiisa kale, uu heli doono abaalgudkiisa, oo uu qaybtiisa dhaxalka ku istaagi doono. Waxaa naloo sheegay in erayga Cibraaniga ah ee qayb dhaxal ah, gobol dhul ah, iyo wixii la mid ah uu yahay gheh-vel. Kaasi ma aha erayga aayaddan loogu turjumay qayb; erayga halkan ku qoran waa goh rahl. Aqoonyahannada afka Cibraaniga waxay inoo sheegaan in eraygan, goh rahl, uu lix iyo toddobaatan jeer ku jiro Axdigii Hore, oo uu yahay isla erayga la adeegsaday markii laga hadlayey nadiifinta meesha quduuska ah ee tusaalaha ahayd, halkaas oo saami loo riday si loo go'aamiyo labada orgi kii la dili lahaa. Markuu wadaadka sare qaaday dhiiggii orgiga Rabbiga oo uu galay meesha quduuska ah si uu u qabto hawsha nadiifinta, reer binu Israa'iil oo dhammu dibadday taagnaayeen, iyagoo naftooda dhibaya oo dembiyadooda qiranaya, si ay eedla'aan ugu istaagaan, oo ay barakada wadaadka sare u helaan markuu meesha quduuska ah ka soo baxo. Sidaas daraaddeed, maalintaas reer binu Israa'iil waxay qaybtooda ku istaageen.

GSAM 84.1Markay iman lahayd nadiifinta meesha quduuska ah ee ugu dambaysa, dhammaadka labada kun iyo saddexda boqol oo maalmood, arrinta Daanyeel iyo arrimaha kuwii dhintay ee xaqa ahaa oo dhan ayaa la hor keeni lahaa Ilaah si loo eego. Sidaas ayuu Daanyeel qaybtiisa ku istaagayaa.

GSAM 84Erayadii oo Shaabadaysnaa ilaa 1798

GSAM 84.2Jawaabta su'aashii Daanyeel, “Rabbigayow, maxay waxyaalahan ugu dambayntoodu ahaan doontaa?”23 waxaa lagu yidhi, “Erayadu way xidhan yihiin, waana shaabadaysan yihiin ilaa wakhtiga dhammaadka.”24 Wixii sidaas maanka Daanyeel u mashquuliyey waxay ahaayeen “goorma?” iyo “ilaa goormay?” iyo “maxay ugu dambayntu ahaan doontaa?” Kuwani waxay ahaayeen arrimihii nebiga wareeriyey oo welweliyey, oo waxyaalahan oo keliya ayaa xidhnaan lahaa oo shaabadaysnaan lahaa ilaa “wakhtiga dhammaadka,” ee ma ahayn kitaabka Daanyeel oo dhan, sida dadka qaar u maleeyeen. Muddadan 1798 ka hor, dadka wax sii sheegidda baran jiray waxay iftiin ka haysteen toddobaatanka toddobaad, oo waxay fahmeen inay bilaabmeen 457 dhalashadii Masiixa ka hor; adeegiddii Masiixa ee dadweynaha, dhimashadiisii, iyo wixii la mid ahna waxay u dhaceen si waafaqsan xisaabinta sagaalka iyo lixdanka toddobaad iyo toddobaatanka toddobaad laga soo bilaabo taariikhdaas. Rumowgan saxda ah ee hawshii Badbaadiyaha, oo waafaqsan xisaabintan, ayaa siiyey caddayn xoog leh inuu runtii ahaa Masiixa runta ah, oo taariikhda bilowga toddobaatanka toddobaad sidaas ku sugnaatay si aan la beddeli karin. Inay garan waayeen in toddobaatanka toddobaad ay ahaayeen qaybtii ugu horreysay ee labada kun iyo saddexda boqol oo maalmood ayaa arrinta ka dhigtay mid shaabadaysan ilaa 1798 dabadii, sidii la sii sheegay.

GSAM 84Furaha 2300 maalmood

GSAM 84.3Haddaba aynu eegno xaqiiqooyinka arrintan ku saabsan. Ilaa sannadkii 1798, fasirayaasha wax sii sheegiddu iftiin kama ay haysan goorta ay 2300 maalmood dhammaan doonaan. Waxay fahmi kareen astaamaha, ekaanta iyo dugaagga kitaabka Daanyeel, laakiin ma ay sheegi karin halka ay 2300 maalmood ku dhammaan doonaan, waayo weli ma ay garanayn goorta ay maalmahaasi bilaabmeen. Caddaynta arrintan, waxaynu ka akhrinaynaa Qayladii Saqdii Dhexe, oo ahayd wargeys Adventist ah oo waagaas lagu daabici jiray magaalada New York, tirsigiisii ku taariikhaysnaa Juun 15, 1842: “Runtii waa wax xiiso leh in la helo qoraayo kala duwan oo mid waliba goonidiisa u shaqaynayey, kuwaas oo tan iyo 1798 arkay wax aan horeba loo garanayn—in toddobaatanka toddobaad ay fure u ahaayeen 2300 maalmood.”

GSAM 85Dad badan oo iftiinka helaya

GSAM 85.1Sida aqoontan loo “shaabadeeyey” ilaa uu ka yimid waqtigii Rabbigu u doortay in loo furo fahamka dadkiisa, sidaas oo kale ayay hubaal u ahayd in markii “waqtiga dhammaadka” yimid, kuwo badan ay Qorniinka “hor iyo dib ugu dhex ordi doonaan,” iyagoo waxyaalahan baadhaya. Marka la isu eego dhawr tarjumaadood oo aayaddan ah, fikirkan aad buu u caddaanayaa.

GSAM 85.2Dr. Adam Clarke wuxuu leeyahay: “Kuwo badan ayaa ku dadaali doona inay macnaha baadhaan; aqoontuna way kordhi doontaa—habkan aawadiis.”

GSAM 85.3Baybalka Jarmalka ee Luther, ee dib loo eegay, waxaynu ka akhrinaynaa: “Sidaas ayaa kuwo badan u dhex mari doonaan, oo ay ku heli doonaan faham weyn.”

GSAM 85.4Baybalka Jarmalka ee Tarjumaadaha Isbarbar yaal wuxuu leeyahay: “Kuwo badan ayaa dhammaantiis dhex mari doona, sidaasna aqoontu way ku kordhi doontaa.”

GSAM 85.5Baybalka Jarmalka ee L. Van Ess, oo uu Baabbaha Roomaankuna u oggolaaday akhristayaasha Kaatooligga ah, wuxuu u tarjumayaa: “Kuwo badan ayaa dhammaantiis baadhi doona, aqoontuna way weynaan doontaa.”

GSAM 85.6Baybalka af Iswiidhishka wuxuu leeyahay: “Kuwo badan ayaa dhexdiisa baadhi doona, aqoontuna way weynaan doontaa.”

GSAM 85.7Baybalka af Daanishka iyo af Noorwiijiga, ee dib loo eegay, wuxuu leeyahay: “Kuwo badan ayaa si hamuun leh u baadhi doona, aqoontuna way badnaan doontaa.”

GSAM 85.8Qayladii Saqdii Dhexe ee Juun 15, 1842, waxaynu ka akhrinaynaa raadinta iyo helidda aqoontan ku saabsan wixii shaabadaysnaa ka hor 1798: “Miyaanay ahayn isku beegmid la yaab leh in qoraayo intaas le'eg, iyagoon midba midka kale waxba ka ogayn, ay isku gunaanad gaadheen qiyaastii isku mar?”

GSAM 86.1Halkan waxaynu ku soo bandhigaynaa liis labaatan qof iyo kooxood oo kala duwan oo helay runta ku saabsan dhammaadka 2300 maalmood, iyagoon isgaadhsiin dhexdooda ah ku helin, balse ay ku heleen baadhitaan dadaal leh oo ay Qorniinka ku sameeyeen, iyagoo uu hoggaaminayey Ruuxa Ilaah. Liiskan waxa aynu hormuud uga dhigaynaa William Miller oo ka soo jeeday gobolka New York; dabadeedna waxaa ku xiga A. J. Krupp, oo reer Philadelphia, Pennsylvania ahaa; David McGregor, oo reer Falmouth, Maine ahaa; Edward Irving, oo reer Ingiriiska ahaa; Archibald Mason, oo reer Iskotland ahaa; W. E. Davis, oo reer South Carolina ahaa; Joseph Wolff, oo ka shaqeeyey meelo kala duwan oo Aasiya ah; Alexander Campbell, markii uu 1829 la dooday Robert Owen; Kabtan A. Landers, oo reer Liverpool, Ingiriiska ahaa; Leonard Heinrich Kelber, oo reer Stuttgart, Jarmalka ahaa; Lacunza, oo reer Isbayn ahaa; Hentzepeter, oo reer The Hague, Holland ahaa; Dr. Capadose, oo reer Amsterdam, Holland ahaa; Rau, oo reer Bavaria ahaa; wadaaddadii Tartary, sannadkii 1821; ardaydii Baybalka ee Yaman, oo ku qoray buuggoodii la odhan jiray “Seera”; Hengstenberg, oo joogay qayb kale oo Jarmalka ah; Ruushkii ku sugnaa Badda Kasbiyaan; Molokaners-kii ku sugnaa xeebaha Badda Baltiga, iyo kuwo kale.

GSAM 86.2Waxa soo socda ayaa muujinaya sida mawduucani marba marka ka dambaysa ugu caddaaday ardayda wax sii sheegidda, weliba iyagoon midba midka kale waxba ka ogayn:—

GSAM 86.3Qayladii Saqdii Dhexe ee Juun 15, 1842, waxaa ku qoran erayadan: “Waxa hadda na soo gaadhay buug leh cinwaankan: ‘Laba Qormo oo ku saabsan Tirooyinka Wax sii Sheegidda Daanyeel ee 2300 maalmood, iyo Waajibka Masiixiga ee ah inuu Baadho Samatabbixinta Kaniisadda, oo uu qoray Archibald Mason, adeegaha injiilka, Wishawtown, Iskotland, Newberg. Waxaa laga daabacay daabacaaddii Glasgow, waxaana daabacay Ward M. Gazeley, 1820.’ Buuggan Mason wuxuu ku leeyahay: ‘Waxaan dhowaan arkay buug yar oo markii ugu horraysay Ameerika uu ku daabacay Wadaad Wm. E. Davis, oo reer South Carolina ah, dabadeedna dib loogu daabacay 1818 Warkington, oo ku taal koonfurta Ingiriiska. Qoraagani wuxuu sheegayaa in 2300 maalmood ay la bilaabmeen toddobaatanka toddobaad (cutubka 9:24). Ra'yigan waxaa igu kallifaysa inaan ku raaco.’”

GSAM 87Davis, oo reer South Carolina ahaa

GSAM 87.1Isla tirsigaas Qayladii Saqdii Dhexe, tifaftiruhu wuxuu yidhi: “Buugga Davis waa in la qoray qiyaastii 1810.” Isagoo ka hadlaya doodda buugga lagu soo bandhigay, wuxuu leeyahay: “Akhristuhu runtii wuxuu isu malayn karaa inuu akhrinayo qoraallada Miller, Litch, Stores, ama Hale, laakiin waxaan rumaysan nahay in qoraayada hadda wax ka qora imaatinka labaad midkoodna aanu ogayn jiritaanka buuggan ilaa toddobaadkii hore. Tifaftiraha wargeyskan [Qaylada] hore uma uu maqal. Aragtidii Davis ee waqtiga, oo uu Mason taageeray, waxay ahayd in 2300 maalmood ay dhammaan doonaan sannadka Yuhuudda ee 1843—sannadkeenna 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff iyo labaatan kale

GSAM 87.2Qayladii Saqdii Dhexe ee Agoosto 31, 1843, waxaynu ka akhrinaynaa in “sannadkii 1822 Joseph Wolff (oo reer Ingiriiska ahaa) uu daabacay buug cinwaankiisu ahaa ‘Mar Kale Ayuu Iman Doonaa, Wiilka Aadanaha oo Daruuraha Cirka ku Jira.’” Waxa kale oo ku qornaa in “sannadkii 1826 labaatan qof, oo ka kala tirsanaa dhammaan mad-habyada caqiidada soo jireenka ah haya, ay London kula kulmeen Mudane Wolff si ay Baybalka u bartaan. Dhammaantood waxay isku raaceen gunaanad isku mid ah. Waxay 1260 ku dareen 45 sannadood.” Marka 45 sannadood lagu daro 1260 sannadood oo ku dhammaaday 1798, waxay ina gaadhsiinaysaa dhammaadka sannadka Yuhuudda ee 1843, oo runtii ah sannadkeenna 1844.

GSAM 87Aragtidii Alexander Campbell

GSAM 87.3Isla tirsigaas wargeyska waxaa Alexander Campbell laga sheegay in “sannadkii 1829 uu dooddiisii caanka ahayd la yeeshay Robert Owen, oo aan rumaysadka lahayn, taas oo uu ku dooday in aragtiyadii Daanyeel ay gaadhayaan dhammaadka waqtiga, in 2300 maalmood ay yihiin sannado, oo ay dhammaan doonaan qiyaastii 1847 sannadood laga bilaabo dhalashadii Masiixa, taas oo, sida uu isagu caddeeyey, ahayd afar sannadood ka hor xisaabta guud ee la isticmaalo.” Sidaas daraaddeed xisaabtiisu waxay dhab ahaan dhammaadka 2300 maalmood ku beegi lahayd dhammaadka 1843 sannadood oo Yuhuuddu tiriso oo buuxa, laga bilaabo bilowga taariikhda Miilaadiga—runtii 1844.

GSAM 88.1Qayladii Saqdii Dhexe ee Sebtembar 21, 1843, waxaa ku qoran hadal ku saabsan buug la helay oo cinwaankiisu yahay: “Cod ku Socda Ingiriiska iyo Ameerika, oo Qorniinka ku Caddaynaya Imaatinka Labaad ee Rabbigeenna iyo Badbaadiyeheenna, oo Aynu Maalin Walba ku Tukanno, Annagoo Leh, ‘Boqortooyadaadu ha timaado, doonistaada dhulka ha loogu yeelo sida jannada loogu yeelo,’25 oo uu qoray Kabtan A. Landers, oo reer Liverpool ah, waxaana daabacay S. Kent iyo Shirkaddiisa, 1839.”

GSAM 88.2“Isagu, sida kuwa kale, wuxuu bixinayaa xisaabinta waqtiga, isaga oo dhammaadka 2300 maalmood ka dhigaya 1847 sannadood laga bilaabo dhalashadii dhabta ahayd ee Masiixa.” Taasi waxay noqonaysaa sannadkeenna 1844, waayo wuxuu dhashay afar sannadood ka hor xisaabta guud ee la isticmaalo.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Wargeyska Review and Herald ee Maajo 17, 1892, waxaa ku jira maqaal uu qoray Wadaad L. R. Conradi, oo reer Hamburg, Jarmalka ah, kaas oo uu ku leeyahay:—

GSAM 88.4“Akhristayaasheenna intooda badan malaha way maqleen Bengel, oo ahaa wadaad sare oo caan ka ahaa kaniisadda Luther, kaas oo qarnigii hore [sida uu Schaff sheegay, Bengel wuxuu dhintay 1751] waqtiga soo muuqashada Rabbigeenna ku beegay sannadka 1836, isagoo xisaabtiisa ku saleeyey tirada 666 ee ku jirta Muujintii. Laakiin waqti dheer ka hor intaan waqtigaasi dhammaan, nin kale ayaa bilaabay inuu wax qoro, kaas oo ahaa macallin madax ah oo la odhan jiray Leonard Heinrich Kelber. Buuggiisii yaraa ee ugu horreeyey wuxuu soo baxay 1824, waxaana la odhan jiray ‘Dhammaadku Waa Dhow Yahay,’ wuxuuna ka koobnaa fasiraad Matayos 24 iyo 25 ah. Waxaa lagu daabacay Bavaria. Laakiin sannadkii 1835 waxaa Stuttgart ka soo baxay buug ka weyn kii hore, oo isla cinwaankaas leh, kana kooban 126 bog. Tani xiiso gaar ah ayay yeelan doontaa, si aan akhristayaasheenna fikrad ka sii wanaagsan uga siiyana, waxaan ku darayaa tarjumaadda bogga cinwaanka: ‘Dhammaadku Wuu Imanayaa, oo si xeeldheer oo lagu qanci karo looga caddeeyey ereyga Ilaah iyo dhacdooyinkii ugu dambeeyey; taas oo gebi ahaanba burinaysa dhammaan fikradaha xun ee hore looga qaatay sugitaanka imaatinka Rabbigeenna, ama xisaabinta waqtiga; oo si cad u tusaysa sida wadaadka sare Bengel uu toddoba sannadood ugu qaldamay sannadka weyn ee go'aanka; waayo sannadka 1836 ma aha, balse sannadka 1843 ayaa ah dhammaadka, kaas oo halganka weyn ee u dhexeeya iftiinka iyo gudcurka lagu soo afjari doono, xukunkii nabadda ee Rabbigeenna Ciise oo muddada dheer la sugayeyna uu dhulka ka bilaabmi doono.’

GSAM 89.1“Daabacaad labaad ayaa soo baxday 1841, iyaduna Stuttgart, iyo, inta aan ogahay, mid kale oo Saxony ka soo baxday. Sida bogga cinwaanku muujinayo, buugga yari, ka dib markii uu ka jawaabay fikradihii xumaa ee dadku hore u qabeen, wuxuu si cad oo aan mugdi lahayn u muujinayaa xidhiidhka jira ee u dhexeeya 2300 maalmood ee Daanyeel 8 iyo toddobaatanka toddobaad ee Daanyeel 9, wuxuuna ku gaadhsiinayaa sannadka 1843 (1843 ee Yuhuudda—keenna 1844). Dabadeed inta buugga ka hadhay ayuu calaamadaha wakhtiyada kaga muujinayaa in dhacdadani ay dhow tahay.

GSAM 89.2“Xaqiiqada ah in dhawr daabacaadood ay soo baxeen ayaa keligeed markhaati ka noqon lahayd xiisihii uu abuuray. Walaal Schäche, oo hadda ku nool Ustaraaliya, wuxuu xayaysiiskiisa ku arkay xataa gobolka fog ee Silesia, markii uu dalbadayna wuxuu ku akhriyey xiiso weyn, isagoo albaabbada isku xidhay. Buugga lagama heli karo wax raad ah oo muujinaya in qoraagu uu wax ka ogaa dhaqdhaqaaq kale oo la mid ah oo dunida ka jiray, haddana Ruuxa Ilaah ayuu ku gaadhay isla gunaanadyadaas.

GSAM 89.3“Sannadkii 1842 wuxuu qoray buug kale oo ka sii weyn oo ka koobnaa 286 bog, isaguna Stuttgart, kuna saabsanaa ‘Fikradaha Aasaasiga ah iyo kuwa Qorniinka ee ku Saabsan Abuurista Dunida iyo Muddada ay Jirayso; ama jawaab xeeldheer oo laga bixiyey su'aasha: Sababta uu Ilaah dunida ugu abuuray lix maalmood oo isku xiga—soo dhowaanshaha Rabbigeenna si uu u xukumo kan Masiixa ka geesta ah—dhacdooyinka waaweyn ee farxadda leh ee sannadka 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Qiyaastii sannadkii 1812, Lacunza, oo joogay Isbayn, wuxuu daabacay buug cinwaankiisu ahaa Imaatinka Masiixa ee Haybad iyo Ammaan. Qoraagu wuxuu isku qariyey magaca “Ben Ezra,” waxaana loo malaynayaa inuu ahaa Yuhuudi rumaysadka qaatay. Edward Irving, oo reer Ingiriiska ahaa, markii uu bilaabay hawshiisii ku saabsanayd imaatinka labaad, wuxuu buugga kor ku xusan u tarjumay af Ingiriisi. Sidaas ayuu warkiisa ugu sheegay ugu yaraan laba af.

GSAM 89.5Runtii waa wax xiiso leh, sannado ka dib, in la isu keeno gunaanadyadii ardaydii kala duwanayd ee laga soo bilaabo bilowgii qarnigii hore ilaa 1840 xisaabiyey muddada 2300 maalmood, oo toddobaatanka toddobaad u aqoonsaday qaybta koowaad ee muddadaas, dabadeedna la arko inay dhammaantood isku raaceen in muddadu ku dhammaanayso 1844.

GSAM 901844 waa dhammaadka runta ah ee 2300 maalmood

GSAM 90.1Waxaa soo bixi karta su'aasha ah: Ma hubi karnaa in 1844 ay tahay taariikhda runta ah ee dhammaadka 2300 maalmood? Haa! Waayo sida ay hubaal u tahay in rumoobid been ah oo wax sii sheegiddu aanay iman karin waqtiga saxda ah ee rumoobidda runta ah, sidaas oo kale waa hubaal inaynu ku gunaanadno in sannadka 1844 uu yahay dhammaadka saxda ah ee 2300 maalmood. Ilaah, oo aqoontaas shaabadeeyey ilaa 1798, oo ballanqaaday in markaas iftiinku soo bixi doono, wuxuu Ruuxiisa aan qaldamin ku hoggaamiyey kuwii si daacad ah isaga uga baryey faham sax ah oo waqtiga ku saabsan. Waqtigiisii ayaa yimid si “aqoonta” mawduucaas ku saabsan “loo kordhiyo,” wuxuuna bixiyey iftiinkii runta ahaa.

GSAM 90.2Markaynu helnay dhammaadka muddadii dadka la fahamsiiyey intii lagu jiray “waqtiga dhammaadka,” waxaa wanaagsan inaynu weydiinno waxa helitaankaasi ka dhigan yahay. Waxaynu helaynaa in muddadaas, marka hawsha injiilka la soo afjarayo, la sheegi doono waqti cayiman oo xukunku fadhiisanayo. Yooxanaa wuxuu leeyahay: “Oo waxaan arkay malaa'ig kale oo ku duulaysa cirka dhexdiisa, oo haysata injiilka daa'imka ah inay ku wacdido kuwa dhulka deggan, iyo quruun kasta, iyo qabiil kasta, iyo af kasta, iyo dad kasta, iyadoo cod weyn ku leh, Ilaah ka cabsada, oo ammaan isaga siiya; waayo saacaddii xukunkiisa ayaa timid; oo caabuda kii sameeyey samada, iyo dhulka, iyo badda, iyo ilaha biyaha.”27 Malaa'igaha dhabta ahi dadka kuma wacdiyaan injiilka. Dadka ayaa ah kuwa Rabbigu qudhiisu doortay inay injiilkiisa ku wacdiyaan ilaa dhammaadka dunida.28 Haddaba malaa'igtani waxay astaan u tahay farriin injiil ah oo ku dhawaaqaysa in la gaadhay waqtigii xukunku “ka bilaabmi lahaa guriga Ilaah.”29 Farriin noocaas ah lagama bixin karin Qorniinka ilaa Qorniinka laga helay muddada horseedaysa xukunka. Muddada 2300 maalmood, sida hore loo tilmaamay, waxay gaadhaysaa xukunka baadhitaanka ee dadka Ilaah.

GSAM 91Maalinta kafaaraggudka oo ah waqti xukun

GSAM 91.1Maalinta kafaaraggudka, oo ah nadiifinta meesha quduuska ah ee dhulka, Yuhuuddu waxay u fahmi jirtay welina u fahamsan tahay maalin xukun. Xataa hadda oo ay kala firdhisan yihiin, in kastoo aanay samayn karin dhammaan cibaadadii waagii hore ee ku xidhnayd maalintaas sharafta iyo cabsida leh, waxaa loo dhawraa maalin xukun ahaan. Si aynu tan u caddayno waxaynu marka hore soo xiganaynaa wargeys Yuhuudeed oo lagu daabaco San Francisco, California, oo la yidhaahdo Fasiraha Yuhuudda, kana ah afhayeenka Yuhuudda dhaqankooda ku dheggan ee ku nool galbeedka Buuraha Rocky. Tirsigii Sebtembar, 1892, waxaa ku jiray ogeysiis sheegaya in ka hor intaan tirsiga xiga la soo saarin ay iman doonaan bisha toddobaad iyo maalinta kafaaraggudku. Waxay bisha toddobaad u yaqaannaan Tishree, tan lixaadna Ellul; sidaas daraaddeed wargeysku wuxuu yidhi: “Bishii Ellul waa la joogaa, oo dhawaaqyada digniinta leh ee Shofar [buunka ay ahayd in la afuufo laga bilaabo maalinta koowaad ilaa maalinta tobnaad ee bisha toddobaad, Sabuurradii 81:3, 4] waxaa subax kasta laga maqlayaa sunagogyada kuwa dhaqanka ku dheggan, iyagoo ku boorrinaya in loo diyaargaroobo maalinta xusuusta, iyo xukunka ugu dambeeya ee Yom Kippur.” Maaddaama ay ku jireen dhammaadka Ellul, oo ah bisha lixaad, Tishree oo ah bisha toddobaadna ay bilaabmi rabtay, subax kasta muddo toban maalmood ah waxay maqli lahaayeen buunka ku dhawaaqaya xukunka ugu dambeeya ee sannadka ee nidaamkaas waxyaalaha imanaya sii tusaalaynayey.

GSAM 91Markhaatifurka rabbi Yuhuudi ah

GSAM 91.2Mar kale, sannadkii 1902, Rabbi Isidore Myers, oo ahaa rabbiga jameeco weyn oo Yuhuud ah oo ku sugnaa San Francisco, California, isagoo ku dhawaaqaya maalinta kafaaraggudka, wuxuu yidhi: “Markuu ka gudbayo marinka waqtiga ee sannad u gudbaya sannad kale, reer binu Israa'iil waxaa si xoog leh loo xusuusiyaa abuurista iyo talada guud ee Abuuraha ee wax kasta ka sarraysa, waxaana loogu yeedhaa inuu buun afuufid ku xuso sannadguurada, haddii sidaas loo odhan karo, dhalashada waqtiga iyo boqor caleemo saarkii Boqorka weyn. Waxa kale oo codka isla buunkaas, ama Shofar, loogu yeedhaa inuu dib u milicsado oo uu si xeeldheer u baadho falimihiisii sannadkii la soo dhaafay, isagoo gariiraya hor taagan isha wax kasta aragta ee Caddaaladda Weligeed Jirta oo ku fadhida carshiga xukunka.”

GSAM 92.1Maaddaama cibaadada macbudka Yuhuudda meesha quduuska ah la nadiifin jiray sannad kasta hal mar, waa inay Daanyeel u caddayd in nadiifinta meesha quduuska ah ee dhammaadka 2300 maalmood ay la xidhiidho wax kale oo ka baxsan cibaadada sannadlaha ah ee waxyaalaha imanaya sii tusaalaynaysay. Rabbigu dadkiisa hore ayuu u baray in marka astaamo loo isticmaalo wax sii sheegidda, muddada la bixiyey loo tiriyo “maalin kasta sannad ahaan.”30 Sidaas daraaddeed muddadan 2300 maalmood ah, sida aynu aragnay, waxay soo gaadhaysaa dhammaadka hawsha Masiixa ee wadaadka sare ahaan ee meesha quduuska ah ee samada—xukunka baadhitaanka ee kuwa dacwadahooda, qirashada dembiga aawadeed, la keenay meesha quduuska ah ee samada.

GSAM 92Farriinta xukunka oo waqtigeedu ku beegnaa 1844

GSAM 92.2Markii la helay muddada uu xukunka quduusiintu bilaabmi lahaa, jidkii ayaa furmay si, iyadoo la raacayo kala dambaynta dhacdooyinka ee Rabbigu dejiyey, sida wax sii sheegidda loogu tilmaamay, farriinta loo bixiyo: “Saacaddii xukunkiisa ayaa timid.” Fiiro gaar ah u yeelo, ma sheegayo in isla marka muddadaas la helo farriinta lagu dhawaaqi doono, balse in iftiinkii hore loo “shaabadeeyey” la caddayn doono. Waxaynu si cad u aragnaa in tan la fuliyey. Cutubyada soo socda waxaa ka muuqan doonta in Rabbigu isla sidaas si cayiman u tilmaamay waqtiga farriinta imaatinka lagu dhawaaqi doono, iyo in si dhab ah oo sidaas la mid ah baaqa dunida loo gaadhsiiyey.

Notes

  1. Daanyeel 12:8-10. ↩
  2. Daanyeel 8:17. ↩
  3. Daanyeel 12:4. ↩
  4. Sharciga Kunoqoshadiisa 29:29, ↩
  5. Naxuum 3:2. ↩
  6. Naxuum 1:5-9. ↩
  7. Naxuum 2:3-5. ↩
  8. Yoo'eel 2:1. ↩
  9. Sefanyaah 2:1-3. ↩
  10. Daanyeel 11:35. ↩
  11. Daanyeel 12:7. ↩
  12. Muujintii 11:3. ↩
  13. Muujintii 11:7-9. ↩
  14. Anderson, Taariikhda Sannadlaha ah ee Kitaabka Quduuska ah ee Afka Ingiriisiga, bogga 494. ↩
  15. Thomas Dick, Hagaajinta Bulshada, bogga 154. ↩
  16. Thier, Kacaankii Faransiiska, mugga 2, bogga 371. ↩
  17. Isla buuggaas, bogga 338. ↩
  18. Isla buuggaas, bogga 365. ↩
  19. Muujintii 11:11, 12. ↩
  20. Daanyeel 8:14, ↩
  21. Daanyeel 12:6-8. ↩
  22. Daanyeel 12:13. ↩
  23. Daanyeel 12:8, ↩
  24. Daanyeel 12:9. ↩
  25. Matayos 6:10. ↩
  26. Taariikhda ku qoran geesta bogga ee Matayos 2:1. ↩
  27. Muujintii 14:6, 7. ↩
  28. Matayos 28:19, 20. ↩
  29. 1 Butros 4:17. ↩
  30. Tirintii 14:34; Yexesqeel 4:6. ↩

Note

Back