6-сы бүлек — Хәбәр һәм хәбәрселәр
GSAM 108.1«Күренеште яҙ, уны таҡталарға асыҡ итеп яҙ, уны уҡыған кеше йүгереп китһен. Сөнки күренеш билдәләнгән ваҡытҡа тиклем һаҡлана, әммә ахырҙа ул һөйләйәсәк һәм ялғанламаҫ; тотҡарланһа ла, уны көт, сөнки ул һис шикһеҙ киләсәк, тотҡарланмаясаҡ.»1
GSAM 108.2«Мин тағы бер фәрештәнең күктәр уртаһында осоп барғанын күрҙем; уның ер йөҙөндә йәшәүселәргә һәм һәр милләткә, ҡәбиләгә, телгә һәм халыҡҡа иғлан итер өсөн мәңгелек Инжилы бар ине. Ул ҙур тауыш менән: Алланан ҡурҡығыҙ һәм уға дан бирегеҙ; сөнки уның хөкөм сәғәте етте; күкте, ерҙе, диңгеҙҙе һәм һыу сығанаҡтарын яһағанға табынығыҙ», — тине.2
GSAM 108.3Килеү тураһында иғлан иткәндәр был «күренештең» пәйғәмбәр Һабаҡҡуҡ телгә алған «билдәләнгән» ваҡыты бар, тип иҫәпләгән һәм ул Даниил һәм Асыҡланыу китаптарының пәйғәмбәрлек күренештәрен үҙ эсенә ала, тип раҫлаған. Улар уны пәйғәмбәрлек диаграммаларында шул тиклем аныҡ күрһәткән, аңлатманы уҡыған кеше ысынлап та «йүгереп» барып, был мәғлүмәтте башҡаларға еткерә алған.
GSAM 108Аныҡ хәбәр
GSAM 108.4Адвентистарҙың иғланы Павелдың Феликс алдында әйткән «Изгелек, тотанаҡлылыҡ һәм киләсәк хөкөм» тигән хәбәре менән генә сикләнмәне; шулай уҡ ул Мартин Лютерҙың Библияны тәржемә иткәндән һуң, үлеменә бер аҙ ваҡыт ҡалғас, «Мин ышанам, хөкөм алыҫ түгел; эйе, Хоҙай үҙе лә өс йөҙ йылдан артыҡ көттермәҫ», — тип әйткән тип хәбәр ителгән һүҙҙәре лә түгел. Ул шулай уҡ Джон Уэслиҙең «мең йыллыҡ батшалыҡ яҡынса йөҙ йылдан башланыуы мөмкин тип уйлайым» тигән һүҙҙәре лә түгел. Адвентистар Асыҡланыу 14:6, 7-ҙә символлаштырылған «Уның хөкөм сәғәте килде» тигән хәбәрҙе һәм Асыҡланыу 10:6-ҙағы «Ваҡыт тағы булмаясаҡ» тигән ҡысҡырыуҙы еткерәбеҙ тип белдерҙе. Бындай пәйғәмбәрлек «киләсәк», «өс йөҙ йылдан» йәки «йөҙ йылдан» буласаҡ ваҡиға тураһында иғлан итеү менән түгел, ә аныҡ ваҡытта — «килде» тип иғлан итеү менән генә тормошҡа ашырыла ала. Адвентистар был пәйғәмбәрлектәр талап иткән аныҡлыҡ менән шундай уҡ хәбәрҙе бөтөн донъяға еткерҙе.
GSAM 109Мәсих килеүендә хөкөм
GSAM 109.1Был хәбәр тәү тапҡыр иғлан ителгән ваҡытта бөтә христиан конфессиялары ла хөкөмдөң Христос икенсе тапҡыр килгәндә буласағына ышанған. Шуға күрә шундай шарттарҙа йәшәгән һәм хөкөм сәғәте килде тигән хәбәрҙе еткергән кешеләр, ошо ышаныуҙан сығып, мотлаҡ Христостың икенсе килеүен иғлан иткән булыр ине. Ысынлап та, хәбәргә көс биргән һәм кешеләрҙе иң ныҡ хәрәкәткә килтергән нәмә — билдәле бер ваҡытты иғлан итеү булды. Башта улар донъяның аҙағы 1843 йылдың «еврей йылы» эсендә, йәғни 1843 йылдың 21 мартынан 1844 йылдың 21 мартына тиклемге осорҙа буласаҡ, тип иҫәпләне. Был ваҡыт үткәндән һуң, 1844 йылғы Midnight Cryҙа пәйғәмбәрлек осорҙарының тамамланыуы өсөн билдәләнгән көн итеп еврей календарының етенсе айының унынсы көнө, 1844 йылдың 22 октябренә тура килгән көн билдәләнгәнлеге тураһында беләбеҙ.
GSAM 1092300 көн иҫәбе
GSAM 109.2Ваҡыттың нигеҙе — 1843 — Даниил 8-се бүлектәге 2300 көн ине. Был «көндәр» хайуандар патшалыҡтарҙы символлаштырған пәйғәмбәрлектәр менән бәйле булыу сәбәпле, «көндәрҙе» йылдарҙы символик рәүештә күрһәтеү өсөн ҡулланырға кәрәк, тип иҫәпләнде, был Раббының символик ваҡытҡа аңлатмаһына (Числолар 14:34 һәм Езекииль 4:5, 6) ярашлы; Даниил 9-ҙағы етмеш аҙна — 490 көн — 2300 көндөң тәүге өлөшө булырға тейеш, һәм ике осор бер үк ваҡытта башланған, тип иҫәпләнде. Даниил китабының 9-сы бүлегендәге, етмеш аҙнаның башланыуын билдәләгән ваҡиға — «Иерусалимды тергеҙеү һәм төҙөү тураһында бойороҡтоң сығарылыуы» булды. Был бойороҡ Артаксеркс Лонгиманустың 7-се йылында, б. э. к. 457 йылда, Ездра 7-ҙә яҙылғанса сығарылды.
GSAM 110.1Был датаның 70 аҙнаның дөрөҫ башланыу ваҡыты булыуы түбәндәге факт менән раҫланды: 457 б. э. т. йылдан (йәғни б. э. 27 йылда) 69 аҙна — 483 йыл үткәс, Мәсих Яхъя тарафынан һыуға батырылып, хеҙмәтен башланы һәм «Ваҡыт үтәлде» тип әйтте3 (һ. б.). Мәсихтең 27 йылда хеҙмәтен башлауы, шунан өс ярым йыл үткәс, «[етмешенсе] аҙнаның [уртаһында]» крестҡа эленеүе, 34-се йылда яһүдтәр араһындағы махсус эштең тамамланыуы һәм халыҡтарға ебәрелгән апостол Саулдың тиҙ арала иман килтереүе етмеш аҙнаның шул ваҡытта тамамланыуын, шуға күрә уларҙың б. э. к. 457 йылда башланғанын раҫланы. Улар иҫәпләүҙе түбәндәгесә башҡарҙы: 2300-ҙән 457-не ал, 1843 ҡала. 457 йыл Христосҡа тиклем булғас, 2300 көндөң тамамланыуы 1843 йылдың аҙағына тура килә.
GSAM 110Ҡаршыларҙың таныуҙары
GSAM 110.2«Дөрөҫлөккә ҡаршы тороусыларҙың дөрөҫлөктө таныуҙары иң юғары дәлил булып тора» тип дөрөҫ әйтелгән. Адвент хәбәренә ҡаршы тороусыларҙың береһе лә Хоҙай халҡы өсөн тикшереү хөкөмө Мәсих килеүенән алда буласаҡ ваҡиға тип әйтмәне; ә был мәсьәләне адвентистар менән килешеп хәл итте. Был фекерҙе раҫлау өсөн ике билдәле ҡаршы тороусынан цитата килтерәбеҙ.
GSAM 110.31842 йылда Бостондағы Марлборо-стрит капеллаһында адвентистарға ҡаршы вәғәз иткән Н. Колвер әфәнде былай тине:—
GSAM 111.1«Әгәр был көндәр йылдар булһа, донъя 1843 йылда тамамланасаҡ; уны теләһә ниндәй мәктәп уҡыусыһы ла күрә ала; сөнки әгәр 490 көн Мәсихтең үлеме менән тамамланған булһа, 2300 көн 1843 йылда тамамланасаҡ; һәм донъя тамамланырға тейеш, әгәр башҡа бер ваҡиға буласаҡ тип күрһәтеп булмаһа, ә мин уны нисек эшләргә мөмкин икәнен күрә алмайым.»
GSAM 111.2Профессор Стюарт яҡынса шул уҡ ваҡытта әйтте:
GSAM 111.2«Инглиз һәм Америка донъяһында аңлатыусыларҙың күпселеге күп йылдар буйы Даниил һәм Апокалипсис китаптарында күрһәтелгән көндәрҙе йылдарҙың символы тип аңларға күнеккәне — үҙенсәлекле факт. Мин был киң таралған, хатта тиерлек бөтәһенә лә хас ғәҙәттең сығышын асыҡлауҙы ауыр тип таптым.»
GSAM 111Профессор Буштың шаһитлығы
GSAM 111.3Профессор Буш әйтте: «Кем Миллерға ваҡыт мәсьәләһендә һөжүм итә, ул уның иң көслө яғына һөжүм итә. Уның ваҡыты дөрөҫ; әммә ул буласаҡ ваҡиғаны хата аңлай». Буш Мәсих килеүенән алда бөтөн донъяның иманға килеүенә ышанған. Уның фекеренсә, мең йыллыҡ дәүер 1844 йылда башланасаҡ.
GSAM 111.4Адвент ышаныуындағы уағыҙсылар үҙҙәренең асыҡ уағыҙҙарында донъя тарихы төрлө халыҡтарҙың Даниил китабының 2-се бүлегендәге һын образында күрһәтелгән хәлдә булыуын, унда таш һындың аяҡтарына бәрелеп, күктәр Аллаһы үҙ патшалығын ҡорорға йыйыныуын; ә 7-се бүлектә «бөтә күктәр аҫтындағы патшалыҡ, хакимлыҡ һәм бөйөклөк Иң Юғарының изгеләренә биреләсәк» тип күрһәтеүен өйрәттеләр. Улар шулай уҡ иғтибарҙы шуға йүнәлттеләр: билдәләр — физик, сәйәси һәм әхлаҡи — Раббының килеүе алдынан күренәсәк тип Китаптарҙа алдан әйтелгәнсә үк ине.
GSAM 111Күк йөҙөндәге ғәжәптәр
GSAM 111.5Пәйғәмбәр Йоиль аша Хоҙай әйтә: «Мин күктәрҙә һәм ерҙә ғәжәптәр күрһәтәсәкмен: ҡан, ут һәм төтөн бағаналары. Раббының ҙур һәм ҡурҡыныс көнө килер алдынан ҡояш ҡараңғылыҡҡа, ай ҡанға әйләнәсәк».4 Адвентистар һуңғы быуаттарҙағы аурора бореалис (ғөмүмән төньяҡ яҡтылыҡтары тип йөрөтөлгән) пәйғәмбәр билдәләмәләренә тап килгән «ут һәм төтөн бағаналары» тип ышанған һәм өйрәткән; тарихтан алынған иң ышаныслы мәғлүмәттәр (Edinburg Encyclopedia китабына таянып) күрһәтеүенсә, был күренеш был осорға тиклем бик һирәк осраған.
GSAM 112.1Шулай итеп, Хоҙайҙың тиҙ килеүе тураһында хәбәр ерҙең иң алыҫ мөйөштәренә барып еткәндә, күктә хаҡлыҡҡа ышаныс өҫтәй торған һәм халыҡтың иғтибарын йәлеп иткән билдәләр күренде.
GSAM 112.21837 йылдың 25 ғинуарында утлы аурора бореалис бик күркәм күренештәр күрһәтте, ул күптәрҙе тура Йоиль пәйғәмбәрҙең Раббының ҙур көнө алдынан буласаҡ хәлдәр тураһында фаразына йүнәлткән кеүек булды. Был күренештең аҫтағы тасуирламаһы 1839 йылдың 22 октябрендәге New York Commercial Advertiser гәзитендә баҫылған. Ул яҙыусының Нью-Йорк штатының Онтарио округындағы Виктор ҡалаһында күргән күренеше менән тулыһынса тап килә.
GSAM 1121837 йылдың утлы аурораһы
GSAM 112.3«1837 йылдың 25 ғинуарында кисендә, уҡыусыларыбыҙ һис шикһеҙ хәтерләйҙер, илдең төрлө өлөштәрендә шул уҡ күренештең [поляр яҡтылыҡтарының] ғәжәп тамашаһы булды. Ҡар менән ҡапланған ерҙә ул күренеш ғәжәп ҙур һәм „ҡурҡыныс“ булып, элек-электән күрелмәгәнсә тәьҫир итте. Бер урында, тау янында урынлашҡан кешеләр был күренеште „тауҙан тәгәрәп төшкән ут дулҡындары“на оҡшаш тип беҙгә һөйләне, һәм, мәғлүмәттәр буйынса, ерҙе ҡаплаған ҡар ҡан менән буталған ут һымаҡ күренде, ә өҫтә (апостол әйткәнсә) „күк ут менән яна“ һымаҡ булып, һуңғы көн тураһындағы пәйғәмбәрлек тасуирламаһына шул тиклем оҡшаны, күптәр аптырап ҡалды; Уны күргән балалар ҡурҡып, был хөкөм килеүеме тип һораған; хәтта хайуандар ҙа асыҡ ҡурҡыу менән тетрәнгән.»
GSAM 113.1Йоиль пәйғәмбәрҙең был билдәһе Америка менән генә сикләнмәне; Раббыбыҙҙың килеүе тураһындағы тәғлимәт Бөйөк Британияла киң йәйелгән саҡта, шул уҡ билдә шул илдең күктәрендә лә күренде. 1839 йылдың 22 октябрендәге New York Commercial Advertiser гәзите Лондон гәзиттәренән 3 сентябрь төнөндә шул илдә күҙәтелгән ғәжәп күренеш тураһында түбәндәгеләрҙе килтерә:—
GSAM 1131839 йылдың аурораһы
GSAM 113.2«ЛОНДОН, 5 сентябрь.—Кесаҙна төнөндә ун сәғәттән алып кисә иртәнге өс сәғәткә тиклем күктә һуңғы йылдарҙа күҙәтелгән иң ғәжәп күренештәрҙең береһе — йондоҙҙарҙың осоуы һәм төньяҡ яҡтылығы күҙәтелде. Был ғәжәп күренештең тәүге билдәләре 22:00-гә ун минут ҡалғас күренде: күк ярымшарының төньяҡ өлөшөнән күтәрелгән йомшаҡ ҡыҙғылт пар һымаҡ масса әкренләп күк үҙәгенә тиклем таралды, ә 22:00-гә йәки 22:15-кә ҡарай көнсығыштан көнбайышҡа тиклем бөтөн күк бер ҙур яҡтылыҡ ҡатламы менән ҡапланды. Уның күренеше бик ҡурҡыныс булды, ул тура ҡурҡыныс янғын ваҡытындағы кеүек ине. Уның яҡтылығы ныҡ үҙгәреп торҙо; бер мәл ул төшөп киткән кеүек булды, ә шунда уҡ көслө яҡтылыҡ менән күтәрелде. Уның менән бергә боролоп-боролоп торған төтөн ҡатламдары ла күренде, һәм уны күргән һәр кем уны „ҙур янғын“ тип ышанған кеүек ине.
GSAM 113.3«Метрополистағы аптырау бик ҙур булды; меңләгән кеше фараз ителгән ҡурҡыныс һәләкәт йүнәлешенә йүгерҙе. Бейкер-стриттағы, Фаррингдон-стриттағы, Уотлинг-стриттағы, Уотерлоо-роудтағы янғын һүндереү станцияларына, шулай уҡ Лондондағы көнбайыш станцияларға ҡараған янғын һүндереү машиналары — дөрөҫөн әйткәндә, Лондондағы бөтә янғын һүндереү машиналары — аттар егелгән килеш, ғәҙәти булмаған дәрт менән фараз ителгән „емерелеү урынына“ йүгерҙе, уларға арбалар, атлы кешеләр һәм ҙур халыҡ төркөмдәре эйәреп барҙы. Ҡайһы бер янғын машиналары хата асыҡланғансы Хай-Гейт һәм Халлоуэйға [яҡынса дүрт миль] тиклем барған. Был күренештәр ике сәғәттән ашыу дауам иткән, ә таңға табан күренеш бөйөклөккә әйләнгән.
GSAM 114.1«Иртәнге икелә күренеш иң күркәм, тасуирларға бик ауыр күренешкә әйләнде. Бөтә Лондон көндөҙгө кеүек яҡты ине, ә атмосфера ғәҙәти булмағанса саф һәм асыҡ булды. Шул ваҡытта көньяҡ ярымшар болотһоҙ булһа ла, бик ҡараңғы ине; әммә һанап бөткөһөҙ йондоҙҙар матур балҡып торҙо. Күк йөҙөнөң ҡаршы яғы бөтөнләй икенсе, әммә ғәжәп күркәм ҡаршылыҡ күрһәтте: ул үтә саф, яҡтылығы бик көслө ине; метеорҙарҙың бер-бер артлы ағымы дауам итте, уларҙың балҡышы төрлөсә ине — улар күк үҙәгенән барлыҡҡа килеп, шартларҙай булып таралды. Был күренеш электр һымаҡ тәьҫир итте. Меңәрләгән бәләкәй йондоҙҙар офоҡтан атылып сығып, ергә шундай тиҙ осоп килделәр, күҙ уларҙың эҙенә лә эйәрә алмай ине; улар шартлағандай булып, бөтөн ярымшарҙы ҡара ҡыҙыл пар менән ҡапланы. Төҫтәр ғәжәп матур ине.
GSAM 114.2«Сәғәт ике ярымда күренеш ҡараңғылыҡҡа әйләнде, ул тарҡалғас, күк түбәһендә һәм илдең көньяҡ өлөшөн ҡаплаған ҡараңғылыҡ һыҙаты тирәләй яҡты йәйғор күренде. Шунан һуң тиҙҙән унан көмеш һымаҡ яҡтылыҡ бағаналары таралды. Улар ғәжәп рәүештә артты, шул уҡ ваҡытта барлыҡҡа килгән ҡыҙыл пар араһында буталды, һәм тулы бейеклеккә еткәс, күренеш бөтә хыялдан да ашҡан булды. Йондоҙҙар бөтә яҡҡа осоп йөрөнө, һәм дүрткә тиклем дауам итте, шунан бөтәһе лә һүнде.»
GSAM 114Ҡояшта ғәжәп күренештәр
GSAM 114.3Йәшәүсе уағыҙсылар Хоҙайҙың килеүенең дөрөҫлөгөн иҫбатлаған мәлдә, донъяның төрлө мөйөштәрендә күктә бихисап һәм төрлө ғәжәп күренештәр күҙәтелде. Быларҙың араһынан беҙҙең урын бары тик 1843 йылдың декабрендә Англияның Норидж ҡалаһындағы ҡояш күренешен генә күрһәтергә мөмкинлек бирә. Шундай уҡ күренеш 1844 йылдың 9 сентябрендә Коннектикут штатының Нью-Хейвен ҡалаһында көндөҙгө 12-гә тиклем һәм унан һуң ике сәғәт дауамында күҙәтелде һәм уны меңләгән кеше күрҙе.
GSAM 115Ҡояштың ғәжәп күренеше
GSAM 115.1Кесе эске түңәрәк ҡояшты күрһәтә. Ул асыҡ ҡыҙғылт һары төҫтә булған. Ҡояштан тигеҙ булмаған арала урынлашҡан һәм уны уратып алған ике түңәрәктең тышҡы өлөшө шул уҡ төҫтә күренһә лә, эске өлөшө тәрән һары булған; был түңәрәктәр эсендәге күк ҡараңғы көрән төҫтә күренгән; ә ҡояш аша һәм унан түбән үткән өс ҙур түңәрәк айырым сағыу яҡтылыҡ булып күренгән.
GSAM 115.2Англияла булған был ваҡиға тураһында Лондондан Е. Ллойдтың 1844 йылдың 3 ғинуарында ебәргән хатынан түбәндәгеләрҙе уҡыйбыҙ:—
GSAM 115.3«Норидж һәм тирә-яҡтағы төп граждандар тарафынан Англияла элек бер ҡасан да күрелмәгән ғәжәп „ҡояшта билге“ күренде. Ул үткән декабрҙә, төшкө яҡынса 12-лә күренеп, ике сәғәт дауам итте. Ул халыҡты ныҡ ҡурҡытты. Был хәл Винтер, Бёргесс һәм Рутон ҡәрҙәштәр шул ҡалала миссияларын асҡандан тура алда булды. Ул хаҡлыҡҡа юл әҙерләгән кеүек булды, шуның өсөн улар унда яҡшы уңышҡа иреште.»
GSAM 116.1Был күренештең Нью-Хейвен (Коннектикут) ҡалаһында булыуы тураһында хисап 1844 йылдың 10 октябрендәге Midnight Cry гәзитендә баҫылған, ул 1844 йылдың 10 сентябрендәге New Haven Palladium гәзитенән алынған. Cry гәзитендәге хисапта мөхәррир былай ти: «Бер фәлсәфәсе лә үҙен ҡәнәғәтләндерерлек итеп был күренештең сәбәбен аңлата алмаған».
GSAM 116.21844 йылдың 9 сентябрендә Нью-Хейвен, Коннектикут штатында ҡояш менән бәйле күренеү тураһындағы хисап шулай уҡ 1844 йылдың 12 сентябрендәге Hartford Courant гәзитендә баҫылып сыҡҡан һәм түбәндәгесә уҡыла:—
GSAM 116.3«1844 йылдың 9 сентябрендә, дүшәмбе, көндөҙгө 12-гә тиклем һәм унан һуң ике сәғәт дауамында ҡояш тирәләй күренгән ҡулсалар беҙҙең граждандар тарафынан ҙур ҡыҙыҡһыныу менән күҙәтелгән кеүек, һәм шундай уҡ күренештәр һәм уларҙың сәбәптәре тураһында күберәк белергә зирәк ҡыҙыҡһыныу уятҡан.
GSAM 116.4«Әлеге гало оҙаҡ дауам итеүе менән айырылып торҙо һәм күҙәтеү өсөн уңайлы мөмкинлектәр бирҙе. Көндөҙгө урта тирәлә ул нигеҙҙә ике тулы ҡулсанан торҙо: береһе яҡынса 45° киңлектә, үҙәгендә ҡояшты уратып алған, ә икенсеһе яҡынса 72° киңлектә, үҙәге зенитҡа тура килгән, ә периметры ҡояш аша үткән. Кесе ҡулса менән бер рәттән ҙур күсәрле, эксцентриситеты бәләкәй эллипс та күҙәтелде. Ҡояшҡа тура ҡаршы, зениттан 36° төньяҡҡа, ҙур түңәрәкте диаметры яҡынса йәки бөтөнләй бер үк булған ике башҡа түңәрәк киҫеп үтте; киҫешкән нөктәлә өс яҡты түңәрәктең берләшкән нуры һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән кеүек яҡты тап барлыҡҡа килде. Ҡояшты уратып алған түңәрәк күп осраҡта бик сағыу һәм матур йәйғор төҫтәрен күрһәтте. Ҡалған ҡулсалар аҡ төҫтә һәм тоноғораҡ ине, сөнки улар ҡояштан алыҫыраҡ урынлашҡан. Әммә төрлө ваҡыттарҙа, көнсығышта ла, көнбайышта ла, призма һымаҡ [йәйғор] төҫтәге бәләкәй түңәрәк өлөштәре күренде.... Бындай төҙөлөштөң берҙәйлеге гало барлыҡҡа килеүен көйләүсе ҡайһы бер законға бәйле булырға тейеш; әммә был закондың тәбиғәте тулыһынса асыҡланмаған.... Ҡояшты уратып алған ҡулсаның барлыҡҡа килеүен аңлатыуҙа ҙур ҡыйынлыҡ тыумаған, сөнки уның сәбәбе радуга барлыҡҡа килеү сәбәбе менән оҡшаш; әммә әйләнәһе ҡояш үҙәге аша үткән ҡулсаның барлыҡҡа килеүен аңлатыу ҡатмарлыраҡ булып сыҡҡан.»
GSAM 117Изге Яҙмаларҙағы фараздарҙы тормошҡа ашырған ғәжәптәр
GSAM 117.1Был күктә күренгән ғәжәптәрҙе Англияла ла, Америкала ла нисек файҙаланғандарын белеү өсөн 1843 йылда Бостонда баҫылып сыҡҡан Силвестер Блисстың Exposition of the Twenty-fourth of Matthew исемле китабын уҡырға мөмкин. Юғарыла килтерелгән ҡайһы бер хисаптарҙы цитаталағандан һуң ул былай ти:—
GSAM 117.2«Шулай итеп, Хаҡлыҡ Яҙмаларында фаразланған „ҙур билдәләр“ һәм „ҡурҡыныс күренештәр“, шулай уҡ Ҡотҡарыусы үҙенең килеүенән алда буласаҡ тип иғлан иткән билдәләр ҙә барыһы ла үтәлгән кеүек.
GSAM 117.3«Ағастарҙың япраҡ ярыуы йәйҙең килеүен күрһәтеүенсә, был билдәләрҙең үтәлеүенән христиандар Христос килеүенең яҡын, хатта ишектәр янында икәнен белергә тейеш. Был бары тик рөхсәт кенә түгел, ә Ҡотҡарыусыбыҙ уларға быны белергә бойора.»5
GSAM 117ХӘБӘРСЕЛӘР
GSAM 117.4Икенсе килеү хаҡындағы хәбәрҙең тәүге иғлан ителгән төп үҙенсәлектәренә иғтибар йүнәлткәс, бөйөк иғлан итеүҙә әүҙем роль уйнаған ҡайһы бер шәхестәргә иғтибар итеү ҙә ҡыҙыҡ булыр. Беҙ инде сит илдәрҙә был саҡырыуҙы таратҡан, шул осорҙағы иң һәләтле пасторҙарҙың исемдәрен килтерҙек. Америкала етәкселек иткән һәм Хоҙай тарафынан эштең ауырлығы йөкмәтелгән ҡайһы бер кешеләргә иғтибар йүнәлткәндә, был хәрәкәттә Хоҙайҙың ҡулы ысынлап та ҡатнашҡаны тағы ла асығыраҡ күренә.
GSAM 118Уильям Миллер
GSAM 118.1Иң тәүҙә Америка Ҡушма Штаттарындағы килеү хәрәкәтендә шул тиклем билдәле булған Уильям Миллерҙың осрағын ҡарайбыҙ; күптәр был хәрәкәтте «Миллеризм» тип кенә белә.
GSAM 118.2Уильям Миллер 1782 йылдың февралендә Массачусетс штатының Питтсфилд ҡалаһында тыуған. Бала сағында уның ғәҙәти булмаған зиһен көсө һәм әүҙемлеге билдәләре күренгән. Бер нисә йыл үтеү менән был билдәләр уның тирәһендәге һәр кемгә көндән-көн айырыуса күренеп торҙо. Уның ныҡлы физик тәбиғәте, әүҙем һәм тәбиғи рәүештә яҡшы үҫешкән интеллекты, кәмселекһеҙ әхлаҡи холҡо бар ине. Ул район мәктәбенең сикләнгән мөмкинлектәренән ни бары бер нисә йыл ғына файҙаланғандан һуң, уның белем кимәле ғәҙәттәге уҡытыусыларҙыҡынан өҫтөнөрәк тип киң ҡабул ителде.
GSAM 118.3Миллер әфәнде 1802 йылда өйләнеп, Вермонт штатының Полтни ҡалаһына күсеп ултырҙы. Полтниға күскәндән бирле ул аралашып йөрөгән һәм донъяуи уңыштары өсөн үҙе ҙур бурыслы булған ир-егеттәр скептик принциптар һәм деистик теориялар йоғонтоһонда булған. Улар әхлаҡһыҙ кешеләр түгел ине, әммә класс булараҡ яҡшы граждандар, ғәҙәттә етди холоҡло, мәрхәмәтле һәм изге күңелле булған. Ләкин улар Библияны дини хаҡлыҡтың стандарты булараҡ кире ҡаҡты һәм уны кире ҡағыуҙы Вольтер, Гюм, Вольней, Пэйн, Итан Аллен һәм башҡаларҙың яҙмалары ярҙамында ышаныслы итеп күрһәтергә тырышты. Миллер әфәнде был әҫәрҙәрҙе ентекләп өйрәнде һәм ниһайәт үҙен деист тип иғлан итте. Ул үҙе әйткәнсә, уның деист тормошо яҡынса 1804 йылдан башлап ун ике йылға һуҙылған.
GSAM 118.4Капитан чинын алып, ул 1810 йылда армияға инә. Армиянан ҡайтҡас, ул ғаиләһен Нью-Йорк штатының Лоу-Һэмптон ҡалаһына күсерә һәм 1812 йылда шунда фермерлыҡ менән шөғөлләнә башлай. Фермер булараҡ, уға уҡырға күберәк буш ваҡыты була. Ул үҙенең деистик ҡараштарының хәҙерге тормоштан тыш бәхеткә ышаныс бирмәүен аңлай. Ҡәбер аръяғында барыһы ла ҡараңғы һәм моңһоу ине. Үҙенең һүҙҙәре менән әйткәндә:
GSAM 118.4«Юҡҡа сығыу — һыуыҡ һәм ҡурҡыныс уй ине, ә яуаплылыҡ — бөтәһе өсөн дә һис шикһеҙ юҡ ителеү ине. Күк минең башым өҫтөндә еҙ кеүек ҡаты, ер аяҡ аҫтымда тимер кеүек ҡаты ине. Мәңгелек! — ул нимә ул? Үлем! — ни өсөн ул? Мин күберәк уйлаған һайын, дөрөҫлөккә дәлил табыуҙан алыҫлаша барҙым. Мин күберәк уйлаған һайын, һығымталарым тарҡауыраҡ булды. Мин уйлауҙы туҡтатырға тырыштым, әммә уйҙарымды контроль аҫтына ала алманым. Мин ысынлап та бәхетһеҙ инем, әммә сәбәбен аңламаным.... Шунан һуң тиҙҙән ҡапыл ҡотҡарыусының образы асыҡ итеп аңыма баҫылып ҡалды. Ундай изге һәм мәрхәмәтле зат булырға мөмкин кеүек тойолдо, ул үҙе беҙҙең гонаһтарыбыҙҙы ҡаплап, шуның менән беҙҙе гонаһ язаһынан ҡотҡара ала. Мин шунда уҡ бындай заттың нисек һөйкөмлө булыуын тойҙом; һәм үҙемде уның ҡосағына ташлап, уның мәрхәмәтенә ышана алырмын тип күҙ алдына килтерҙем.»
GSAM 119Уильям Миллерҙың рухи яңырыуы
GSAM 119.1Ул өҫтәп әйтте:
GSAM 119.1«Мин күрҙем, Библия миңә кәрәк булған шундай Ҡотҡарыусыны күрһәтте; һәм илһамланмаған китаптың ҡола төшкән донъяның ихтыяждарына шундай камил яраҡлашҡан принциптарҙы нисек барлыҡҡа килтергәнен күреп аптыраным. Мин Изге Яҙмаларҙың Алла тарафынан асыҡланған булыуына ышанырға мәжбүр булдым. Улар минең шатлығым булды; һәм Исала мин дуҫ таптым.... Библия хәҙер минең төп өйрәнеү объектым булды, һәм мин уны ҙур шатлыҡ менән өйрәндем, тип ысын күңелдән әйтә алам. Уның яртыһын да миңә һөйләмәгәндәрҙәй булды. Мин уның матурлығын һәм бөйөклөгөн ни өсөн элек күрмәгәнемә аптырап, уны нисек кире ҡаҡҡаныма ғәжәпләндем.»
GSAM 119.2Уильям Миллерҙың Библияны өйрәнеү ысулы үҙе тарафынан түбәндәгесә тасуирлана:
GSAM 119.2«Мин бөтә алдан урнашҡан ҡараштарымды ситкә ҡуйырға, Изге Яҙмаларҙы бер-береһе менән ентекле сағыштырырға һәм уларҙы системалы, методик рәүештә өйрәнергә ҡарар иттем.... Һәр ваҡыт аңлашылмаған нәмә осрағанда, мин уны барлыҡ бәйләнешле урындар менән сағыштыра инем; һәм Крюдендың ярҙамы менән аңлашылмаған өлөштәге төп һүҙҙәрҙе үҙ эсенә алған бөтә изге яҙмалар текстарын тикшерҙем.... Шундай ысул менән Библияны тәүге уҡыуымда яҡынса ике йыл өйрәндем һәм ул үҙе үк үҙен аңлатыусы икәнлегенә тулыһынса инандым.
GSAM 120.1«Шулай уҡып-өйрәнгәндә, үткәндә үтәлгән пәйғәмбәрлектәр әле киләсәктә үтәләсәк пәйғәмбәрлектәрҙең нисек үтәләсәген баһалау өсөн критерий булһа, Христостың рухи хакимлығы — донъя аҙағынан алдағы донъяуи мең йыллыҡ — һәм яһүдтәрҙең кире ҡайтыуы тураһындағы халыҡ араһында киң таралған ҡараштар Аллаһының һүҙендә нигеҙләнмәгәнен аңланым.... Мин Изге Яҙмаларҙа асыҡ итеп өйрәтелгәнен күрҙем: Иисус Христос Атаһының бөтә даны менән күктәр болоттарында кире был ергә төшәсәк.
GSAM 120.2«Мин Изге Яҙмаларҙы өйрәнгәндә, уларҙың тәғлимәтенән алырға мөмкин тип элек уйламаған шатлыҡты тойҙом. Мин уларҙы Ҡотҡарыусының килеү ваҡытын табырға өмөт итмәйенсә өйрәнә башланым, һәм тәүҙә килеп сыҡҡан һөҙөмтәгә ышанырға ла ҡыйын булды; әммә дәлилдәр миңә шундай көслө тәьҫир яһаны, мин үҙ инаныуҙарыма ҡаршы тора алманым. Мин үҙ һығымталарымда тулыһынса тиерлек нығындым һәм Ҡотҡарыусының килеүен көтә, уяу тора һәм доға ҡыла башланым.»
GSAM 120.3Ул тағы ла әйтә:
GSAM 120.3«Мин ышандым; һәм шунда уҡ донъя ышанһын һәм Уның килеүендә Судья һәм Кәләш алыусы менән осрашыуға әҙерләнһен өсөн был тәғлимәтте баҫтырыу бурысы йөрәгемә баҫылып ҡалды. Мин бында үҙем кисергән оҙон һәм ауыр һынауҙарымды ентекләп һөйләп тормайым. Шуны ғына әйтергә кәрәк: бер нисә йылдан һуң мин Хоҙай Рухы, хаҡлыҡ көсө һәм йәндәрҙе яратыу тойғоһо аҫтында крестымды күтәреп, был хәбәрҙе үлемгә һәм юҡҡа сығыуға дусар булған донъяға иғлан итергә мәжбүр булдым.»
GSAM 120.4Миллер әфәнде, башҡа илдәрҙә был хәбәр менән хәрәкәткә килгән кешеләр кеүек, тәүҙә үҙ бурысын журналдарҙа һәм буклеттарҙа яҙып, баҫтырып сығарыу аша үтәргә уйланы. Ул тәүҙә үҙ ҡараштарын Вермонт штатының Брэндон ҡалаһында баҫылып сыҡҡан Vermont Telegraph исемле баптист гәзитендә баҫтырҙы. Был 1831 йылда булды. Ул был тема буйынса тәүге тапҡыр 1832 йылда халыҡ алдында сығыш яһаны. Ул был йыйылыш тураһында: «Хоҙай йыйылышҡа үҙ рәхмәтен һипте, һәм күптәр иманға килеп, йәндәренә ҡотолоу тапты», — тип әйтте.
GSAM 121.11836 йылда уның лекциялары шул ваҡыттағы ҡайһы бер йәмәғәт журналдарында баҫылып сыҡты. 1837–38 йылдарҙың ҡышында уның лекциялары брошюра рәүешендә баҫылып сығарылды. 1838 йылда 204 битлек икенсе буклет баҫылып сыҡты, һәм был буклетта Миллер әфәнде Осман империяһының 1839 йәки 1840 йылда ҡолауы мөмкинлеген әйтте. Уның ҙур ҡалаларҙа тәүге лекциялары 1836 йылда үтте. Шунан ул Массачусетс штатының Рэндольф, Лоуэлл, Гротон һәм Линн ҡалаларында сығыш яһаны.
GSAM 121.21840 йылға тиклем Миллер әфәнде Мәсихтең яҡын килеүе темаһына халыҡ алдында сығыш яһаусы булараҡ тиерлек ялғыҙ торҙо. Шул йылда кинәт йөҙләгән кеше уның менән бергә был хәбәрҙе иғлан итергә ҡушылды. Был ҙур үҙгәреште нимә тыуҙырғанын киләһе бүлектә ҡараясаҡбыҙ. 1839–40 йылдарҙың ҡышында Миллер әфәнде Нью-Гэмпшир штатының Эксетер ҡалаһында бер нисә лекция уҡыны. Унда ул тәү тапҡыр ошо ваҡытта иман ҡабул иткән пастор Й. В. Һаймс менән осрашты, һәм Һаймс шул көндән башлап ҙур икенсе килеү хаҡындағы хәбәрҙе баҫтырыусы һәм дәртле вәғәзсе булараҡ пастор Миллер менән йәнәш хеҙмәт итте.
GSAM 121Йошуа В. Һаймс
GSAM 121.3Был бөйөк хәрәкәттәге тырыш хеҙмәткәр тураһында уның биографынан цитата килтереүҙән яҡшыраҡ эш булмаҫ:—
GSAM 121.4«Йошуа В. Һаймс 1805 йылдың 19 майында Род-Айленд штатының Викфорд ҡалаһында тыуған. Уның атаһы Көнбайыш Һинд утрауҙары сауҙаһы менән шөғөлләнгән сауҙагәр булараҡ яҡшы билдәле булған һәм Викфордтағы Сент-Пол епископаль сиркәүенең күренекле ағзаһы булып торған. Уның әсәһе йомшаҡ холоҡло һәм Ҡотҡарыусыға булған мөхәббәтле булған, уны ул улының йөрәгенә һеңдергән.
GSAM 121.5«Атаһының ниәте — улы Йошуаны үҙе ҡараған сиркәүҙең пасторлығына әҙерләү ине, әммә хәлдәр уны тормошҡа ашырырға мөмкинлек бирмәне. Хоҙайҙың был улға йөкмәтәсәк башҡа эше бар ине, һәм ул теләгән һөҙөмтәгә ирешеү өсөн барлыҡ хәлдәрҙе шундай итеп йүнәлтте. 1817 йылда атаһы капитан Картер етәкселегендә, суперкарго итеп Александр Стюартты тәғәйенләп, ҡиммәтле йөк ебәрҙе. Был ирҙәр ышанысһыҙ булып сыҡты: Көнбайыш Һинд утрауындағы портҡа килеп еткәс, корабльде лә, йөктө лә һатып, ҡасып киттеләр. Был ваҡиға йәш Йошуаның киләсәге өсөн төҙөлгән бөтә пландарҙы бөтөнләй үҙгәртте; уны Род-Айленд штатының Провиденс ҡалаһындағы Браун университетына ебәрергә теләгәндәр ине. Уның урынына 1821 йылдың апрелендә уны Массачусетс штатының Нью-Бедфорд ҡалаһына алып килеп, шкаф яһау һөнәрен өйрәнеү өсөн Уильям Найтска уҡыуға бирҙеләр.
GSAM 122.1«Яңы йортона килеп еткәс, ул үҙенә йөкмәтелгән эште ихлас башҡарҙы һәм һөнәрендә оҫта булырға ниәтләне. Әммә тиҙҙән ул дини мөхиттең уның зәвығына тулыһынса тап килмәүен аңланы. Ул былай тип һөйләй: „Минең хужам унитариан ине, һәм ул мине үҙ сиркәүенә алып барҙы. Пастор — хөрмәтле Орвилл Дьюи ине. Ул ортодоксаль христиан ҡараштарынан һуңғы ваҡытта ғына күскән кеше ине. Епископ Грисволд һәм Викфордтағы Сент-Пол сиркәүенең ректоры Уильям Бёрдж аҫтында алған тәрбиәм, шулай уҡ Провиденс (Р.И.) ҡалаһындағы Изге Иоанн сиркәүенең һүҙгә оҫта доктор Крокерҙың уағыҙҙарын йыш ишетеүем мине Дьюи әфәнденең Христостың һәм уның апостолдарының тәғлимәтен оҫта телмәр менән инҡар итеүен ҡабул итергә бөтөнләй әҙер итмәне.“
GSAM 122.2«Ул ваҡытта Нью-Бедфордта епископаль сиркәү булмағас, ул Беренсе христиан сиркәүенә [Disciple түгел] йөрөргә ҡарар итте һәм һуңынан шул ойошмаға ҡушылды. „Бында,“ ти ул, „мин асыҡ Библияны һәм фекер иреген таптым һәм икәһенән дә яҡшы файҙаландым.“ Был сиркәү пастор Моисей Хау ҡарамағында булған. Рев. Клоу 1823 йылдың 2 февралендә Йошуа В. Һаймсты һыуға сумдырған. Уҡытыусыһына булған дәрт менән яна торған йөрәге менән ул унһигеҙ йәшендә үк крест хикәйәһен һөйләп, кешеләрҙе тәүбәгә өндәгән. Ул үҙе тураһында болай ти:—
GSAM 122.3«„Мин тиҙҙән өндәүсе булып киттем, һәм һәләтемде үҫтереү өсөн миңә рөхсәт бирелде.... Мин стажёрлыҡты уңышлы үтеп, маҡтау алдым. Әммә биш-алты йыл буйы артыҡ эшләү ғәҙәтем булды, шуның арҡаһында аҙнаһына бер-ике көн мохтаж райондарҙа уҡыу һәм миссионер эше менән шөғөлләнергә мөмкинлек алдым, уның емештәрен пасторыма тапшырҙым.“
GSAM 123.1«1825 йылда уны Көньяҡ Массачусетс христиан сиркәүҙәре конференцияһының миссионеры итеп тәғәйенләнеләр. „Миссионерҙарҙы тәьмин итеү өсөн бер ниндәй ҙә пландар йәки саралар булманы“, — ти пастор Һаймс, — „мин үҙемде тәьмин итеү өсөн эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнергә һәм мөмкин булғанса уағыҙларға ҡарар иттем“.
GSAM 123.2«1828 йылда ул Нью-Бедфордтан китте, шикләнеүҙәр йәки көс-ҡеүәт етмәү арҡаһында түгел, ә еңәсәкмен тигән ныҡлы ниәт менән Плимутҡа юлланды, унда мәктәп биналарында, ваҡытлыса әҙерләнгән бүлмәләрҙә һәм уны тыңларға теләгән һәр ерҙә Хоҙай һүҙен уағыҙланы. 1829 йылда ул Фолл-Риверҙа шул уҡ йүнәлештәге эште дауам итте, 1830 йылда Бостонға күсеп, Беренсе һәм Икенсе христиан сиркәүҙәренең пасторы булып эшләне; бында ул 33 йыл йәшәне. 1839 йылда ул билдәле пастор Уильям Миллер аңлатҡан Адвент хәрәкәтенә ҡушылды. Ул яңы хәрәкәткә бөтә дәрт-ҡеүәте менән инде, уның уағыҙҙары ут һәм көс менән тулы булды. 1840 йылда ул бөтөн йөрәген һалған эште яҡлап, Signs of the Times журналын баҫтырыуҙы башланы. Уның бөтә аҡсаһы, бөтә хеҙмәте, бөтә көсө ошо эшкә йүнәлтелде, һәм меңләгән кеше ышаныуға килтерелде.»
GSAM 123Миллер һәм Һаймстың берләшкән хеҙмәттәре
GSAM 123.31840 йылдан 1844 йылдың көҙөнә тиклем пасторҙар Миллер һәм Һаймстың хеҙмәттәре күбеһенсә берләшкән: йәйен ҙур палаткалары менән ҡаланан ҡалаға йөрөп, ҡышын сиркәүҙәрҙә һәм халыҡ йыйылыу залдарында сығыш яһағандар. Пастор Һаймстың ҙур физик көсө уны 92-се йәшенә аяҡ баҫҡанға тиклем һаҡлап килгән. Уның зиһен көстәре һуңғы мәлгә тиклем сағыу булып ҡалған. 1894 йылдың 28 сентябрендә ул Мичиган штатының Лансинг ҡалаһындағы лагерь майҙанында йыйылған өс меңдән ашыу Етенсе көн адвентистары йыйынына бик дәртле вәғәз һөйләне. Ул боронғо замандарҙағы кеүек ихласлыҡ һәм көслөлек менән һөйләгән кеүек тойолдо. Был 91-се йәшенә аяҡ баҫҡанына өс ай тулған, дауаланмаҫ сирҙән интегкән һәм киләһе йылда шул сирҙән вафат булған кеше өсөн ысын мәғәнәлә ғәжәп ине.
GSAM 124.1Пасторҙар Миллер һәм Һаймс Америкала икенсе килеү хәрәкәтенең «суғыштың алғы сафында» торҙо, һәм улар менән бергә Христостың килеү доктринаһын иғлан итеүҙә хеҙмәт иткән дистәләгән кеше араһында бары тик икеһе генә ине; уларҙың төп сифаттары — маҡсаттарының ныҡлығы һәм саф, ышаныслы намыҫлылығы ине. Был ирҙәрҙең күпселеге донъяла «үҙ-үҙен үҫтергән кешеләр» тип аталған ҡатламға инә — тормоштоң ҡаты реальлыҡтары менән осрашып үҫкән, принциптарға таянып, отош эҙләүгә түгел, эштең асылына ҡарап ҡарар ҡабул итергә өйрәнгән кешеләр. Улар, пастор Миллер әйткәнсә, ғәҙәттә сиркәүҙәрҙән хәбәрҙе ҡабул иткән «иң иманлы, тоғро һәм әүҙем ағзалар»ға хас холоҡ-фиғел эйәләре ине. Был факт төрлө сиркәүҙәрҙең пасторҙары тарафынан раҫланды; улар, адвентистар уларҙан бөтөнләй айырылышҡандан һуң: «Ул [доктрина] беҙҙең көтөүҙең иң яҡшы өлөшөн алды», — тип әйттеләр.
GSAM 124Башҡа билдәле адвентист вәғәзселәре
GSAM 124.2Шул иртә осор хәрәкәтендә пасторҙар Миллер һәм Һаймс менән бергә күренекле роль уйнаған ҡайһы бер ир-егеттәрҙең исемдәрен атап үтеү ҡыҙыҡ булыр. Исемлекте тәүҙә Кливленд (Огайо) ҡалаһынан Чарльз Фич башлап тора; ул 1842 йылда Даниил һәм Асыҡланыу китаптарының күренештәрен күрһәтеү өсөн диаграммалар эшләү идеяһын тәҡдим итте. Был фекер Һабаҡҡуҡ 2:2, 3-сө аяттарға нигеҙләнгән. Чарльз Фич 1844 йылдың 10 октябрендә вафат булған.
GSAM 124.3Филадельфиянан доктор Джосайя Литч, киләһе бүлектә күрербеҙ, ул Хоҙайҙан илһамланып, тормошҡа ашҡанда килеү хәбәренә ҡыҙыҡһыныуҙың кинәт һәм тиҙ үҫеүенә сәбәп булған хаҡлыҡты иғлан итте.
GSAM 124.4Нью-Йорк штатының Локпорт ҡалаһынан билдәле баптист пасторы Элон Галуша, Раббыбыҙҙың яҡын килеүе тураһындағы яҙмалары һәм уағыҙҙары менән был конфессияла ҙур тетрәү тыуҙырҙы.
GSAM 125.1Нью-Йорк штатының Сенека-Фоллс ҡалаһынан Е. Р. Пинни — Баптисттар сиркәүенең тағы бер тоғро пасторы, уның хеҙмәте һәм яҙмалары был эштә ҙур көс булды. Уны «Ерҙең тоҙо» тип атарға ла була.
GSAM 125.2Нью-Йорк ҡалаһынан Джордж Сторрс, адвент доктринаһына күсеүенә тиклем билдәле яңырыу хәрәкәте етәксеһе булған. Уның яҙмалары халыҡтың үҙен һәм мөлкәтен был эшкә тағы ла нығыраҡ бағышлауына көслө йоғонто яһаны; бигерәк тә был 2300 көндөң һуңғы аҙналарында айырыуса сағылды. Көтөлгән ваҡиғаның тормошҡа ашмауынан һуң ул адвентистарға һәм бөтә донъяға кеше тәбиғәте, үлеләр хәле һәм киләсәктәге яза тураһында алты уағыҙын еткерҙе.
GSAM 125.3Мэйн штатының Портленд ҡалаһынан пастор Стокман — Уильям Миллерҙың шул ҡалалағы рухи яңырыу йыйылыштарында тағы бер ихлас хеҙмәткәр ине. Уның вафаты 1843 йылдың еврей йылы тамамланырға бер нисә аҙна ҡалғас булды, ә адвентистар шул ваҡытта Хоҙай килер тип өмөтләнеп һәм көтөп торғайны.6
GSAM 125.4Урын етмәү сәбәпле, беҙ билдәле башҡа ир-егеттәрҙе генә телгә алабыҙ: Н. Н. Уайтинг (Whiting’s Translation тип билдәле Яңы Килешеүҙе инглизсә тәржемә иткән); С. С. Сноу, Ф. Г. Браун, Аполлос Хейл, Л. Д. Мансфилд, Дж. Нидхэм, О. Р. Фасетт; Джордж, Уэсли һәм Эдвин Бёрнхэм (өс туған ағай) — барыһы ла хәбәрҙе таратыуҙа һөҙөмтәле эшләгән хеҙмәткәрҙәр.
Notes
- Хабаҡҡуҡ 2:2, 3. ↩
- Асыҡланыу 14:6, 7. ↩
- Марк 1:14, 15. ↩
- Иоил 2:30, 31. ↩
- Exposition of the Twenty-Fourth of Matthew, б. 49–60. С. Блисс, Бостон, Массачусетс, 1843. ↩
- Early Writings китабының 17-се битендә күрһәтелгәнсә, пасторҙар Фич менән Стокман йоҡоға киткәндән һуң нимә булғанын белергә ни өсөн шул тиклем ҡыҙыҡһынғанын еңел аңларға була. ↩