23-се бүлек — Һаулыҡ һаҡлау учреждениелары
GSAM 358.1«ҺӨЙӨКЛӨМ, мин бөтәһенән дә бигерәк теләйем: рухың үҫешкән кеүек үк һин дә уңышлы булып, һаулыҡта бул.»1
GSAM 358.21863 йылдың 6 июнендә, шәмбе көнө, пастор Уайт һәм уның ҡатыны Мичиган штатының Отсего ҡалаһында пасторҙар Корнелл һәм Лоуренс үткәргән палатка йыйынына барҙы. Унда Уайт ханымға сәләмәтлек реформалары темаһын аса торған күренеш бирелде. Шул ваҡыттан башлап Review журналында сәләмәтлек һәм дөрөҫ йәшәү тураһында мәҡәләләр баҫылып сыҡты, һәм ул үҙенә сәләмәтлек тураһында асыҡланғандарҙы яҙа башланы. Шуларҙың ҡайһы берҙәре Testimony No. 11 китабында һәм How to Live исемле хеҙмәттә баҫылып сыҡты.
GSAM 358.3Һау-сәләмәт йәшәү һәм уның физик, зиһен һәм рухи үҫеш менән дөрөҫ бәйләнеше халыҡ иғтибарына айырыуса еткерелде. 1864 йылдың 25 октябрендәге Review журналында пастор Дж. Н. Эндрюс был тема буйынса түбәндәге мөһим тәҡдимдәрҙе индерҙе:—
GSAM 358Һаулыҡлы тормош тураһында Дж. Н. Эндрюс
GSAM 358.4«Һәр зарарлы ризыҡтан баш тартыу һәм яҡшы уҡытыу менән Аллаға ҡарата намыҫ йоғонтоһонда тотанаҡлы тормош алып барыу — яҡшы һаулыҡ өсөн иң кәрәкле шарттарҙың береһе. Беҙҙең тәнебеҙ — Изге Рух ғибәҙәтханаһы. Уны рухыбыҙҙағы кеүек үк тәндә лә дөрөҫ данлау өсөн тәнебеҙҙең бөтә көстәре лә тулы көс-ҡеүәткә эйә булыуы нисек кәрәк! Был тема хәҙер беҙҙең халыҡҡа айырыуса күрһәтелеүенә Хоҙайға рәхмәт. Һаулыҡ һәм көс — беҙҙең өсөн иң ҡиммәтле әйберҙәрҙән, һәм улар ауырлыҡ ваҡытындағы бөйөк ваҡиғаларға шаһит буласаҡ кешеләр өсөн айырыуса әһәмиәтле.»
GSAM 359.1Библия гигиенаһы һәм христианса тотанаҡлылыҡ темаһы Review журналының биттәрендә генә түгел, беҙҙең пасторҙар тарафынан да яҡланды.
GSAM 359.21866 йылдың 20 майында Генераль конференцияла түбәндәге күрһәтмә Уайт ханым аша бирелде (ул Testimony No. 11 китабында ла бар):—
GSAM 359Һаулыҡ һаҡлау учреждениеһын булдырыу
GSAM 359.3«Миңә күрһәттеләр: ауырыу кешеләр һәм сирҙәрҙе иҫкәртеү өсөн үҙ тәнен ҡарау ысулдарын өйрәнергә теләүселәр өсөн йорт булдырырға кәрәк....
GSAM 359.4«Иманһыҙҙар сирҙе уңышлы дауалауға йүнәлтелгән һәм шәмбе көнөн тотоусы табиптар етәкселегендәге ойошмаға мөрәжәғәт иткәндә, улар туранан-тура хаҡлыҡ йоғонтоһона эләгәсәк. Беҙҙең халыҡ менән һәм беҙҙең ысын иман менән танышҡанда, уларҙың тиҫкәре ҡараштары еңелә, һәм улар уңай тәьҫирләнә. Шулай итеп хаҡлыҡ йоғонтоһонда булғанда, ҡайһы берәүҙәр тән ауырыуҙарынан ғына арынып ҡалмай, гонаһ ауырыуы менән интегкән рухтарына дауа бальзамын табасаҡ.
GSAM 359Нәтижәләрҙе фаразлау
GSAM 359.5«Аҡыллы дауалау һөҙөмтәһендә ауырыуҙарҙың һаулығы яҡшырғас һәм улар тормоштоң рәхәтен тойоуға тотонғас, һаулыҡҡа ҡайтарыуҙа ярҙам иткән кешеләргә ышана башлайҙар. Йөрәктәре рәхмәт тойғолары менән тула, һәм хаҡлыҡтың изге орлоҡтары унда тиҙерәк урын таба, ҡайһы бер осраҡта тәрбиәләнеп, үҫеп, Хоҙай данына емеш бирә. Шундай бер ҡиммәтле ҡотҡарылған йән ошондай учреждение булдырыу өсөн кәрәк булған бөтә сараларҙан да ҡиммәтлерәк буласаҡ....
GSAM 359.6«Һауыҡҡан йәки ҙур файҙа алған килеш киткән ҡайһы берәүҙәр беҙҙең иманыбыҙҙы яңы урындарҙа танытасаҡ, һәм, һаулыҡтарын нығытыу өсөн беҙҙең халыҡ араһында булған саҡта кешеләрҙең аңындағы тиҫкәре ҡараштар алдан бөтөрөлмәгән булһа, барып инеү мөмкин булмаҫлыҡ урындарҙа хаҡлыҡ флагын күтәрәсәк.»
GSAM 360.1Йыйылған халыҡтың бер тауыштан ҡарары буйынса мөмкин тиклем тиҙерәк Баттл-Крик ҡалаһында йәки уның янында һаулыҡ һаҡлау учреждениеһын асырға һәм уны медицина буйынса белем алған, өҫтәүенә сирҙәрҙе гидропатик ысулдар менән дауалауҙы өйрәнеү өсөн Көнсығыштағы һыу-дауалау клиникаһында бер йылдан ашыу стаж туплаған доктор Һ. С. Лэй етәкселегендә ойошторорға ҡарар ителде.
GSAM 360Санаторий өсөн урын һатып алынды
GSAM 360.2Ул ваҡытта ошондай учреждение асыу ҙур эш кеүек тойолдо; әгәр һөҙөмтә тураһында был дәртләндергес шаһитлыҡ булмаһа, эште башлау бер аҙ тотҡарланыр ине. Әммә тотҡарланыу урынына конференция тамамланғас бер нисә көн үтеүгә судья Грейвстың Көнбайыш Баттл-Крик ҡалаһындағы матур йәшәү урынын тәшкил иткән, 8 акр ер менән бергә булған киң йорто һатып алынды. Был бина янында шунда уҡ ике ҡатлы өҫтәмә төҙөлдө, ул ванна бүлмәләре булараҡ хеҙмәт итте. Ошо биналарҙа Һаулыҡ реформалары институты асылды.
GSAM 360.31866 йылдың 19 июнендәге Review журналында учреждение өсөн акцияларға тәүге дөйөм саҡырыу иғлан ителде. Шул уҡ һанда Баттл-Крик (Мичиган) һәм Олкотт (Нью-Йорк) сиркәүҙәре инде 2 625 долларлыҡ, йәғни һәр береһе 25 доллар торған 105 акцияға яҙылыуын хәбәр иттеләр. Мичиган штатында һаулыҡ һаҡлау учреждениелары менән идара итеү өсөн корпорация төҙөү мөмкинлеген биргән закон булмағас, мөлкәт инкорпорация үткәрелгәнсе ваҡытлыса ышаныслы һаҡлауға тапшырылды.
GSAM 360Һаулыҡ журналы башланып китте
GSAM 360.4Август айының береһендә етәкселәр ай һайын сығарыла торған, тышлығы менән 16 битлек, журнал форматындағы һаулыҡ журналы баҫтырыуҙы ла башланы. Уны Health Reformer тип атағандар. Был журнал бөгөн дә Good Health исеме аҫтында сығарыла һәм хәҙер донъяның алдынғы һаулыҡ журналы булып тора. Был журнал һаулыҡ һәм тотанаҡлылыҡ принциптары тураһында ғына түгел, ә 1866 йылдың 5 сентябрендә пациенттар һәм торлаҡ алыусылар өсөн рәсми рәүештә асылған һаулыҡ һаҡлау учреждениеһын рекламалау сараһы ла булды. Шулай итеп, был учреждение халыҡҡа тәү тапҡыр телгә алынғандан һуң дүрт айҙан да кәм ваҡыт эсендә һатып алынды, йыһазландырылды һәм эшләй башланы; акцияларға яҙылыу суммаһы 11 000 доллар тәшкил итте, уның ҙур өлөшө инде түләнгән ине.
GSAM 361Медицина корпорацияһы ойошторолдо
GSAM 361.11866–67 йылдарҙың ҡышында Мичиган штаты закон сығарыу органы сәләмәтлек учреждениеһы менән идара итеү өсөн корпорация ойошторорға мөмкинлек биргән закон ҡабул итте. 1867 йылдың 17 майында был аҙым яһалды, эске ҡағиҙәләр ҡабул ителде, һәм күсмәй торған мөлкәт һәм башҡа милек тейешле рәүештә һайланған попечительдәр ҡарамағына тапшырылды. Шул ваҡытҡа тиклем яҙылған акцияларҙың дөйөм суммаһы 26 100 доллар булған; шуларҙың 18 264,87 доллары түләнгән. Ойошмада һәләтле табиптар һәм ярҙамсылар корпусы булған, биналар пациенттар менән тулы тиерлек булған, уларҙың ҡайһы берҙәре беҙҙең халыҡ һәм хаҡлыҡ тураһында белгәс, ойошмаға килгәндән һуң беҙҙең дингә ингән.
GSAM 361Һаулыҡҡа файҙалы кейем
GSAM 361.2Һәр дәүерҙә һәм һәр илдә тәбиғи йөрәк донъяның, уның тормош ғорурлығы, аҡылһыҙлыҡтары һәм модаһы йоғонтоһона бирешә. 1863 йыл, беҙҙең илебеҙҙә, һаулыҡ һәм кейенеү мәсьәләһе Уайт ханымға күрһәтелгән осорҙа ла, башҡаларҙан айырылманы: быны ҡатын-ҡыҙҙарҙың ҡоршауҙар кейеү модаһына эйәреүгә мауығыуынан күрергә мөмкин; уларҙың ҙурлығы күптәрҙе кире боролған шар эсендә йөрөгән кеүек күрһәтте. Шул уҡ ваҡытта кейенеүҙә тағы ике төрлө артыҡлыҡ барлыҡҡа килде, улар ҙур бәхәстәр уятты. Былар хаҡында ҡыҫҡаса мәғлүмәт, бәлки, уҡыусыға Testimony for the Church № 10-ҙа урын алған, кейем тураһында Уайт ханым биргән шаһитлыҡты яҡшыраҡ аңларға ярҙам итер.
GSAM 362Кейемдәге артыҡлыҡтар тәнҡитләнә
GSAM 362.1Беренсе экстремум — кейеүсенең теләге буйынса оҙонлоғо ун дюймдан ярты ярдҡа йәки унан да артыҡҡа тиклем еткән шлейф менән эшләнгән күлдәктәр кейеүҙән ғибәрәт ине. Уларҙы йыш ҡына ерҙән һөйрәлеп йөрөргә ҡалдыралар, һәм әфәнделәр уларҙы «урам таҙартыусылар» тип атай ине. Икенсе артыҡлыҡ бөтөнләй киреһенсә булды һәм ирҙәр кейеме стиленә мөмкин тиклем яҡын ине. Был моданы Блумер туташҡа эйәреүселәр ҡабул итте, шуға уны «блумер күлдәге» тип атағандар. Һуңынан уны «Америка костюмы» тип үҙгәрттеләр. Был костюмды яҡлаусылар төрлө урындарҙа йыйындар үткәрҙе, һәм беҙҙең күп кенә апай-сеңелдәр уны ҡабул итергә яҡлы булды. Ҡайһы берәүҙәр уны кейҙе.
GSAM 362Кейем мәсьәләһе буйынса шаһитлыҡ
GSAM 362.2Кейем мәсьәләһе буйынса Уайт ханымға күрһәтелгәндәр хаҡында мин Testimony No. 11 китабынан бер нисә абзац килтерәм:—
GSAM 362.3«Хоҙайға тоғро кешеләр — донъяның яҡтылығы һәм ерҙең тоҙо, һәм улар үҙ йоғонтоларының ҡиммәтле икәнен һәр ваҡыт иҫтә тоторға тейеш. Әгәр улар артыҡ оҙон кейемде артыҡ ҡыҫҡа кейемгә алмаштырһа, йоғонтоһон ҙур кимәлдә юғалтыр ине. Улар файҙа килтерергә һәм Хоҙайҙың Бәрәсенә килтерергә тырышырға тейеш булған иманһыҙҙар был күренештән нәфрәтләнер ине. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың кейемендә сәләмәтлек яғынан күп яҡлы яҡшыртыуҙар индерергә мөмкин, әммә уларҙы күреүселәрҙе нәфрәтләндермәҫлек дәрәжәлә генә үҙгәртергә кәрәк.
GSAM 362Реформалы кейем
GSAM 362.4«Тән корсеттар һәм кит мыйыҡтары менән бер ҙә ҡыҫылмаҫҡа тейеш. Кейем бөтөнләй иркен булырға тейеш, шул рәүешле үпкәләр ҙә йөрәк тә сәләмәт эшләй алһын. Күлдәк ботинканың өҫкө өлөшөнән бер аҙ түбән төшөрөлөргә тейеш, әммә уны ҡул менән күтәрмәйенсә тротуар һәм урам бысрағынан таҙа торорлоҡ ҡыҫҡа булырға тейеш. Өй эштәре менән шөғөлләнгәндә, бигерәк тә тышта төрлө хеҙмәт башҡарырға мәжбүр булған ҡатын-ҡыҙҙар өсөн был күлдәктән дә ҡыҫҡараҡ күлдәк килешле, уңайлы һәм сәләмәт булыр ине.
GSAM 363Тән тигеҙ итеп кейендерелергә тейеш
GSAM 363.1«Күлдәк ниндәй генә оҙон булмаһын, аяҡтарын ирҙәрҙеке кеүек үк тулыһынса кейендерергә кәрәк. Был эслекле, аҫҡы остары таҫмаға йыйылып, шайтанашыҡ тирәһенә беркетелгән йәки киң итеп тегелеп, аҫҡа табан тарайып килгән штаныларҙы кейеү менән башҡарыла; улар аяҡ кейеме менән осрашырлыҡ итеп оҙон булырға тейеш. Шулай кейенгән аяҡтар һәм шайтанашыҡтар ел ағымынан һаҡлана. Әгәр аяҡ табандарын һәм аяҡтарҙы йылы кейем менән йылы тотһаҡ, ҡан әйләнеше тигеҙләшә, һәм ҡан таҙа һәм сәләмәт булып ҡала, сөнки ул һыуынмай һәм уның организм аша тәбиғи ағышы тотҡарланмай.»
GSAM 363.2Был кейемдең оҙонлоғо шлейфлы күлдәк менән американ костюмы араһындағы маҡтауға лайыҡ уртаса вариант итеп күрһәтелде. Был кейемде мотлаҡ кейергә кәрәк, тип әйтелмәне, ә уларҙың йоғонтоһон бөтөрөп, ярҙам итергә тейешле кешеләрҙең нәфрәтләнеүен уятасаҡ аҙымдар яһамаҫҡа кәрәк, тип әйтелде. Шайтанашыҡтарҙы бында тасуирланғанса кейендерергә тейеш, тип әйтелмәне, ә уларҙы шулай кейендерергә мөмкин, тип әйтелде. Әгәр шул уҡ маҡсатҡа башҡаса, мәҫәлән, оҙон эске кейемдәр һәм бәйләнгән лосиндар ярҙамында ирешелһә, был шаһитлыҡ менән тулыһынса тап килер ине.
GSAM 363Һаулыҡҡа файҙалы кейем өсөн биш төп пункт
GSAM 363.3Күрһәтелгән кейенеү стилендә сәләмәт кейем өсөн биш төп пункт барлығы иғтибарға алына:—
GSAM 363.41. Корсеттарҙы һәм билде ҡыҫыуҙы бөтөнләй ташлау.
GSAM 363.52. Ҡулдарҙа йәки аяҡтарҙа ҡандың ирекле әйләнешен тотҡарлай торған бөтә бауҙарҙан баш тартыу.
GSAM 364.13. Тәндең бөтә өлөштәрен тигеҙ итеп кейендереү, айырыуса аяҡтарҙы һәм шайтанашыҡтарҙы.
GSAM 364.24. Юбкаларҙы иңдәрҙән элеп ҡуйырға, һәм бер осраҡта ла уларҙы янбаштарға бау менән элеп ҡуймаҫҡа.
GSAM 364.35. Күлдәк оҙонлоғо.
GSAM 364.4Беренсе дүрт пунктты хәҙер һәр аҡыллы табип яҡлай, ә бишенсе пунктҡа килгәндә, шлейфлы һәм бик ҡыҫҡа күлдәктәр ҙә хәҙер кире ҡағыла.
GSAM 364Г-жа Дженнесс-Миллер кейенеү тураһында
GSAM 364.51890 йылда Нью-Йорктан Дженнесс-Миллер ханым ул дәүерҙең иң ғилми-гигиеник кейем журналында ҡатын-ҡыҙҙарға күлдәктәрен әкренләп, кинәт үҙгәреш булмаһын өсөн, ботинканың өҫкө өлөшөнә тиклем ҡыҫҡартырға кәңәш итте — был Testimony No. 11 китабында тәҡдим ителгән оҙонлоҡҡа тап килә.
GSAM 364Доктор Траллдың раҫлауы
GSAM 364.61868 йылда Нью-Джерси штатының Флоренс-Хайтс ҡалаһындағы Гигиеотерапевтик колледжынан доктор Р. Т. Траллдың май айының аҙағында Мичиган штатының Баттл-Крик ҡалаһында беҙҙең пасторҙар алдында бер аҙналыҡ лекциялар курсы үткәреүе тураһында килешелде. Курс ваҡытында доктор пастор Уайттың ҡунағы булды. Уайт ханым лекцияларға йөрөмәне, әммә доктор көн һайын пастор Уайт, уның ҡатыны һәм пастор Дж. Н. Эндрюс менән каретаға ултырып йөрөгәнлектән, ул гигиена, сирҙәр һәм уларҙың сәбәптәре, дарыуҙарҙың йоғонтоһо һәм башҡалар тураһындағы уның фекерҙәрен тыңлаясаҡ тип аңлашылды. Ул күренештә уға күрһәтелгәндәрҙе генә һөйләне, әммә был белемде ҡайҙан алғанын әйтмәне. Табип медицина фәне уның фекерҙәре менән тап килеүен әйтте. Пастор Эндрюс миңә һөйләүенсә, икенсе көндөң һөйләшеүен тамамлағас, табип Уайт ханымдан медицина фәне буйынса ҡайҙа уҡып сыҡҡанын һораған. Уның был фәндәрҙе бер ҡасан да өйрәнмәгәнен белгәс, ул аптырап ҡалған, әммә ул уға 1863 йылдың 6 июнендә Мичиган штатының Отсего ҡалаһында күрһәтелгән мәғлүмәттәрҙе һөйләп биргән. Ул уның бөтә фекерҙәре физиология һәм гигиена талаптарына тулыһынса тап килеүен, ә күп темалар буйынса ул унан да тәрәнерәк белеүен раҫланы. Бындай йөрөштәр һәм һөйләшеүҙәр яҡынса биш көн дауам иткәс, табип пастор Уайттан ни өсөн уны колледжынан сығарып, Баттл-Криктағы пасторҙар алдында лекция уҡырға саҡырғандарын белешергә теләне. Ул: «Уайт ханым гигиена буйынса кәрәкле белем биреүҙә мин кеүек үк әҙер», — тине.
GSAM 365Медицина фәне раҫлай
GSAM 365.1Практик гигиенаның төрлө тармаҡтары буйынса уның күпсанлы яҙмалары йылдар буйы халыҡҡа билдәле, һәм уларҙың күбеһе хәҙер Christian Temperance and Bible Hygiene исемле томда тупланған. Иң белемле табиптарҙың ҡайһы берҙәре был яҙмаларҙы ентекле өйрәнгәндән һуң медицина фәненең улар менән тулыһынса килешеүен иғлан итте. Уның был яҙмалары өйрәнеү һөҙөмтәһе түгел, ә Раббының уға күренештә асыҡлағандарын яҙып алыу ғына.
GSAM 365Доктор Келлоггтың шаһитлығы
GSAM 365.21863 йылда Уайт ханымға күренештә асыҡланғандар менән медицина фәненең тикшеренеүҙәренең тап килеүен дәлилләү өсөн мин Мичиган штатының Баттл-Крик ҡалаһындағы донъяға билдәле санитариумды етәкләгән медицина докторы Дж. Һ. Келлогг Christian Temperance китабының кереш өлөшөндә яҙған һүҙҙәрҙе килтерәм. Ул былай ти:—
GSAM 365.3«1. Әлеге яҙмалар тәү тапҡыр донъя күргән осорҙа һаулыҡ мәсьәләһе бөтөнләй тиерлек иғтибарһыҙ ҡалды — уны был яҙмалар йүнәлтелгән кешеләр генә түгел, бөтә донъя ла иғтибарға алманы.
GSAM 365.4«2. Физик ғәҙәттәрҙе реформалау кәрәклеген яҡлаған бер нисә кеше, ысын реформаторлыҡ принциптарын яҡлау менән бер рәттән, иң асыҡ һәм ҡайһы берҙә нәфрәт уята торған хаталарҙы ла таратып йөрөнө.
GSAM 366.1«3. Бер ерҙә лә, бер кем дә асыҡ хаталарҙан таҙарған, Библияға һәм христиан дине принциптарына тап килгән гигиена хаҡындағы системалы һәм гармонияле дөрөҫ мәғлүмәттәр йыйылмаһын тәҡдим итмәне.
GSAM 366.2«Шундай шарттарҙа телгә алынған яҙмалар барлыҡҡа килде. Уҡытылған принциптар фәнни авторитет ярҙамында раҫланманы, ә фәнни белемгә дәғүә итмәгән, әммә илаһи яҡтырыу ярҙамында һәм уның хоҡуғы менән яҙғанын белдергән кеше тарафынан ябай һәм асыҡ итеп тәҡдим ителде.
GSAM 366Принциптар үҙҙәрен аҡланы
GSAM 366.3«Шундай үҙенсәлекле шарттарҙа һәм шундай ғәжәп дәғүәләр менән тәҡдим ителгән принциптар ваҡыт һәм тәжрибә һынауынан нисек үтте? — тигән һорау урынлы. Уның яуабы тулыһынса раҫларға мөмкин факттарҙа табыла.... 25 йыл элек бөтөнләй иғтибарға алынмаған йәки көлкөгә ҡуйылған принциптар тыныс ҡына халыҡ ышанысын һәм ихтирамын яулап алды, хатта донъя уларҙың һәр ваҡыт шулай ҡабул ителмәгәнен бөтөнләй онотто. Фәндәге яңы асыштар һәм боронғо факттарға яңы аңлатмалар даими рәүештә раҫлаусы дәлилдәр өҫтәне, шуның һөҙөмтәһендә 25 йылдан ашыу элек яҡланған һәр принцип хәҙер фәнни дәлилдәр менән мөмкин тиклем нығытылған.
GSAM 366Күренештәрҙең Иләһи сығышын раҫлау
GSAM 366.4«Ғәжәп күренеш, Алланың күрһәтмәһе һәм етәкселегенең асыҡ дәлиле тип һанарға кәрәк: буталсыҡ һәм ҡаршылыҡлы уҡытыуҙар араһында, фән һәм тәжрибә абруйына дәғүә итеп, әммә артыҡ фекерҙәр менән боҙолоп, хаталарҙың ҙур ҡатнашмаһы арҡаһында изге эштәрҙә көсһөҙләнгән осорҙа, фәнни белем йәки мәғрифәткә дәғүә итмәгән бер кеше һаулыҡ тураһында бер нисә яҙыусы һәм фекер эйәләре тарафынан алға һөрөлгән буталсыҡ һәм хаталы фекерҙәрҙән, шундай гармонияле, берҙәй һәм ысын гигиена принциптары системаһын ойоштора алған; 25 йыллыҡ бәхәстәр, тикшеренеүҙәр, асыштар һәм тәжрибә бер генә принципты ла кире ҡаҡманы, ә киреһенсә, уҡытылған доктриналарҙы нығытыуға ғына ярҙам итте.» Дата: «Баттл-Крик, Мичиган, 1890.»
GSAM 367Һаулыҡ институты киңәйтелде
GSAM 367.11876 йылда баш табип итеп ойошмаға ҡушылған медицина докторы Дж. Һ. Келлоггтың етәкселегендә дауаланыу ихтыяжы шул тиклем ҙур булыуы асыҡланды, шуға күрә 1877 йылдың яҙында өҫтәмә урын тәьмин итергә кәрәк булды. 1876 йылда учреждение исеме Һаулыҡ реформалары институтынан Медицина һәм хирургия санаторийы тип үҙгәртелде, ә 1878 йылда яңы төп бина төҙөлдө.
GSAM 367.2Был бина 136 x 46 фут үлсәмле, подвал өҫтөндә дүрт ҡатлы ине. Ул бөтөнләй пар менән йылытыла һәм газ менән яҡтыртыла. Асылғандан һуң тиҙҙән ул пациенттар һәм ҡунаҡтар менән тулды тиерлек.
GSAM 367.3Шул ваҡытҡа тиклем 1866 йылда Уайт ханымдың был учреждение тураһындағы шаһитлығында фаразланған бөтәһе лә ғәжәпләнерлек дәрәжәлә тормошҡа ашҡан ине. Сәләмәтлек эҙләп учреждениеға килеп, иғтибары тәү тапҡыр был халыҡҡа йүнәлтелгән тиҫтәләгән кеше инде хәҙерге хаҡлыҡтың яҡтылығын ҡабул иткән ине.
GSAM 367Ауыл ерендәге һаулыҡ ял итеү йорто
GSAM 367.4Signs of the Times гәзитенең 1877 йылдың 22 ноябрендәге һанында, М. Г. Келлогг, медицина докторы, Дж. Һ. Келлоггтың ярты туғаны, Калифорния штаты Напа округындағы Сент-Хелена ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан ике ярым миль алыҫлыҡта, Һовелл тауының битләүендә ер участкаһын һатып алғанын һәм унда «Ауыл ерендәге һаулыҡ ял итеү урыны» тип аталған бина төҙөргә ниәтләүен иғлан итте; ул Кристалл-Спрингс янында урынлашасаҡ. 1877–78 йылдарҙың ҡышында бина төҙөлөп, 1878 йылдың башында пациенттарҙы дауалау өсөн асылды. Был һаулыҡ ял итеү урыны, ата-баш ойошмаһы — Баттл-Крик санитариумы кеүек үк, күләм яғынан ғына түгел, ә бик күп кешеләрҙе Хәбәр менән таныштырыу һәм уны ҡабул итеү урыны булыу яғынан да үҫте.
GSAM 368The Pacific Health Journal
GSAM 368.11885 йылдың йәйе өсөнсө фәрештә хәбәре эше өсөн үҫеш буйынса бик ваҡиғалы осор булды. Май айының береһендә Сент-Хеленадағы ауыл һаулығын һаҡлау йорто медицина дипломы булған табиптың етәкселегенә тапшырылды. Июнь айында ике айға бер тапҡыр сығарыла торған 24 битлек Pacific Health Journal and Temperance Advocate журналының нәшер ителеүе башланды, уны пастор Дж. Һ. Уоггонерҙың редакция етәкселегендә сығарҙылар. Был саралар ярҙамында һаулыҡ һаҡлау учреждениеһына яңы тормош килеп инде: элекке йылдарҙағы кеүек юғалтыу урынына ул йылдан-йыл 2 000—4 000 доллар самаһы чиста табыш күрһәтте, ә 1891 йылдың апрелендә тамамланған йылда 12 000 долларҙан ашыу чиста табыш күрһәтте.
GSAM 368.21887 йылда Сент-Хелена ҡалаһында үткән Rural Health Retreat Association-дың йыйылышында учреждениеның финанс хәле тураһында түбәндәге мәғлүмәт әйтелде: 1885 йылдың 1 майында учреждениеның чиста капиталы бары тик 5 322,76 доллар булған, был ул көнгә тиклем сығарылған бөтә акцияларҙан 2 547,24 долларға кәм. Башҡа һүҙ менән әйткәндә, учреждение бөтә килемдәрен һәм капиталының 2 547,24 долларын тулыһынса файҙаланған. 1887 йылдың 1 апрелендә учреждениенең бурыстарын иҫәптән сығарғас ҡалған ҡиммәте 21 372,64 доллар тәшкил иткән, йәғни 23 ай эсендә 16 049,88 долларға артҡан. Был сумманан 5 280 долларлыҡ акциялар һатып алынған, ә учреждениеға 2 497,60 долларлыҡ иғәнәләр индерелгән; шуға учреждение эшмәкәрлегендә 8 272,28 доллар таҙа килем ҡалған. Ошо осорҙа Pacific Health Journal 32 битлек айлыҡ журнал булып, тышлыҡ менән баҫылып сыҡты һәм учреждениеның мәнфәғәттәрен һәм принциптарын алға этәреүҙә тағы ла ҙурыраҡ файҙа килтерҙе.
GSAM 369Мәрхәмәт эше
GSAM 369.11891 йылдың ғинуарында Medical Missionary журналында Баттл-Крик санаторийы тураһында һөйләп, доктор Дж. Һ. Келлогг болай тине:—
GSAM 369.2«Ойошманың 25 йыллыҡ эшмәкәрлеге осоронда күрһәтелгән хәйриә дауалау хеҙмәтенең суммаһы 100 000 долларҙан байтаҡҡа ашыу, был башланғыс инвестицияланған капиталдан бер нисә тапҡырға күберәк.
GSAM 369.3«Телгә алынған хәйри эштәрҙән тыш, учреждение төрлө миссионерлыҡ эштәренә әҙерләнгән лекциялар уҡыусыларҙы, шәфҡәт туташтарын, аш-һыу әҙерләү мәктәптәре уҡытыусыларын һәм башҡа кешеләрҙе ебәргән.»
GSAM 369Етимдәр өсөн үтенес
GSAM 369.41891 йылдың 8 мартындағы Генераль конференцияла доктор Келлогг етимдәр исеменән бик ихлас мөрәжәғәт итте. Ул әйтте: «Мин „гомуми вәкил“ итеп тәғәйенләнгәнмен, һәм мин бер кем дә вәкиллек итмәгән — етимдәрҙе, уларҙы ҡарарға бер кем дә булмағандарҙы — яҡлаясаҡмын.»
GSAM 369Һаскелл ханымдың 30 000 долларлыҡ бүләге
GSAM 369.51892 йылдың ғинуарында Home Missionary журналында етим балалар өсөн йорт булдырыу өсөн аҡса йыйыу тураһында көслө мөрәжәғәт ителде. Ул журналда йорт өсөн бирергә вәғәҙә иткән аҡсаларының дөйөм суммаһы 17 716 долларға еткән кешеләрҙең исемдәре баҫылып сыҡты — эш башлап ебәреүселәр уны был ҙур проект өсөн бик аҙ тип иҫәпләне, шуға күрә эште тормошҡа ашырыу тотҡарланыуынан ҡурҡтылар. Әммә баштан уҡ ахырҙы күргән һәм «мең тауҙағы мал-тыуарҙың» хужаһы булған Ул ваҡиғаларҙы шундай итеп йүнәлтте: беҙҙең имандашыбыҙ булмаған бай ҡатын, Чикагонан Фредерик Һаскеллдың тол ҡатыны Кэролайн Э. Һаскелл был хәйриә эше хаҡында ишетеү менән төҙөлөш комитетына 30 000 доллар бүлеп бирҙе, бер шарт менән: аҡса тулыһынса алдан төҙөлгән пландар буйынса етим балалар йорто төҙөүгә тотонолһон, йорт киң ҡараш һәм киң күңеллелек рухында идара ителһен, һәм учреждение мәрхүм иренең иҫтәлегенә Һаскелл иҫтәлегендәге йорт тип аталһын.
GSAM 370.1Бындай аҡса ярҙамы менән Medical Missionary and Benevolent Association йыл эсендә был бинаны балалар йорто итеп төҙөп, асҡайны. Был бина 1894 йылдың 25 ғинуарында изгеләндерелде. Шул ваҡыттан алып күп осраҡта балалар йортонда уртаса йөҙ кеше йәшәне: улар араһында етимдәр, ярҙамсылар һәм уҡытыусылар бар ине.
GSAM 370Джеймс Уайт иҫтәлек йорто
GSAM 370.2Был сироталарҙы ҡарау һәм ярҙам итеүҙән тыш, ошо берләшмә Джеймс Уайт иҫтәлек йорто тип аталған тағы бер хәйриә учреждениеһын етәкләй, унда егерменән ашыу өлкән йәштәге һәм йортһоҙ кешегә ҡарап, уларҙың уңайлы тормошон тәьмин итәләр.
GSAM 370Медицина миссионерҙары
GSAM 370.3Был йүнәлештә тағы ла бер һөжүмле аҙым — медицина миссионерҙарын әҙерләү эше башланғанда яһалды. Кешелек дәрәжәһен күтәреүгә йүнәлтелгән был тырышлыҡты маҡтап, 1892 йылдың 16 сентябрендә Австралияның Престон ҡалаһынан яҙған хатында ханым Уайт болай тине:—
GSAM 370.4«Мин теләр инем, хәҙер бер кеше уҡыған урында йөҙ кеше уҡыһын. Шулай булырға тейеш. Ир-егеттәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа медицина белемһеҙ миссионерҙарҙан да күберәк файҙа килтерә ала торған медицина миссионерҙары була ала.»
GSAM 370.5Юғарыла әйтелгәндән һуң ошондай ғүмерлек хеҙмәткә инер алдынан әҙерлек курсын үтеүселәр һаны күпкә артты.
GSAM 370Һаулыҡ эше үҫеше
GSAM 370.61894 йылдың ғинуар айындағы Medical Missionary журналында һаулыҡ эше үҫеше тураһында ҡыҙыҡлы факттарҙы күрһәтеп ҡыҫҡаса белдереү бар. Унда түбәндәгеләр әйтелә:
GSAM 371.1«Һаулыҡ реформалары институты 1866 йылда ойошторолған.... Мичиган штатының үҫеп килгән ҡалаларының береһе булған Баттл-Крик ҡалаһының юғарыраҡ урындарында урынлашҡан йәмле һәм һаулыҡҡа файҙалы урындағы шәхси йорт һатып алынған, уртаса ҙурлыҡтағы ағастан төҙөлгән йорт ине. Ике табип, ике ванна хеҙмәткәре, бер шәфҡәт туташы (өйрәтелмәгән), өс-дүрт ярҙамсы, бер пациент, төрлө уңайһыҙлыҡтар һәм учреждениеның киләсәгенә һәм уның нигеҙләнгән принциптарына ҙур ышаныс — бына шул хәлдәрҙән хәҙерге эш башланды. Ул Һаулыҡ реформалары институты тип аталды.
GSAM 371.2«Башланғыс коттедж торған урында хәҙер 312 фут оҙонлоғонда һәм 100 фут тәрәнлектә, алты ҡатлы бина тора, ул 300 ҡунаҡты ҡабул итә ала һәм ауырыуҙарҙы ҡарау һәм һауыҡтырыу өсөн заман фәне тәҡдим иткән бөтә ҡоролмалар менән йыһазландырылған. Табиптар составына 10 табип инә, уларҙың күбеһе үҙ тармаҡтарының белгестәре. Медсестралар һәм башҡа ярҙамсылар өс йөҙҙән ашыу кешене бер ғаилә итеп берләштерә, ә учреждениеға килгән пациенттар Союздың һәр штатынан һәм сит илдәрҙән күп һанлы ҡунаҡтарҙы үҙ эсенә ала. Уның ишектәре теләһә ниндәй конфессияға ҡараған миссионерға — ил эсенән дә, сит илдән дә — һәр ваҡыт асыҡ, һәм ғаиләлә бер йәки бер нисә ошондай ҡунаҡ булмаған саҡ һирәк була.
GSAM 371Санитарий госпитале
GSAM 371.3«Госпиталде 1888 йылда төҙөгәндәр; ул 100×60 фут үлсәмле, биш ҡатлы бина. Бинаның өҫкө ҡаттарының өсө санаторийҙың хирургия бүлеге, пациенттар бүлмәләре һәм палаталар өсөн ҡулланыла. Ойошманың хәйри эшмәкәрлеге өсөн офистар ҙа бында урынлашҡан. Уның тирәһендә ҡайһы берҙәре пар менән йылытылған һәм төп бина кеүек электр менән яҡтыртылған егерме коттедж урынлашҡан, улар пациенттар йәки студенттар менән тултырылған. Медицина миссионерҙары шәфҡәт туташтарын әҙерләү мәктәбе 1884 йылдың 1 июлендә ойошторолған. Тәүге алты ай эсендә утыҙ биш студент теркәлгән.»
GSAM 372Хеҙмәткәрҙәрҙең юлға сығыуын алдан әйтеү
GSAM 372.1Калифорнияның Сент-Хелена ҡалаһында урынлашҡан һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы тураһында һөйләгәндә, 1887 йылдың 6 февралендә Швейцарияның Трамелан ҡалаһынан яҙған хәбәрендә Уайт ханым болай ти:—
GSAM 372.2«Хоҙай әйткән: әгәр был учреждение менән бәйле кешеләр түбәнселек һәм буйһонмалылыҡ менән йөрөп, Хоҙайҙың ихтыярын үтәһәләр, ул йәшәр һәм үҫешер; һәм унан башҡаларға Хоҙай биргән яҡтылыҡ менән бәрәкәт килтереү өсөн миссионерҙар ебәрелер. Улар Иисус рухында бейек урындарҙағы идолдарҙы емерәсәк; улар ырымсылыҡты асыҡлаясаҡ һәм хәҙерге ваҡытта хата, үҙ-үҙеңә бирелеү, тотанаҡһыҙлыҡ һәм ғәйеп кенә тәрбиәләнгән урындарҙа хаҡлыҡты, сафлыҡты һәм изгелекте ултыртасаҡ.»
GSAM 372.3Беҙ был һүҙҙәрҙе килтерәбеҙ, сөнки улар башҡа шундай уҡ ойошмаларға ла тигеҙ көс менән ҡағыла.
GSAM 372Һаулыҡ һаҡлау эшендә уңыш вәғәҙә ителә
GSAM 372.41891 йылда сиркәүгә бирелгән махсус шаһитлыҡта былай тип уҡыйбыҙ: «Һаулыҡ реформаларына ҡыҙыҡһыныу уятырға йүнәлтелгән һәр тырышлыҡҡа Хоҙайҙың бәрәкәте ятасаҡ; сөнки ул һәр ерҙә лә кәрәк. Был мәсьәлә буйынса яңырыу булырға тейеш; сөнки Хоҙай был ысул аша күп эштәрҙе башҡарырға ниәтләй».
GSAM 372Америка медицина миссионер колледжы
GSAM 372.5Аҙым-аҙым менән ауырыуҙарҙы дауалауҙың рациональ ысулдары асыҡлана барҙы, һәм 1895 йылдың июнендә медицина уҡыу йорто ойоштороу талабы тыуҙы. Был талапты үтәп, Америка медицина миссионер колледжы ойошторолдо, уның төп маҡсаты — Seventh-day Adventist Medical Missionary and Benevolent Association етәкселегендә, ил эсендә лә, сит илдәрҙә лә эшләй алырлыҡ табиптар әҙерләү ине. Колледжҙы асҡан тантаналар 1895 йылдың 30 сентябрендә Баттл-Крик ҡалаһында үтте, ә икенсе көнө, 1 октябрҙә, колледж 40 студенттан торған класс менән асылды.
GSAM 372.6Колледждың иғланында түбәндәгеләр яҙылған:
GSAM 372.6«Колледж Иллинойс штаты закондарына ярашлы Чикаго ҡалаһында теркәлгән. Уҡыу курсы Америка Ҡушма Штаттарының иң яҡшы медицина мәктәптәренеке кеүек үк тулы буласаҡ. Дәрестәр өлөшләтә Чикагола, өлөшләтә Мичиган штатының Баттл-Крик ҡалаһында үткәреләсәк.»
GSAM 373.1Медицина миссионер эшенә әҙерләнгәндәр тураһында 1895 йылдың авгусындағы Medical Missionary журналында түбәндәгеләрҙе уҡыйбыҙ:
GSAM 373.1«Баттл-Крик санаторийының шәфҡәт туташтары әҙерләү мәктәбендә хәҙерге ваҡытта 250-ҙән ашыу шәфҡәт туташы уҡый; медицина миссионер эшенә тотонорға әҙер булған һәр береһенә эш урыны тәғәйенләнгән. Көньяҡ диңгеҙ утрауҙарына, Һиндостанға, Көнбайыш Һинд утрауҙарына, Көньяҡ Америкаға, Америка Ҡушма Штаттарының көньяҡ штаттарына (егерме биш йәки утыҙ) һәм беҙҙең ҙур ҡалаларға шәфҡәт туташтары кәрәк.»
GSAM 373Медицина миссионер эшенең үҫеше
GSAM 373.21895 йылдың 5 ноябрендә Табернакулда үткән Санитарий миссионер шәфҡәт туташтары класының тамамлау тантанаһында доктор Келлогг әйтте:—
GSAM 373.3«Ун ике йыл элек ошондай уҡ тамамлау тантанаһында ике шәфҡәт туташы диплом алды. Хәҙерге ваҡытта шәфҡәт туташтары корпусы 300—400 кеше тәшкил итә. Санитариумда 19 табип, уның менән теге йәки был дәрәжәлә бәйле булған оҡшаш учреждениеларҙа 22 табип эшләй; улар барыһы ла Medical Missionary and Benevolent Association ойошмаһының контроле аҫтында. Беҙҙең 53 шәфҡәт туташы төрлө сит илдәрҙә — Швецияла, Иҫке Мексикала, Африканың Алтын ярында, Австралияла, Көньяҡ Африкала, Данияла, Һиндостанда, Яңы Зеландияла, Самоала һәм Британ Гвианаһында эшләй. Хәҙерге ваҡытта 63 медицина студенты уҡыу үтә. Уларҙың 41-е бында, 22-һе Мичиган университетында һәм башҡа уҡыу йорттарында. Бөгөн кис бында 22 шәфҡәт туташы диплом ала, улар раҫланған шәфҡәт туташы булып эшкә сығырға тулыһынса әҙер.»
GSAM 373.41902 йылға тиклем һаулыҡ һаҡлау учреждениеларыбыҙҙың үҫешен күҙәтеп, беҙ Баттл-Крик санаторийының — уның медицина колледжы һәм шәфҡәт туташтарын әҙерләү мәктәбе менән — донъяла Етенсе көн адвентистарына ҡараған ошондай учреждениелар араһында иң ҙуры икәнен асыҡлайбыҙ.
GSAM 374Төп биналар янды
GSAM 374.11902 йылдың 18 февралендә төндә ҙур төп бина, уның яҡшы йыһазландырылған ҡоролмалары һәм киң дауахана янғын һөжүменән юҡҡа сыҡты. Ул ваҡытта биналарҙа дүрт йөҙ ауырыу һәм ҡунаҡ булған, әммә табиптарҙың, шәфҡәт туташтарының һәм ярҙамсыларҙың батыр тырышлығы һәм Хоҙайҙың махсус һаҡлауы арҡаһында уларҙың барыһы ла ауыр тән йәрәхәттәре алмайынса биналарҙан сығарылды.
GSAM 374Яңы санаторий
GSAM 374.2Элекке биналар урынында элеккеһенән ҙурыраҡ һәм нығыраҡ икенсе бина төҙөлгән. Был бинаның нигеҙ ташы 1902 йылдың 12 майында һалынған, ә бина 1903 йылдың 31 майында тантаналы рәүештә асылған. Ойошма етәкселәре яңы бина хаҡында: «Ул тимер, таш, кирпеч һәм цементтан төҙөлгән биналар араһында мөмкин тиклем ныҡ һәм оҙон ғүмерле, — ти.
GSAM 374.3«Ойошманың йыһаздары бөтә яҡтан да иң заманса, тулы, санитар талаптарға ярашлы, уңайлы һәм ныҡлы; һәм хәҙерге, тамамланған хәлендә Баттл-Крик Санитариумы ауырыуҙар өсөн, һис шикһеҙ, башҡаларҙан ҡалышмаған уңайлыҡтар һәм мөмкинлектәр тәҡдим итә, тип иҫәпләнә.
GSAM 374.4«Ойошма етәкселегенең маҡсаты — рациональ медицина тарафынан танылған ауырыуҙарҙы дауалауҙың бөтә яңы ысулдарын һәм ҡорамалдарын бер урында, уңайлы шарттарҙа туплау һәм уларҙы намыҫлы һәм аңлы рәүештә ҡулланыу булды.»
GSAM 374Күп кенә санаторийҙар асыласаҡ
GSAM 374.5Был халыҡҡа еткерелгән яҡтылыҡ шунда: Хоҙай бер нисә ҙур гигант учреждение урынына донъя буйлап уртаса ҙурлыҡтағы күп кенә санаторийҙар булдырырға теләй. Беҙ бигерәк тә һуңғы ун йыл эсендә донъяның төрлө төбәктәрендә бәләкәй санаторийҙар асыу эше башланғанына шатбыҙ. 1904 йылғы General Conference Year Book китабында ошондай илленән ашыу бәләкәй учреждениеның исемлеге бар.
GSAM 375Санаторийҙар исемлеге
GSAM 375.1Быларҙың ойошторолоуына килтергән шарттарҙы һөйләү ҡыҙыҡлы булыр ине, әммә беҙҙең сикләнгән урын арҡаһында уларҙың урынлашҡан илдәренең исемлеге һәм һәр илдәге һанын ғына күрһәтеү менән сикләнергә мәжбүрбеҙ. Америка Ҡушма Штаттарында — 35; Бөйөк Британияла — 3; Германияла — 1; Швейцарияла — 1; Данияла — 1; Норвегияла — 1; Швецияла — 1; Көньяҡ Африкала — 1; Австралияла — 2; Яңы Зеландияла — 1; Самоа утрауында — 1; Иҫке Мексикала — 1; Һиндостанда — 1; Японияла — 1.
GSAM 375Дауалау бүлмәләре исемлеге
GSAM 375.2Был санаторийҙарҙан тыш егерме ике дауалау бүлмәһе бар, шуларҙың ун етеһе Америка Ҡушма Штаттарында; береһе Яффа ҡалаһында (Пәләстин), береһе Иерусалимда (Пәләстин), береһе Иҫке Мексиканың Гвадалахара ҡалаһында, береһе Көньяҡ Африканың Кимберли ҡалаһында һәм береһе Австралияның Рокхэмптон ҡалаһында. Бынан тыш, кешеләр таҙа гигиеник аҙыҡ ала һәм дөрөҫ йәшәү рәүеше тураһында күберәк йәки аҙраҡ мәғлүмәт ала ала торған егерме алты вегетариан рестораны бар.
GSAM 375.3Һаулыҡ реформалары принциптарының үҫеше тураһындағы был статистика 1866 йылда илаһи фаразланғанса, Хоҙайҙың нисек «был сара аша бөйөк эш башҡара» алыуын күрһәтә; шулай уҡ 1863 йылда фаразланғанса, «һаулыҡ реформалары принциптарының» «Хоҙай килеүендә халыҡты күсереүгә әҙерләүҙә» ниндәй роль уйнай алыуын күрһәтә. Шулай итеп, был һаулыҡ һаҡлау учреждениелары йөҙ тапҡырға артһын һәм тиҙҙән уларҙың тәғәйенләнгән һәм проектланған маҡсаттарын тормошҡа ашырһын.
Notes
- 3 Иоанн 2. ↩