Бүлек 1 — Кереш
GSAM 21.1Мәсихтең икенсе килеүе тураһында һөйләгәндә, беҙ ысынбарлыҡта Эден баҡсаһынан тәүге ата-әсәләребеҙҙе ҡыуғандан бирле Хоҙай халҡы өсөн өмөт булып килгән темаға тотонабыҙ. Йыланға әйтелгән һүҙҙәрҙә — ҡатындың орлоғо уның башын һындырыр — ниһайәт, яңынан тергеҙеүсе килеп, Шайтандың баҫып алыуҙарын еңер һәм Ерҙә Хоҙайҙың маҡсатын тормошҡа ашырыр, тигән ышаныс бар ине. Фараз ителә, Аҙәм менән Һауа был эштең бик тиҙ үтәләсәгенә һәм уларҙың тура нәҫеленән килгән берәү еңеүсе буласағына ышанған. Әммә Хоҙайҙың планында күренгән юҡҡа сығыуҙан ҡотҡарасаҡ Ҡотҡарыусы тураһындағы вәғәҙә «донъя башланырҙан алда Мәсих Исала беҙгә бирелгән үҙ маҡсаты һәм рәхмәтен» тормошҡа ашырыуҙа һуңынан барлыҡҡа килгән бөтә нәмәләрҙе үҙ эсенә алған.1
GSAM 21.2Әгәр Аҙәм менән Һауа донъяның юҡҡа сығыуы менән уның яңынан тергеҙелеүе араһындағы оҙон быуаттар буйына донъяны тултырасаҡ михнәт һәм ҡайғыны бер юлы күреп алһа, уларҙың ҡайғыһы күтәреп булмаҫлыҡ булыр ине. Күк Аллаһы, үҙенең йомшаҡ мәрхәмәте һәм шәфҡәте менән, был күренеште уларҙан йәшерҙе һәм уларҙы Алла балаларының данлыҡлы азатлығына тиҙ арала сығарыласаҡ тигән йылы өмөт менән йәшәтергә ҡалдырҙы. Ҡотҡарыу яҡын тигән фекер уларҙы был ваҡиғаны ҡаршы алырға әҙерләнергә тағы ла нығыраҡ ынтылырға тәбиғи рәүештә этәрер ине.
GSAM 22.1Аҙәмдән башлап бөтә быуаттарҙа ла Хоҙай халҡы менән шулай булды. Улар киләсәктә ҙур һәм мөһим ваҡиға буласағына — Мәсих ниһайәт килеп, үҙ патшалығын ҡорасағына — ышаныслы ине. Улар ҙа Аҙәм менән Һауа кеүек үк был ваҡиғаның яҡынлашыуына ышанды, һәм үҙҙәре йәшәгән осор менән ваҡиға араһында нимәләр буласағын тойманы; юғиһә улар бүләк маҡсатына ынтылып барғанда рухы төшөп ҡалыр ине.
GSAM 22.2Был фекерҙе ҙур асыштар юлында булған ваҡиғалар миҫалында күрһәтергә мөмкин. Уларҙы башланғысҡа сығарған кешеләр, моны аңламайынса ла, ысынлап та Хоҙайҙың маҡсатын тормошҡа ашырған; әммә уларҙы рухландырған идеялар бөтә яҡтан да уларҙы хәрәкәткә килтергән үҙ теориялары менән тап килмәгән.
GSAM 22Колумбтың асыштарының киң йоғонтоһо
GSAM 22.3Монтгомери үҙенең American History2 (1902 йылғы баҫма, 8–9-сы биттәр) китабында Колумбтың сәйәхәткә сығыуға этәргес биргән теорияһы һәм көнбайышҡа йөҙ тотоп Көнсығыш Һиндияға барып етеү планының тормошҡа ашырылыуы тураһында былай ти:—
GSAM 22.4«Колумб Португалия короле проектын яҡшырта алыр тип уйланы. Ул Диаз билдәләгән юлдан Һинд ерҙәренә барып етеүҙең ҡыҫҡараҡ һәм уңайлыраҡ юлы барлығына ышанды. Генуя диңгеҙсеһе [Колумб] планы батырлыҡҡа ла, оригинальлеккә лә бай ине. Көнсығышҡа йә көньяҡҡа һәм көнсығышҡа түгел, ә тура көнбайышҡа йөҙ тотоуҙы ул тәҡдим итте. Уның был батыр планы өсөн өс ныҡлы һәм ышаныслы сәбәп бар тип ул ышанды: Беренсенән, ул үҙе йәшәгән дәүерҙең иң яҡшы география китаптары кеүек, ерҙең күптәр уйлағанса тигеҙ түгел, ә шар формаһында булыуына ышанды. Икенсенән, ул был ер шарының ысынбарлыҡтағыҙан күпкә бәләкәйерәк икәнен һәм уның ҙур өлөшө һыу урынына ҡоро ерҙән тора тип фараз итте. Өсөнсөнән, Америка континентының йәки Тын океандың барлығын ул бөтөнләй белмәй һәм фаразламағанлыҡтан, Азия йәки Һинд утрауҙарының ярҙары Испания һәм Европаның көнбайыш ярының тура ҡаршыһында урынлашҡан тип уйланы. Ципанго, йәғни Японияға тиклемге бөтә араны ул, мөгаен, дүрт мең мильдан артмаҫ тип баһаланы.
GSAM 23.1«Уның планы түбәндәгесә ине: ул Европаҙан сығып, кораблен көнбайышҡа — Японияға йүнәлтер, ер шарының бөкөрөкләнеүенә эйәреп, эҙләгән нәмәһенә тиклем барып еткәнсе юлды дауам итер. Уның фекеренсә, был эҙләнеү себендең алма өҫтөнән атлап әйләнеп сығыуы кеүек үк ышаныслы һәм ябай ине.
GSAM 23.2«Әгәр экспедиция уңышлы булһа, уға ҙур өҫтөнлөк эләгер ине: ул Португалия кеүек боролоп, ян ишектән түгел, ә тура алғы ишектән Һиндостанға инер ине.
GSAM 23.3«Беҙ күрәбеҙ, был кеше, үҙ заманындағы теләсә кем кеүек практик математиканы, географияны һәм навигацияны яҡшы белгән, тәүге мәсьәлә — Ерҙең формаһы — буйынса дөрөҫ фекер йөрөткән, әммә ҡалған ике мәсьәлә буйынса бөтөнләй хаталанған.
GSAM 23Бәхетле хата
GSAM 23.4«Әммә, ғәжәп булһа ла, уның хаталары бер яҡтан уға ярҙам итте. Араға бәйле хатаһы иң бәхетле хата булды. Әгәр Колумб ер шарының ҙурлығын һәм был сәйәхәттең дөрөҫ оҙонлоғон дөрөҫ иҫәпләгән булһа, ул, мөгаен, сәйәхәткә сыҡмаҫ та ине, сөнки тәҡдим ителгән португал маршруты күпкә ҡыҫҡараҡ һәм арзаныраҡ икәнен шунда уҡ аңлар ине. Тағы ла, әгәр ул Америка континентының тура юлына киҫкен ҡаршы ятҡанын күҙ алдына килтерһә йәки ниндәйҙер рәүештә алдан тойһа, был үҙе үк уны асыш сәйәхәтенә сығырға этәрмәҫкә лә мөмкин ине, сөнки уның маҡсаты яңы ер табыу түгел, ә иҫке ергә яңы юл табыу ине.»
GSAM 23Бөтә быуаттарҙың бөйөк өмөтө
GSAM 23.5Шулай итеп, быуаттар буйына Хоҙай халҡы Мәсихтең килеүен «рухтың якоре, ышаныслы һәм тотороҡло» тип алдан өмөт итеп йәшәне.3 Күп ваҡыт ҡайғы-хәсрәттәр араһында улар әрнеп: «Эй, Раббым, азатлыҡ ҡасан килә?» – тип ҡысҡыра торһалар ҙа, улар алға атланы, һәм Павел кеүек әйттеләр һәм бөгөн дә әйтәләр: «Беҙҙең Раббыбыҙ Иисус Христос килгәндә, уның алдында беҙҙең өмөтөбөҙ, шатлығыбыҙ йәки ҡыуаныс тажыбыҙ кем булыр? Һеҙ түгелме ни?»4
GSAM 24Өмөт ярҙамында ныҡ торған Павел
GSAM 24.1Был өмөттөң ныҡ тотоусы көсөн дәлилләгән бер нисә миҫал ҙа етә. Павел Феликс алдында яуап биргәндә һәм үҙен яҡлау өсөн һөйләү мөмкинлеге алғанда, ул әйтте: «Мин ата-бабаларымдың Аллаһына улар еретиклыҡ тип атай торған юл буйынса ғибәҙәт ҡылам; закон һәм пәйғәмбәрҙәр китаптарында яҙылған бөтә нәмәләргә ышанам; һәм Аллаға өмөтләнәм — улар үҙҙәре лә моны ҡабул итә: үлеләр терелер, ғәҙел дә, ғәйепле лә».5
GSAM 24.2Агриппа алдына килтерелгәс, Павел үҙен оҫта яҡлап әйтте: «Мин хәҙер Аллаһының ата-бабаларыбыҙға биргән вәғәҙә өмөтө өсөн тороп, хөкөм ителәмен; шул вәғәҙәгә беҙҙең ун ике ҡәбиләбеҙ көнө-төнө Аллаға тырышып хеҙмәт итеп өмөт итә. Шул өмөт арҡаһында, Агриппа батша, мин яһүдтәр тарафынан ғәйепләнәм. Ни өсөн һеҙҙең өсөн ышанмаҫлыҡ булып күренә, Алланың үлеләрҙе терелтә алыуы?»6 Һуңынан ул Цезар алдына сығыр өсөн Римгә килгәс, яһүдтәргә: «Мин Израил өмөтө өсөн ошо сылбырға бәйләнгәнмен», — тине.7
GSAM 24.3Павел был өмөт тураһында Титусҡа яҙған хатында асыҡтан-асыҡ һөйләне: «Ҡотҡарыу килтергән Алланың рәхмәте бөтә кешеләргә күренде; ул беҙҙе уҡыта: боҙоҡлоҡтан һәм донъя теләктәренән баш тартып, был донъяла айыҡ, ғәҙел һәм изге тормош менән йәшәргә, бәрәкәтле өмөттө һәм бөйөк Аллабыҙҙың һәм Ҡотҡарыусыбыҙ Иисус Христостың данлы күренеүен көтөргә.»8
GSAM 24Петр өмөт менән шатланып
GSAM 24.4Петр шул уҡ өмөт тураһында түбәндәгесә һөйләй: «Раббыбыҙ Иисус Христостың Аллаһы һәм Атаһы маҡтауға лайыҡ, ул үҙенең ҙур рәхимлелеге буйынса Иисус Христостың үлеләрҙән терелеүе аша беҙҙе яңынан тере өмөткә тыуҙырҙы, юғалмаҫ, бысралмаҫ һәм һүрелмәҫ мираҫҡа — күктә һеҙҙең өсөн һаҡланғанға; һеҙ һуңғы ваҡытта асылырға әҙер торған ҡотҡарыуға ирешеү өсөн иман аша Хоҙай көсө менән һаҡланаһығыҙ. Шунда һеҙ ҙур шатлыҡ кисерәһегеҙ; хәҙер, кәрәк булһа, бер аҙ ваҡыт төрлө һынауҙар арҡаһында ҡайғы кисерһәгеҙ ҙә, иманығыҙҙың һыналыуы ут менән һыналһа ла юҡҡа сыға торған алтынға ҡарағанда күпкә ҡиммәтлерәк булып, Иисус Христос күренгәндә маҡтауға, хөрмәткә һәм данға лайыҡ булыуы асыҡланһын өсөн. »9
GSAM 25Яратыуҙа Хоҙайҙың маҡсаты
GSAM 25.1Изге Яҙмалар донъяны барлыҡҡа килтереүҙә Хоҙайҙың маҡсатын аса; ә пәйғәмбәрлек һүҙҙәренән киләсәккә ҡарата уның планын да беләбеҙ: «Күктәрҙе барлыҡҡа килтергән, ерҙе формалаштырып, уны барлыҡҡа килтергән Хоҙай үҙе әйтә: ул уны нығытҡан; ул уны бушҡа барлыҡҡа килтермәгән, йәшәү өсөн формалаштырған».10 Уны барлыҡҡа килтергәс, ул уны кешегә тапшырҙы. Псалм яҙыусыһы әйтә: «Күк, хәтта күктәр — Хоҙайҙыҡы; ә ерҙе ул кеше балаларына бирҙе».11 Әммә ул уны кешегә тапшырғанда кеше тура булған, зирәк кеше әйткәнсә: «Мин тик шуны таптым: Хоҙай кешене тура итеп яратты; әммә улар күп төрлө хәйләләр эҙләп тапҡандар».12
GSAM 25.2Раббының кеше нәҫеле менән мөнәсәбәте тураһында былай тип уҡыйбыҙ: «Аҙәм балаларын бүлгәндә ул халыҡтарҙың сиктәрен Израил балаларының һанына ҡарап билдәләне»,13 йәғни киләсәктәге патшалығының подданиҡтары булараҡ, ахырҙа ер йөҙөнә йыйыласаҡ ысын Израилдең һанына ярашлы. Был Павел һүҙҙәре менән былай әйтелә: «Алла ... бер ҡандан бөтә кеше милләттәрен барлыҡҡа килтерҙе, улар ер йөҙөндә йәшәһендәр өсөн, алдан билдәләнгән ваҡыттарҙы һәм йәшәү сиктәрен билдәләне; улар Хоҙайҙы эҙләһендәр, бәлки уны тойорға һәм табырға тырышырҙар, ул беҙҙең һәр беребеҙҙән алыҫ булмаһа ла; сөнки унда беҙ йәшәйбеҙ, хәрәкәт итәбеҙ һәм барбыҙ».14 Ер менән бәйле был тәүге маҡсат тормошҡа ашҡанда, «халҡың да барыһы ла ғәҙел буласаҡ.»15 Тағы ла шул хәлдә улар хаҡында әйтелә: «Унда йәшәүсе: Мин ауырыйым, — тип әйтмәйәсәк; унда йәшәүсе халыҡтың ғәйептәре ғәфү ителәсәк.»16 Ул ваҡыт — «йомшаҡ күңеллеләр ерҙе мираҫ итеп аласаҡ; һәм тыныслыҡ муллығында шатланасаҡ.»17
GSAM 26Мәсихтең икенсе килеүе – риүәйәт түгел
GSAM 26.1Петрҙың икенсе хатында былай тип әйтелә: «Беҙ һеҙгә беҙҙең Раббыбыҙ Иисус Христостың көсөн һәм килеүен танытҡанда, зирәк уйлап табылған риүәйәттәргә эйәрмәнебеҙ, ә уның бөйөклөгөнөң шаһиттары булдыҡ. Сөнки ул Ата Хоҙайҙан дан һәм мәртәбә алды, бөйөк дан араһынан уға бындай тауыш килгәндә: Был минең яратҡан Улым, унда мин ризамын. Һәм был тауышты беҙ уның менән изге тауҙа булғанда күктән ишеттек. Беҙҙә шулай уҡ пәйғәмбәрлектең нығыраҡ ышаныслы һүҙе бар; уны һеҙ ҡараңғы урында балҡып торған ут кеүек ҡабул итеп, иғтибарлы булһағыҙ яҡшы, таң атырға һәм йөрәктәрегеҙҙә таң йондоҙо сығырға тиклем. »18
GSAM 26.2Был яҙмала апостол тауҙағы ҡиәфәт үҙгәреүен Мәсихтең икенсе килеүенә дәлил итеп килтерә. Был күренештән алда беҙҙең Ҡотҡарыусы апостолдарына: «Бында торған ҡайһы берәүҙәр үлемде татымаҫ, кеше Улының үҙ патшалығында килгәнен күргәнсе»19 — тип әйткән; Лука хәбәр итеүенсә: «Бында торған ҡайһы берәүҙәр үлемде татымаҫ, Алланың патшалығын күргәнсе».20
GSAM 26.3Был вәғәҙә тура мәғәнәлә үҙе үк преображение ваҡытында тормошҡа ашты. Тауҙағы был «күренештә» улар Иисусты данлы хәлдә күрҙе, ул үҙ патшалығында килгәндә шундай булып күренәсәк. Улар үлем тәмен татымай күккә күсерелгән Элиасты (Илияны) Раббы килгәндә «бер мәлдә, күҙ асып йомғансы» үлемлелектән үлемһеҙлеккә күсереләсәк кешеләрҙең символы итеп күрҙе.21 Шулай уҡ үлгән Муса ла бар ине, ул Раббыны ҡаршы алыр өсөн үлеләрҙән терелеүселәрҙе сағылдыра. Шулай итеп, был «күренештә» улар Христостың үҙ патшалығында килеүен, ул уларға вәғәҙә иткәнсә, күрҙеләр.
GSAM 27Пәйғәмбәрлек — ышаныслыраҡ һүҙ
GSAM 27.1Апостолдар был данлыҡлы күренеште Үҙгәреү тауында күрһә лә һәм Алланың раҫлау тауышын ишетһә лә, апостол Петр: «Беҙҙә пәйғәмбәрлек һүҙе ышаныслыраҡ», — тип раҫлай. Был һүҙ менән ул шул иҫтәлекле ваҡиғала күргәндәрен һәм ишеткәндәрен кире ҡаҡмай. Улар бер тапҡыр Алланың тауышын ишетте, әммә пәйғәмбәрлектең ҙур юлдары, Мәсихтең икенсе килеүенә тиклем һуҙылып, Алланың тауышын күп тапҡыр ҡабатлай. Ысынында, тарихта тормошҡа ашҡан йәки теркәлгән һәр аныҡ пәйғәмбәрлек фаразы — ул беҙҙең өсөн Хоҙай тауышы. Пәйғәмбәрлек һүҙе «ышаныслыраҡ» тип әйтелеүе ошо мәғәнәлә. Revised Version уны «ышаныслы ителгән» тип тәржемә итә. Пәйғәмбәрлек һәр бер үтәлгән деталь менән ышаныслы ителә. Фаразланған һәр ваҡиға тормошҡа ашҡанда, ҡалған фаразланған ваҡиғаларҙың да мотлаҡ буласағына ышаныс тыуҙыра.
GSAM 27Пәйғәмбәрлектең тәбиғәте
GSAM 27.2Пәйғәмбәрлек тәбиғәте хаҡындағы билдәле Библия ғалимдарының түбәндәге фекерҙәре бик ышаныслы:—
GSAM 27.3Томас Ньютон болай тип раҫлай: «Пәйғәмбәрлек — ул алдан күренгән һәм ҡыҫҡартылған тарих; тарих — ул тормошҡа ашҡан һәм киңәйтелгән пәйғәмбәрлек. Донъяла ялған фараздар булған; әммә кешеләрҙең һәм шайтандарҙың бөтә зирәклеге һәм яман ниәте лә Изге Яҙмаларҙа теркәлгән шундай пәйғәмбәрлектәр тыуҙыра алмай.»
GSAM 27.4Сэр Айзек Ньютон шаһитлыҡ итә: «пәйғәмбәрҙәрҙе тыңлау — ысын сиркәүҙең төп билдәһе».
GSAM 27.5Доктор А. Кит әйтә: «Пәйғәмбәрлек — теләсә ниндәй мөғжизә менән тиң, һәм үҙе үк мөғжизәле.... Тик Бөтә Көслө тауышы ғына үлеләрҙе ҡәберҙән сығара ала — тик Бөтә Белеүсе тауышы ғына ҡараңғы киләсәктә йәшеренгән бөтә нәмәне, кеше өсөн үлеләр йорто кеүек үтеп булмаҫлыҡ булғанды һөйләй ала — һәм икәһе лә Алланың тауышы булып тора».
GSAM 28.1Мэтью Һенри әйткән: «Хоҙайҙың ваҡытында, ул иң яҡшы ваҡыт, һәм Хоҙайҙың юлында, ул иң яҡшы юл, пәйғәмбәрлек һис шикһеҙ үтәләсәк. Мәсихтең һәр һүҙе бик саф, шуға күрә бик ышаныслы».
GSAM 28Пәйғәмбәрлектең маҡсаты
GSAM 28.2Христостың апостолдарына әйткән һүҙҙәренән пәйғәмбәрлек биреүҙә Хоҙайҙың бер маҡсатын белә алабыҙ. Иуданың тормошонда буласаҡ хәлдәр тураһында пәйғәмбәрлек итеп, ул әйтте: «Мин был хәлдәр булыуҙан алда әйтәм, улар тормошҡа ашҡанда һеҙ мин — ул икәнемә ышанырһығыҙ».22
GSAM 28.3Пәйғәмбәр Ишая аша Раббыбыҙ шулай ти: «Мин — Алла, һәм миңә тиңе юҡ; баштан уҡ ахырҙы, боронғо замандарҙан әле булмай торған хәлдәрҙе иғлан итәм; Минең кәңәшем торор, һәм мин бөтә теләгемде үтәрмен, — тип әйтәм».23
GSAM 28.4Тағы ла: «Мин элекке хәлдәрҙе баштан уҡ иғлан иттем, улар минең ауыҙымдан сыҡты, мин уларҙы күрһәттем; мин уларҙы кинәт башҡарҙым, һәм улар тормошҡа ашты... Мин уны баштан уҡ һиңә иғлан иттем; ул тормошҡа ашмайынса уҡ мин уны һиңә күрһәттем; Минең идолым уларҙы эшләне, минең уйып яһалған һыным, минең эретеп яһалған һыным уларға бойороғон бирҙе, — тип әйтмәүең өсөн. Һин ишеттең, быларҙың барыһын да күр; һеҙ уларҙы иғлан итмәйһегеҙме? Мин һиңә ошо мәлдән башлап яңы, хатта йәшерен нәмәләрҙе күрһәттем, һин уларҙы белмәй инең. Улар хәҙер барлыҡҡа килде, баштан уҡ түгел; һин уларҙы ишетмәгән көндән алда, Менә, мин уларҙы белә инем тип әйтмәүең өсөн. »24
GSAM 28.5Был телдән пәйғәмбәрлектең үтәлеү көсөн, уның илаһи сығышлы булыуын дәлилләүсе итеп, шулай уҡ ул бөтә мәжүсиҙәрҙең илаһтарынан өҫтөн булған Хоҙайҙың көсөн күрһәтеүсе итеп күрәбеҙ. Был һүҙҙәрҙән шулай уҡ пәйғәмбәрлектең хаҡлыҡ яҙмаларында бик мөһим урын биләүен дә күрәбеҙ. Был факттар дөрөҫ булғанлыҡтан, Изге Яҙмаларҙың пәйғәмбәрлек өлөштәрен өйрәнеүгә бик аҙ йәки бөтөнләй иғтибар итмәүселәрҙең күп булыуы ғәжәпләндерә.
GSAM 29Пәйғәмбәрлек мөһөрләнмәгән
GSAM 29.1Белемһеҙҙәр: Беҙ уҡымағанбыҙ, шуға пәйғәмбәрлекте аңлай алмайбыҙ, — ти. Икенсе яҡтан, күп кенә белемле кешеләр, шул иҫәптән дин хеҙмәткәрҙәре араһындағы ҡайһы берҙәре: «Пәйғәмбәрлек китаптары мөһөрләнгән, шуға уларҙы аңлап булмай. Беҙ барыбыҙ ҙа Асыҡланыу китабының мөһөрләнгән китап икәнен беләбеҙ», — ти.
GSAM 29.2Асыҡланыу китабында һөйөклө Иоаннға китапты мөһөрләмәҫкә махсус бойороҡ бирелгән.25 Шулай уҡ был китапта «был пәйғәмбәрлек һүҙҙәрен ишеткән һәм унда яҙылғандарҙы һаҡлағандарға» бәрәкәт әйтелә.26 Мөһөрләнгән китаптағы әйберҙәр аңланмаһа һәм аңланырға мөмкин булмаһа, уларҙы нисек һаҡларға була? Хоҙай Муса аша: «Серле нәмәләр — беҙҙең Хоҙайбыҙҙыҡы; ә асыҡланған нәмәләр — беҙгә һәм балаларыбыҙға мәңгелеккә, был закондың бөтә һүҙҙәрен үтәй алыуыбыҙ өсөн», — тигән.27
GSAM 29.3Пәйғәмбәр Даниилдың пәйғәмбәрлектәренең аңлашылыуын Хоҙайҙың ниәтләүе Хоҙай үҙе уҡыусыларына әйткән һүҙҙәренән асыҡ күренә. Беҙ уҡыйбыҙ: «Һеҙ шул ваҡытта пәйғәмбәр Даниил әйткән харабалыҡ килтереүсе ерәнгес нәмәнең изге урында торғанын күрһәгеҙ (уҡыған кеше аңлаһын)»,28 — был фактик рәүештә пәйғәмбәр Даниилды аңлағыҙ тигәнде аңлата.
GSAM 29.4Пәйғәмбәрлекте аңлап булмай тигән дәғүәнең ялғанлығын Хоҙай түбәндәге һүҙҙәре менән асыҡлай: «Һеҙҙең өсөн бөтә күренештәр мөһөрләнгән китап һүҙҙәре кеүек булды: уны белемле кешегә тапшырып: Уҡы әле, зинһар, — тиҙәр; ул: Мин уҡый алмайым, сөнки ул мөһөрләнгән, — ти. Китапты белемһеҙ кешегә лә тапшырып: Уҡы әле, зинһар, — тиҙәр; ә ул: Мин уҡый белмәйем, — ти. Шуға күрә Хоҙай әйтте: Был халыҡ ауыҙҙары менән яҡынлаша, ирендәре менән миңә дан бирә, әммә йөрәктәрен минән алыҫҡа ҡуйҙылар; миңә ҡарата ҡурҡыуҙары кешеләрҙең тәғлимәте менән өйрәтелгән; шуға күрә, ҡарағыҙ, мин был халыҡ араһында ғәжәп эштәр башҡарасаҡмын, ғәжәп эштәр һәм мөғжизә; сөнки уларҙың зирәк кешеләренең зирәклеге юҡҡа сығасаҡ, аҡыллы кешеләренең аңлауы йәшереләсәк».29 Әгәр пәйғәмбәр бында телгә алған халыҡ ышаныслы пәйғәмбәрлек һүҙен тотһа, улар Алланың ҡанунынан ситкә тайпылмаҫ һәм уның бойороҡтарын кешеләрҙең бойороҡтары менән алмаштырмаҫ ине.
GSAM 30Пәйғәмбәрлек шәхси аңлатмаға ҡарамай
GSAM 30.1Күптәрҙең пәйғәмбәрлекте аңлай алмауы уның ниндәйҙер тәрән, йәшерен, серле мәғәнәһе булыуынан түгел. Апостол Петр уны болай тип билдәләй: «Иң тәүҙә быны белегеҙ: Изге Яҙмаларҙағы бер ҙә пәйғәмбәрлек шәхси аңлатмаға ҡарамай. Сөнки пәйғәмбәрлек боронғо замандарҙа кеше ихтыяры менән килмәгән; ә Алланың изге кешеләре Изге Рух хәрәкәтләндергәнсә һөйләгән.»30 Был һүҙҙәрҙән асыҡ күренә: пәйғәмбәрлекте аңлау өсөн иң мөһиме — пәйғәмбәрҙәр аша һөйләгән шул рухты ҡабул итеү. Уны эҙләгән һәр кемгә вәғәҙә ителгән шул рух тураһында яҙылған: «Ул һеҙҙе бөтә хаҡлыҡҡа етәкләйәсәк».31
GSAM 30Пәйғәмбәрлек үтәлде
GSAM 30.2Пәйғәмбәрлекте өйрәнгәндә иҫтә тоторға тейешле ҡайһы бер факттар бар: хатаһыҙ Алла — пәйғәмбәрлектең авторы, һәм фараздың үтәлеш ваҡыты етһә, фаразланған ваҡиға үҙе үк буласаҡ. Шулай уҡ, кешеләрҙең ни эшләрен алдан күреү көсөнә эйә Раббы берәй ваҡиғаның буласаҡ ваҡытын билдәләгәндә, шул ваҡыт етһә, пәйғәмбәрлектең дөрөҫ үтәлеше күҙәтелә. Башҡа һүҙ менән әйткәндә, билдәләнгән ваҡытта пәйғәмбәрлектең дөрөҫ үтәлеше урынына ялған үтәлеш булыуы мөмкин түгел. Был аксиомаға ярашлы, Хоҙайҙың дөрөҫлөк хәбәрен донъяға еткереү ваҡыты еткәс, ул һәр саҡ барлыҡҡа килә, тип әйтә алабыҙ.
GSAM 30.3Бер ваҡыт автор пәйғәмбәрлектең үтәлеше тураһында вәғәз уҡығас, йыйылышта булған бер инҡарсы алға сығып: «Пәйғәмбәрлек аңлатыусылар, мин һеҙҙе бик бәхетле тип ҡотлайым. Тарихты өйрәнгәндә һеҙ пәйғәмбәрлеккә тура килгән мәғлүмәтте бик еңел табаһығыҙ», — тине. «Эйе», — тип яуапланыҡ, — «ул тап килә, сөнки уны тап килһен өсөн эшләгәндәр. Әгәр ҙә һеҙ перчаткалар кибетенә барып, ҡулдарығыҙға тап килерлек пар перчатка эҙләһәгеҙ, уларҙы табыр тип көтмәйһегеҙме?» Ул яуапланы: «Әлбиттә, көтәм, сөнки уларҙы тап килһен өсөн эшләгәндәр». «Шулай итеп,» — тине яҙыусы, — «кешеләр ни эшләрен алдан белеп торған Алла улар хаҡында фараздар яһаны, һәм шул кешеләр эш майҙанына сығып, ул фаразлаған эштәрҙе үтәгәндә, дөрөҫ тарихсы уларҙың эштәрен теркәй, һәм уларҙы фараз менән сағыштырғанда, улар тулыһынса тап килә».
GSAM 31Пәйғәмбәрлек — ҡараңғылыҡта яҡтылыҡ
GSAM 31.1Апостол Петр пәйғәмбәрлекте ҡараңғы урында балҡып торған яҡтылыҡҡа тиңләп, уны иғтибар менән ҡабул итергә өндәй. Пәйғәмбәрлек фәнәре булмаһа, киләсәк тулыһынса ҡараңғылыҡҡа батыр ине. Яҡтылыҡтың маҡсаты — ҡараңғылыҡты ҡыуып ебәреү; ҡараңғы урында юлды күрһәтеү һәм уны асыҡ итеп күрһәтеү, шуның менән сәйәхәтсегә аҙым-аҙымлап юлды күрергә һәм һайларға мөмкинлек биреү. «Һинең һүҙең», тип әйтә псалм яҙыусы, «аяҡтарым өсөн шәм, юлым өсөн яҡтылыҡ».32 Аҡыллы кеше әйтә: «Ғәҙел кешеләрҙең юлы балҡып торған яҡтылыҡ кеүек, ул камил көнгә тиклем көндән-көн нығыраҡ балҡый».33 Ваҡыт ағымы буйлап үткән һайын Алланың һүҙе, бигерәк тә уның пәйғәмбәрлек үтәлештәре, көндән-көн асыла, Библияны өйрәнеүсегә ул һис шикһеҙ мәңгелек яҡтылыҡҡа һәм мәңгелек көнгә алып барған юлда икәнлеген көндән-көн асығыраҡ күрһәтә.
GSAM 31Эдендән ахырға тиклем өс айырым ваҡиға
GSAM 31.2Изге Яҙмалар яҡтылығында Эдендән алып ахырға тиклем Хоҙай халҡының юлын күҙ уңында тотҡанда, айырыуса өс ваҡиға айырылып тора. Беренсеһе — Христостың тәүге килеүе, тән алған хәлдә Эммануэль булараҡ Алланың тәнләнеп килеүе; икенсеһе — Раббының һүҙе ябай халыҡтан тулыһынса тиерлек йәшерелгән 1260 йыллыҡ иҙеү осоронан — Ҡараңғы быуаттарҙан — һуңғы бөйөк Реформация — сиркәүҙең сүллек хәленән сығыуы һәм Изге Яҙмаларҙы бөтә кешеләр уҡып, уның ихтыярын белә алһын өсөн урынлаштырыуы; өсөнсөһө — беҙҙең Хоҙайбыҙҙың икенсе килеүе, донъя башынан алып бөтә изге пәйғәмбәрҙәре ауыҙынан әйтелгән бөтә нәмәләрҙе тергеҙеү осорҙарын индереү; был — «быуаттар көрәшен», гонаһ менән ғәҙеллек араһындағы көрәште тамамлау һәм бөтә быуаттар йүнәлгән данлыҡлы осорҙы килтереү өсөн.
GSAM 32Пәйғәмбәрлек ахырға юл билдәләрен күрһәтә
GSAM 32.1Пәйғәмбәрлектең ышаныслы һүҙен аҙымдарыбыҙҙы йүнәлтер өсөн яҡтылыҡ итеп ҡабул итеп, ҡараңғылыҡ аша дөрөҫ юлды күрһәтеүсе итеп иғтибар иткәндә, пәйғәмбәрлек һүҙендә ваҡыт йылғаһы буйлап Мәсихтең икенсе килеүенә тиклем асыҡ билдәләнгән юлды табыуҙан башҡа мөмкинлек юҡ. Шулай булғас, пәйғәмбәрлек нурына ныҡлы эйәргән кешеләр ҙур көн яҡынлашыуын күрһәтеүсе билдәләрҙе генә танып ҡалмай, ә килеүендә халыҡты уны тыныслыҡ менән ҡаршы алырға әҙерләүсе хаҡлыҡ хәбәрҙәре аша даими алға барған Хоҙай эшен дә таныйсаҡ.
GSAM 32.2Изге Яҙмалар Иенең көнө күпселеккә «төндәге ҡараҡ кеүек» киләсәк тип иғлан итһә лә,34 шулай уҡ Иенең кәңәшендә торғандар тураһында: «Һеҙ, туғандар, ҡараңғылыҡта түгелһегеҙ, шуға күрә ул көн һеҙҙе ҡараҡ кеүек баҫып алмаҫ. Һеҙ барығыҙ ҙа — яҡтылыҡ балалары, көндөң балалары», — тип әйтә.35
GSAM 32Хоҙайҙың етәкселеген иҫкә төшөрөгөҙ
GSAM 32.3Килеү хәрәкәтендә Хоҙайҙың етәкселеген иҫкә төшөргәндә, уның халҡы өсөн уның промысел һәм көсө сағылыштарын иҫтә тотоу һәр ваҡыт Хоҙайҙың ниәте булғанлығын иҫкә алыу файҙалы. Израилдең Хоҙайҙан ситләшеүенең сәбәптәрен аңлатып, псалм яҙыусы былай ти: «Улар Ҡотҡарыусыһы булған Хоҙайҙы онотто, ул Мысырҙа бөйөк эштәр, Хам илендә ғәжәп эштәр һәм Ҡыҙыл диңгеҙ янында ҡурҡыныс эштәр башҡарҙы.»36 Израил өсөн Хоҙайҙың улар менән булған юл күрһәтеүҙәрен иҫкә алыу яҡшы булһа, беҙгә лә был яҡшы түгелме? Экстаз хәлендә псалм яҙыусы тағы ла әйтә: «Йәнем, Хоҙайҙы маҡта, һәм уның бөтә рәхмәттәрен онотма.»37
GSAM 33.1Һәр дәүерҙә Хоҙай үҙенең рәхмәте менән кешеләрҙе гонаһ ҡоллоғонан сығарырға һәм уларҙы күктәге Кәнәанға инергә әҙерләү өсөн мөһим хаҡлыҡтарҙы билдәләгән; һәм был хаҡлыҡтарҙы иғлан иткән кешеләр менән Хоҙайҙың мөнәсәбәтен өйрәнеү файҙалы.
GSAM 33Иң бәләкәй сараларҙан ҙур һөҙөмтәләр — Д'Обинье шаһитлығы
GSAM 33.2Д'Обинье History of the Reformation китабында былай ти: «Хоҙай, быуаттар буйы үҙ эшен әҙерләп, ваҡыты еткәс, уны иң көсһөҙ ҡоралдар аша башҡара. Иң бәләкәй саралар ярҙамында ҙур һөҙөмтәләргә ирешеү — Хоҙайҙың ҡануны. Тәбиғәттә һәр ерҙә хөкөм һөргән был ҡанун тарихта ла сағыла».38
GSAM 33.3Боронғо замандарҙа Хоҙай айырым халыҡ һайлай башлағас, үҙе өсөн айырым милләт булдырыу маҡсатында бер кешене — Халдеяның Ур ҡалаһындағы мәжүсиҙәр араһында йәшәгән Ибраһимды — саҡырҙы. Унан күп һанлы нәҫел таралды; әммә уларҙы милләт дәрәжәһенә күтәргәс, күктәрҙең Хоҙайы әйтте: «Хоҙайҙың һеҙгә һөйөүен йүнәлтеүенең һәм һеҙҙе һайлауының сәбәбе һеҙҙең башҡа халыҡтарҙан күберәк булыуығыҙҙа түгел; сөнки һеҙ бөтә халыҡтар араһында иң аҙ инегеҙ».39
GSAM 33.4Шунан һуң, үҙ халҡын Мысырҙағы ҡоллоҡтан азат иткәндә, ул уларҙың етәксеһе итеп бәләкәй сағында өс ай әсәһенең йортонда йәшерелгән, һуңынан камыштан эшләнгән, битум менән майланған ябай, тупаҫ итеп эшләнгән кәрзингә һалынған һәм Нил йылғаһының һаҡлауына тапшырылған бер кешене һайланы. Әммә шул уҡ Муса, аңлы йәшкә еткәс, Алланың халҡы менән бергә ауырлыҡтарҙы кисереүҙең түбәнселекле юлын һайланы, «бер мәллек гонаһ ләззәттәренән» алыҫ тороуҙы өҫтөн күрҙе.40
GSAM 34Гидеондың еңеүе
GSAM 34.1Артабан, Хоҙай Израилде ерҙәренә «һарансалар һымаҡ күпләп» килеп, ерҙәге уңышты юҡ иткән һәм «Израилдә ашау-һыу, һарыҡ та, үгеҙ ҙә, ишәк тә ҡалдырмаған» Мидиан һәм Амалик халыҡтарынан ҡотҡарғанда, Хоҙай Гидеонға фәрештә ебәрҙе. Йоаштың был улы дошмандарынан йәшереп, аҙ ғына бойҙай һуғырға мәжбүр булды. Фәрештә уға Израилде ҡотҡарырға тейешлеге тураһында хәбәр иткәс, Гидеон аптырап: «Мин нисек Израилде ҡотҡарырмын? Ҡара, беҙҙең нәҫел Манасселә фәҡир, ә мин атайымдың йортонда иң бәләкәймен», — тип һораны.41 Шул уҡ түбәнсел, ярлы кеше үҙенең өс йөҙ ир-егете менән ябай шәмдәре һәм һауыттары (сикле аҡылға был аҡылһыҙлыҡ кеүек тойолған) менән сығып, көсө итеп Алланы алғас, ҙур еңеү яуланы. Ҡотҡарыу алдынан Гидеон, бәлки, пәйғәмбәр Амос һымаҡ зарланып: «Яҡупты кем күтәрәсәк? Сөнки ул бәләкәй», — тип һорағандыр.42
GSAM 34Мал аҙығы һауытындағы сабый
GSAM 34.2Хоҙай билдәләгән ваҡытта кешелек ҡотҡарыусыһы тыуҙы, һәм малсылар уны мал аҙығы һауытында ятҡан килеш тапты. Уның ерҙәге туғандары ябай, әммә хөрмәткә лайыҡ кәсептәр менән шөғөлләнде. Ерҙәге фәҡирлеге хаҡында Ҡотҡарыусы: «Төлкөләрҙең өңдәре бар, күктәге ҡоштарҙың оялары бар; ә Кеше Улының башын һалыр урыны ла юҡ», — тине.43 Ул үҙенең апостолдарын «ул түбән ҡатламдан, иң түбән булмаһа ла, урта ҡатлам кимәленә етмәгән кешеләр араһынан» һайланы. Шулай итеп, бөтәһе лә донъяға был эш кеше эше түгел, ә Хоҙай эше икәнен күрһәтеү өсөн ине.
GSAM 35Саҡырылғандар араһында зирәктәр күп түгел
GSAM 35.1Павел тәүге сиркәү осорондағы эш тураһында әйтте: «Алланың аҡылһыҙлығы кешеләрҙән аҡыллыраҡ; Алланың көсһөҙлөгө кешеләрҙән көслөрәк. Ҡәрҙәштәр, һеҙ үҙегеҙҙең саҡырылыуығыҙҙы күрәһегеҙ: саҡырылғандар араһында тән буйынса аҡыллылар ҙа, көслөләр ҙә, затлылар ҙа күп түгел; әммә Алла донъяның аҡылһыҙ нәмәләрен һайланы, аҡыллыларҙы хурларға; Һәм Хоҙай донъяның көсһөҙ нәмәләрен көслө нәмәләрҙе хурларға һайланы; донъяның түбән һәм хөрмәтһеҙ һаналған нәмәләрен, хәтта булмағандарын да һайланы, бар булғанды юҡҡа сығарыу өсөн; бер кем дә уның алдында ғорурланмаһын өсөн».44
GSAM 35Реформациялағы ябай кешеләр
GSAM 35.2Беҙ шул уҡ принципты XVI быуаттың бөйөк реформаторҙары тормошонда ла күрәбеҙ. Тарихсы болай тип яҙа: «Реформатор Цвингли Альп тауҙарының көтөүсе өйөнән сыҡҡан; реформация теологы Меланхтон — ҡорал яһаусы цехынан; ә Лютер — ярлы шахтерҙың өйөнән». Үҙе тураһында Лютер болай ти: «Минең ата-әсәм бик фәҡир булды. Атайым фәҡир урман киҫеүсе ине (һуңынан шахтер булды), ә әсәйем балаларын тәрбиәләү өсөн кәрәкле саралар табыу өсөн йыш ҡына арҡаһында утын ташыны. Улар беҙҙең өсөн иң ауыр хеҙмәтте башҡарҙы».
GSAM 35.3Апостол Яҡоб халыҡты Хоҙай хеҙмәтенә саҡырыу тураһында былай ти: «Ишетегеҙ, минең яратҡан туғандарым, Хоҙай был донъяның ярлыларын һайламағанмы, иман байлығына эйә булғандарҙы һәм уны яратыусыларға вәғәҙә иткән патшалыҡтың мираҫсылары итеп?»45
GSAM 35Тәүге Методистар
GSAM 35.4Методизмдың тәүге көндәренә ҡарап, бушлай бирелгән рәхмәт доктринаһын ныҡлы иғлан иткән реформаторҙарҙың алға барған сафын күҙәткәндә, уның Алланың көсө менән бергә барғанын күрәбеҙ. Ул халыҡҡа Мәсихтең йомшаҡ мөхәббәте менән тоғро итеп еткерелгәс һәм тере иман менән ҡабул ителгәс, ышаныусылар үткән гонаһтар өсөн ғәфү генә түгел, изге тормош алып барырға ярҙам иткән изгеләндереүсе көс тә тапты. Методизм бәләкәй генә башланыштан башланды һәм руханиҙарҙың һәм ғәҙәти кешеләрҙең иман һәм ябай ышаныуына ярашлы бәрәкәтләнде.
GSAM 36.1Килеү хәрәкәте менән бәйле ваҡиғаларҙы һәм тәжрибәләрҙе өйрәнгәндә, кеше ҡатнашҡан Хоҙайҙың һәр эше кеүек, уның сығышы фәҡирҙәр һәм билдәһеҙҙәр араһында булыуын күрәбеҙ; әммә был ҙур эш нигеҙләнгән дәлилдәрҙе ентекләп тикшермәйенсә, берәү ҙә уны шуның өсөн кире ҡаҡмаһын, юғиһә улар Хоҙай «Кем бәләкәй эштәр көнөн кәмһетте?» тип һораған кешеләр хәлендә ҡалыр.46
GSAM 36Эктың Лютерға яуабы
GSAM 36.2Доктриналь мәсьәләнең дөрөҫлөгөн йәки хаталығын уны ҡабул иткән кешеләрҙең һаны — аҙмы, күпме — буйынса билдәләргә теләүселәр өсөн беҙ Лютер менән Эк араһындағы бәхәстең бер өлөшөн килтерәбеҙ. Лютер Изге Яҙмаларҙы нигеҙ итеп алып, кешеләрҙең үҙ фекерҙәрен Хоҙай һүҙенән өҫтөн ҡуйыу хоҡуғына ҡаршы сыҡҡанда, Эк мыҫҡыллы рәүештә былай тип яуапланы: «Мин хөрмәтле докторҙың шундай баҫалҡылыҡ һәм тыйнаҡлыҡ менән күп кенә данлыҡлы сиркәү аталарына ялғыҙ ғына ҡаршы тороуға тотонғанына һәм үҙен суверен понтификтарҙан, соборҙарҙан, докторҙарҙан һәм университеттарҙан да күберәк белгән итеп күрһәтеүенә аптырайым! ... Әгәр Хоҙай хөрмәтле ата килеүенә тиклем шул тиклем күп изгеләрҙән һәм шәһиттәрҙән хаҡлыҡты йәшерһә, был, һис шикһеҙ, ғәжәп булыр ине».
GSAM 36.3Был яуапты Зюрихта Йохан Фаберға бирелгән Цвинглиҙың яуабы менән сағыштырырға мөмкин: Фабер «ун ике быуат буйы һаҡланған боронғо ғөрөф-ғәҙәттәрҙән баш тартыу һәм христианлыҡтың мең дүрт йөҙ йыл хатала булыуы тураһында асыҡ йомғаҡ яһау менән хәлдәрҙең нисеккә еткәненә аптырауын» белдергәйне. Цвингли тиҙ арала яуап бирҙе: «Хата 1400 йылға һуҙылған ышаныу булһа ла хата булып ҡала, һәм Хоҙайға ғибәҙәт итеүҙә боронғо ғөрөф-ғәҙәттәр бер нәмә лә аңлатмай, әгәр уларҙың нигеҙе йәки дәлиле Изге Яҙмаларҙа табылмаһа».47
GSAM 37Хоҙай Һүҙе Кеше Аҡылына ҡаршы
GSAM 37.1Кеше фекерҙәренә таяныуҙың хәүефе, «Нимә ул хаҡлыҡ?» тигән һорауҙы Раббының һүҙе буйынса хәл итеү урынына, пророк Осия уны үткер итеп билдәләй: «Һеҙ яманлыҡты һөрҙөгөҙ, ғәйеп уңышын йыйҙығыҙ; ялған емешен ашанығыҙ; сөнки үҙ юлығыҙға, үҙегеҙҙең көслө ир-егеттәрегеҙҙең күплегенә ышандығыҙ.»48 Кеше йөрәге һәр ваҡыт кешегә ышанырға тартыла; әммә Иәһүә «тороп, ерҙе ҡурҡыныс итеп тибрәтәсәк» ваҡыт яҡынлашҡанда, пәйғәмбәр Ишая өндәй: «Кешегә таянмағыҙ, уның борон тишектәрендә генә һулышы бар; ул нимәгә иҫәпләнер?»49
GSAM 37.2Шулай итеп, Изге Яҙмаларҙа был йәһәттән хәүефебеҙ тураһында иҫкәртелгәс, берәү ҙә килеү хәрәкәтенә ашығып хөкөм ҡуймаһын — уны түбән башланыуы йәки донъя күҙендә ҙур һаналғандарҙың уны яҡламауы арҡаһында иғтибарға лайыҡһыҙ тип һанап. Киреһенсә, барыһы ла уның дәғүәләрен ентекләп тикшереп ҡараһын. Хәҡиҡәт баһаланмаҫлыҡ ҡиммәткә эйә; уның менән сағыштырғанда кешеләрҙең фекерҙәре генә файҙаһыҙ кәбәк кеүек.
Notes
- 2 Тимофейға 1:9. ↩
- Дэвид Һ. Монтгомери, The Leading Facts of American History, 1902 йылғы баҫма, 8, 9-сы биттәр. ↩
- Еврейҙәргә 6:19. ↩
- 1 Фессалоникийлеләргә 2:19. ↩
- Эштәр 24:14, 15. ↩
- Эштәр 26:6-8. ↩
- Эштәр 28:20. ↩
- Титус 2:11-13. ↩
- 1 Петр 1:3-7. ↩
- Ишая 45:18. ↩
- Псалом 115:16. ↩
- Екклесиаст 7:29. ↩
- Икенсе ҡануниәт 32:8. ↩
- Эштәр 17:26-28. ↩
- Ишая 60:21. ↩
- Ишая 33:24. ↩
- Псалом 37:11. ↩
- 2 Петр 1:16-19. ↩
- Маттай 16:28. ↩
- Лука 9:27. ↩
- 1 Коринфяндарға 15:51, 52. ↩
- Иоанн 13:19. ↩
- Ишая 46:9, 10. ↩
- Ишая 48:3-7. ↩
- Асыҡланыу 22:10. ↩
- Асыҡланыу 1:3. ↩
- Икенсе ҡануниәт 29:29. ↩
- Маттай 24:15. ↩
- Ишая 29:11-14. ↩
- 2 Петр 1:20, 21. ↩
- Иоанн 16:13. ↩
- Псалом 119:105. ↩
- Мәҡәлдәр 4:18. ↩
- 1 Фессалоникийлеләргә 5:2; 2 Петр 3:10. ↩
- 1 Фессалоникийлеләргә 5:4, 5. ↩
- Псалом 106:21, 22. ↩
- Псалом 103:2. ↩
- History of the Reformation, 2-се китап, 1-се бүлек, 1-се абзац ↩
- Икенсе ҡануниәт 7:7. ↩
- Еврейҙәргә 11:25. ↩
- Судьялар 6:4, 5, 15. ↩
- Амос 7:2. ↩
- Маттай 8:20. ↩
- 1 Коринфяндарға 1:25-29. ↩
- Яҡоб 2:5. ↩
- Захария 4:10. ↩
- Уайлиҙың History of Protestantism, бүлек 12, абзац 16, 17; Кассель баҫмаһы, б. 458 ↩
- Осия 10:13. ↩
- Ишая 2:22. ↩