21-се бүлек — Эштәге юл күрһәтеүсе ҡул
GSAM 322.1«Мин һине уҡытырмын һәм ниндәй юлдан барырға тейешлегеңде өйрәтермен.»1
GSAM 322.2Хоҙайҙы ышанысы итеп алған кешегә уның ҡарауы һәр ваҡыт асыҡ күренә. Әммә ҡайһы бер мәлдәр була, был ҡарау айырыуса ныҡ тойола: күренгән дә, күренмәгән дә яманлыҡтарҙан һәм хәүефтәрҙән махсус ҡотҡарыуҙар, шулай уҡ уның хәҡиҡәтен таратыу өсөн илаһи хәстәрлек менән туранан-тура асылған мөмкинлектәр. Был бүлек ошо темаларҙы ҡарай.
GSAM 322Мичигандағы тәүге күренеш
GSAM 322.31853 йылдың май айында пастор Уайт һәм уның ҡатыны Мичиганға барҙы. Был уларҙың Нью-Йорк штатының Буффало ҡалаһынан көнбайышҡа тәүге тапҡыр сығыуы ине. Май айының һуңғы шәмбеһендә улар Тайрон ҡалаһында булды, һәм шунда Уайт ханымға штаттағы шәмбе көнөн тотоусы төрлө төркөмдәр күренештә күрһәтелде, уларға ҡаршы эшләргә мөмкин йоғонтолар тураһында иҫкәртеүҙәр менән. 2 июньдә Джексонда ул фульскап форматындағы 8 биткә күренгән ҡайһы бер хәлдәрҙе яҙҙы. Ул миңә ҡара һәм ҡәләм менән яҙылған гади нөсхә әҙерләргә шарт ҡуйып, күреүҙең карандаш менән яҙылған нөсхәһен тапшырҙы.
GSAM 322Изгелеккә дәғүә иткән ҡатын
GSAM 322.4Күрһәтелгән башҡа хәлдәр араһында беҙҙең халыҡ араһына үҙен ҡыҫырырға тырышҡан бер ҡатындың осрағы ла тасуирланды. Ул әйтте, был ҡатын ҙур изгелеккә дәғүә иткән. Уайт ханым уны бер ҡасан да осратмаған һәм был күренештә күрһәтелгәндән башҡа уның тураһында бер ни лә белмәгән. Ул ҡатындың нисек эш итеүен генә түгел, ә тәнҡитләнгәндә ул изге йөҙ һалыр һәм «Хоҙай — йөрәгемде белә» тип әйтер, тип тә әйтте. Ул әйтте, был ҡатын ил буйлап йәш егет менән сәйәхәт итә, ә уның ире, өлкән йәштәге кеше, өйҙә уларҙың был яман юлында йәшәүен тәьмин итеү өсөн эшләй. Уайт ханым әйтте, Хоҙай уға күрһәткән: «Ҡатындың изгелеккә дәғүәләренә ҡарамаҫтан, ул һәм йәш егет етенсе әмерҙе боҙоуҙа ғәйепле». Был осраҡтың яҙма тасуирламаһын кеҫәмдә тотоп, хәлдәр нисек үҫер икәнен бераҙ борсолоп көттөм.
GSAM 323Мичигандағы Верженнс ҡалаһындағы йыйылыш
GSAM 323.1Беҙ Джексон, Баттл-Крик, Бедфорд һәм Һейстингс ҡалаларында йыйылыштар үткәрҙек, ә һуңынан Кент округындағы Верженнсҡа килдек, һәм шунда шул ҡатын йәшәгән урын икәнлеге асыҡланды. 11 июнь көнө, шәмбегә бер аҙ ҡалғас, төн үткәрергә тейешле урынға килеп еттек. Туҡталыу урыныбыҙ — элек Christian конфессияһында пастор булған пастор Уайт исемле кешенең йорто ине. Был яңы ғына халыҡ төпләнгән төбәк булғас, осрашыуҙарыбыҙ өсөн өс миль алыҫлыҡта ҙур, яңы төҙөлгән һарай әҙерләнгән, ә күренештә күренгән ҡатын, асыҡланыуынса, осрашыу урынынан тағы ике миль алыҫлыҡта йәшәй ине.
GSAM 323Фанатикҡа шаһитлыҡ
GSAM 323.212 июнь, иртәнге 10:30-ҙа беҙ йыйылыш өсөн һарайҙа йыйылдыҡ. Уайт ханым трибунаның һул яғында ултырҙы, мин уның янында, пастор Корнелл минең янымда, ә пастор Уайт трибунаның уң яғында тороп һөйләне. Ул яҡынса ун биш минут һөйләгәндән һуң, бер ҡарт һәм бер йәш егет бергә инеп, трибуна янындағы алғы рәттә ултырҙылар. Улар менән бергә бейек, нәҙек, ҡара тәнле ҡатын-ҡыҙ ҙа килде, ул ишек янында ултырҙы. Пастор Уайттың ҡыҫҡа вәғәзенән һуң, ханым Уайт тороп, үҙ һүҙҙәрен пасторҙарҙың тапшырылған эште боҙмаҫ өсөн һаҡ булырға тейешлеге хаҡындағы тема менән башлап, «Хоҙайҙың һауыттарын күтәреп йөрөүселәр, таҙа булығыҙ» тигән аятты ҡулланды. Ул ҡатынды үҙ иренән башҡа ир менән ил буйлап йөрөргә саҡырыу Хоҙайҙың ихтыяры түгеллеген әйтте. Ниһайәт, ул асыҡтан-асыҡ әйтте,
GSAM 323.2«Ишек янында ҡыҫҡа ваҡыт элек ултырған шул ҡатын Алла уны уағыҙ итергә саҡырған, тип дәғүә итә. Ул хәҙер генә өҫтәл алдында ултырған был йәш егет менән сәйәхәт итә, ә уның ире — был ҡарт кеше — Хоҙай уға рәхим итһен! — өйҙә көс һалып эшләп, уларҙың гонаһлы эштәрен дауам итеү өсөн кәрәкле аҡса эшләй. Ул үҙен бик изге, изгеләштерелгән тип белдерә, әммә изгелеккә булған бөтә дәғүәләренә ҡарамаҫтан, Хоҙай миңә күрһәтте: ул һәм был йәш егет етенсе әмерҙе боҙоуҙа ғәйепле.»
GSAM 324.1Барлыҡ йыйылғандар ҙа белә ине: Уайт ханым был кешеләрҙе улар амбарға ингәнгә тиклем бер ҡасан да күрмәгән. Уларҙы билдәләп, холҡтарын шул рәүешле тасуирлау йыйылғандарҙың күңеленә йоғонто яһаны, уларҙың ышанысын арттырҙы һәм күренештәргә ышаныстарын нығытты.
GSAM 324Алдан фаразланғанса әйтелгән һүҙҙәр
GSAM 324.2Уайт ханым шаһитлығын биргәндә, тәнҡитләнгән ҡатын — Алкотт ханымға борсолоп ҡаранылар, ул әйтелгәндәрҙе нисек ҡабул итәсәк, нимә эшләйәсәк һәм нимә әйтер тип көттөләр. Әгәр уға ҡуйылған ғәйепләү дөрөҫ булмаһа, ул, әлбиттә, тороп, бөтәһен дә инҡар итер тип көтөрҙәр ине. Әгәр ул ғәйепле һәм ныҡ боҙолған булһа, дөрөҫ булыуын белһә лә, барыһын да инҡар итеүе ихтимал ине. Бының урынына ул тәнҡитләнгәндә шаһитлыҡта ни эшләйәсәге әйтелгәнсә эшләне. Ул әкренләп аяҡҡа баҫты, бөтә күҙҙәр уға төбәлгән саҡта, изге кеше һымаҡ йөҙ тотоп, әкренләп: «Хоҙай — йөрәгемде белә», — тине лә бер һүҙ ҙә өҫтәмәй ултырып ҡалды. Ул шаһитлыҡта әйтер тип әйтелгәнде үк әйтте һәм шул уҡ рәүештә әйтте.
GSAM 325Ғәйепте таныу
GSAM 325.1Дөрөҫ, Хоҙай уларҙың йөрәктәрен белә ине, һәм улар үҙҙәренең ғәйепле булыуын таный ине; сөнки һуңынан шул уҡ урында йәшәгән һәм был хаҡта ентекле һораған Гарднер әфәндегә йәш егет: «Гарднер әфәнде, Уайт ханымдың беҙҙең турала әйткән һүҙҙәре бик дөрөҫ булды», — тине; һәм ҡатын, 1862 йылда Гринвиллда Уилсон ханымға: «Апай Уайтҡа ҡаршы бер һүҙ ҙә әйтергә батырсылығым етмәй, юғиһә Хоҙайға ҡаршы көрәшеүсе булып сығыуым бар», — тип әйткәндән һуң, үҙе һәм йәш егет тураһында күрһәтелгән хәлдәрҙең дөрөҫ булыуын таныны.
GSAM 325Хәбәрсе партияһы
GSAM 325.21853 йылдың көҙөндә Мичиганда бер нисә ризаһыҙ кеше берләшеп, Messenger of Truth тип аталған баҫма сығарыуҙы башланы. Был баҫманың һәм уны алып барғандарҙың маҡсаты — төҙөү урынына емереү һәм абруйын төшөрөү кеүек тойолдо. Уның биттәрендә күп ялған мәғлүмәттәр индерелде, был беҙҙең хәбәрҙе таратыу эшебеҙҙә борсолоу тыуҙырҙы; һәм был асыҡ һөжүм менән тәүге тапҡыр осрашыуыбыҙ булғас, беҙ уларҙың ялған һүҙҙәрен кире ҡағыуҙы үҙ бурысыбыҙ тип иҫәпләнек. Был эш беҙгә ышанып тапшырылған хаҡлыҡты алға этәрергә тейешле ваҡытты алды, һәм, шикһеҙ, был ҡаршылыҡты уятҡан Шайтандың маҡсаттарына тап килде. Шулай итеп, был хәл 1855 йылдың 20 июнендә кискә тиклем дауам итте; шул ваҡытта Освего (Нью-Йорк) ҡалаһында пастор Уайт һәм уның ҡатыны, пастор Коттрелл һәм мин йыйылышты тамамлағайныҡ. Йыйылышта Лилис исемле берәү килеп, халыҡ араһында шул яла яҙмаларын таратҡас, беҙҙе ныҡ борсоғайны. Был мәсьәлә буйынса бурысыбыҙ нимәлә икәнлеге тураһында һорау яңынан тыуҙы. Уларҙың ялғандарына яуап биреү буйынса алдағы бөтә тырышлыҡтар тик уларҙың яңы ялғандар уйлап сығарыуына ғына килтерҙе.
GSAM 325Киңәш һәм фараз
GSAM 325.3Ошо кис Освего ҡалаһында Джон Плейс йортонда үткән доға йыйынында Уайт ханымға күренеш бирелде, унда уға күрһәттеләр: әгәр беҙ эшебеҙҙе дауам итеп, «Messenger партияһы» кеүек кешеләргә иғтибар итмәйенсә, хаҡлыҡты уағыҙлаһаҡ, улар үҙ-ара һуғыш башлар, уларҙың гәзите ябылыр, һәм был ваҡытта беҙҙең сафтар ике тапҡырға артҡанды күрербеҙ. Был шаһитлыҡты Хоҙайҙан килгән тип ҡабул итеп, беҙ шунда уҡ уны тормошҡа ашырырға тотондоҡ.
GSAM 326Хәбәрсе партияһының һәм гәзитенең тарҡалыуы
GSAM 326.1Хаҡлыҡ хәрәкәте тиҙ үҫте, ә «Хәбәрсе партияһы» үҙ-ара бәхәстәргә батты. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә партия тарҡалды, күп кенә етәкселәре шәмбе көнөн тотоуҙан баш тартты. Уларҙың гәзите ярҙам етмәү сәбәпле тиҙҙән баҫылып сығыуын туҡтатты, ә бер ваҡыт мөхәррир булып эшләгән кеше мәктәптә уҡытыуға йүнәлде; әммә тәүҙә үҙ-үҙенә идара итергә өйрәнмәгәнлектән, уҡыусыларҙы тәрбиәләүҙә бөтөнләй уңышҡа ирешмәне. Мәктәптәге бер малайҙы төҙәтергә тырышҡанда ул револьвер сығарҙы, ул сырт итте, әммә ут атманы. Линч ителеүҙән ҡурҡып, ул төнлә Канадаға ҡасырға мәжбүр булды.
GSAM 326Адвентист хәрәкәтенә йоғонто
GSAM 326.2Шул ваҡытта беҙҙең халыҡ араһында элек-электән булмағанса ҙур гармония һәм берҙәмлек хөкөм һөрҙө; хәбәрҙе таратыу өсөн тырышҡанда, юл һәр яҡҡа ла асылды.
GSAM 326.31858 йылдың 14 ғинуарында Review журналының 11-се томының 10-сы һанында мөхәррир Messenger эшенең һөҙөмтәһе тураһында болай тип яҙған: «Ризаһыҙлыҡ тыуған осорҙа, Review журналының эшен емерергә тырышҡан ваҡытта офистағы сиркәү милке бары тик 700 долларға баһаланған. Шунан бирле ул 5 000 долларға тиклем артты. Ул саҡта түләүле яҙылусылар һаны яҡынса мең булһа, хәҙер ике мең, өҫтәүенә „бушлай“ яҙылыусылар исемлеге лә ҙур».
GSAM 326.4Беҙ хәҙер (1858) «Хәбәрсе партияһы» тарҡалған һәм һибелгән, Messenger баҫмаһы бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан осорға еткәнлектән, юғарыла килтерелгән һандар айырыуса әһәмиәтле. Review журналына түләүле яҙылусылар һаны теүәл ике тапҡырға артҡан кеүек үк, ышаныусылар һаны ла ике тапҡырҙан да күберәк артҡан. Шулай итеп, 1855 йылдың июнендә Уайт ханым аша әйтелгән фараз тормошҡа ашты.
GSAM 327Шатыр йыйылыштары тәүге тапҡыр тәҡдим ителде
GSAM 327.1Хәбәрҙең тәүге көндәрендә, яҡшыраҡ урын табылмағанда, беҙ мәктәп йорттарында йыйылыштар үткәрергә ғәҙәтләнгәнбеҙ. Бер тапҡыр ошондай бинаға шул тиклем күп кеше йыйылды ки, ике шундай мәктәп йорто ла уларҙы һыйҙыра алмаҫ ине. Барыһына ла ишетелеү өсөн сығыш яһаусы асыҡ тәрәзәлә баҫып, йортта ултырғандарға ла, арбаларында һәм үләндә ултырған тағы ла күберәк тамашасыға ла һөйләне. Ошо ҙур йыйылышты күреү палаткала йыйылыштар үткәреү тураһында фекер тыуҙырҙы.
GSAM 327Мичиган штатының Баттл-Крик ҡалаһындағы тәүге палатка йыйылышы
GSAM 327.2Шулай итеп, 1854 йылдың 22 майында совет, шул иҫәптән пастор Джеймс Уайт, йыйылыштар өсөн палаткалар ҡулланыу ғәмәлгә ашырырлыҡ план тип ҡарар итте. Ул ваҡытта ҙур палаткалар цирктар, хайуандар күрһәтеү һәм төрлө шоуҙарҙан башҡа бик һирәк ҡулланыла ине. Мичиган — Етенсе көн адвентистарының ошо эш йүнәлешендә тәүге аҙым яһаған штат булды. Беренсе палатка йыйылышы 1854 йылдың 10 июнендә Баттл-Крик ҡалаһында асылды. Бөгөнгө көндә йәйге миҙгелдә йыйылыштарҙы ошо рәүешле үткәреү киң таралған.
GSAM 327Лагерь йыйылыштары тәҡдим ителде
GSAM 327.31868 йылда тағы ла бер һөжүмле аҙым яһалды. Кэмп-йыйылыштар үткәреүҙең урынлылығы ентекле ҡаралды, һәм был беҙҙең халыҡтың төп йыйылыштарҙа ҙур йыйылыштарын уңайлы ҡабул итеү өсөн бик яҡшы ысул буласаҡ тигән ҡарарға килделәр. Дөйөм ғибәҙәттәр өсөн ҙур шатыр һәм ғаиләләр өсөн бәләкәй шатырҙар булһа, кешеләр уңайлы урынлаша алыр ине, һәм шулай итеп бер нисә көндө кәңәшләшеүҙә һәм ғибәҙәттә файҙалы үткәреп булыр ине.
GSAM 328Мичиган штатының Райт ҡалаһындағы тәүге лагерь йыйыны
GSAM 328.1Беренсе лагерь йыйылышы 1868 йылдың 1—7 сентябрендә Мичиган штатының Райт ҡалаһында үтте. Халыҡтың был мөһим гомуми йыйылыштары шул тиклем үҫеп китте, хәҙер йыл һайын эш алып барылған төрлө төбәктәрҙә илленән ашыу лагерь йыйылышы уҙғарыла. Был лагерь йыйылыштары Америкала ғына түгел, Европа, Австралия, Яңы Зеландия һәм Көньяҡ Африка илдәрендә лә үткәрелә.
GSAM 328.2Беҙҙең халыҡ тарафынан ошо рәүешле үткәрелгән иң ҙур йыйылыш 1893 йылда Мичиган штатының Лансинг ҡалаһында булды. Унда 500-ҙән ашыу ғаилә палаткаһында 3 400 кеше йәшәне. Лагерҙағы төрлө палаткаларҙы төҙөүҙә 150 000 ярдтан ашыу брезент ҡулланылды.
GSAM 328Тимер юл һәләкәтенән ҡотҡарыу
GSAM 328.3Беренсе 60 футлыҡ шатырҙы һатып алырға ҡарар ҡабул ителгәндән һуң икенсе көндө (1854 йылдың 23 майында) пастор Уайт һәм уның ҡатыны, ул ваҡытта Мичиган штатының Джексон ҡалаһында булып, Висконсинга юлға сығырға тейеш ине, унда улар бер аҙ ваҡыт хеҙмәт итәсәк ине. Төштән һуңғы ваҡытты станциянан алыҫ түгел урынлашҡан Д. Р. Палмерҙың йортонда үткәрҙек. Төштән һуң бер нисә тапҡыр пастор Уайт: «Мин был сәйәхәткә сығыу тураһында ғәжәп тойғо кисерәм; әммә, Эллен, беҙҙең осрашыу бар, һәм беҙ барырға тейешбеҙ. Әгәр осрашыу булмаһа, мин бөгөн кис сыҡмаҫ инем», — тине.
GSAM 328.4Төн төшөп, поезд килеү ваҡыты яҡынлашҡанда, беҙ доға ҡылыу мәлен үткәрҙек. Барыбыҙ ҙа ошо сәйәхәттә пастор Уайттың һәм уның ҡатынының именлеге өсөн доға ҡылыуға йүнәлтелгән һымаҡ булды. Беҙ торғас, пастор Уайт үҙенең ышанысын белдерҙе: Хоҙай уларҙы һаҡлаясаҡ һәм ҡурсалаясаҡ.
GSAM 328.5Һигеҙҙә мин улар менән поездға урындар табыу һәм йөктәрен урынлаштырыуға ярҙам итергә барҙым. Беҙ шул ваҡытта «йоҡо вагоны» тип аталған, бейек арҡалыҡлы ултырғыстары булған вагонға инеп ултырҙыҡ. Уайт ханым: «Джеймс, мин был вагонда тора алмайым, бынан сығып китергә кәрәк», — тине. Мин уларға киләһе вагонда уртала урын табырға ярҙам иттем. Уайт ханым ҡосағына посылкаларын тотоп ултырҙы, әммә: «Мин был поездта үҙемде өйҙә кеүек тоймайым», — тине. Звонок яңғыраны, һәм мин ашығыс «Хуш булығыҙ» тип әйтеп, тиҙҙән төн үткәрергә Сайренийус Смитҡа киттем.
GSAM 329.1Сәғәт ун тирәһендә беҙ барыбыҙ ҙа аптырап ҡалдыҡ: Чикагоға юл тотҡандыр тип уйлаған пастор Уайттың ишеккә ҡаҡҡанын ишетеп. Ул поезддың Джексондың көнбайышында өс миль алыҫлыҡта юлдан сығып киткәнен, поезддың локомотивы менән бергә күп өлөшө тулыһынса емерелгәнен һөйләне; күп кеше һәләк булһа ла, үҙенең дә, Уайт ханымдың да зыянһыҙ ҡотолғанын әйтте. Ул тиҙҙән ат һәм арба табып, Абрам Додж менән бергәләп, Уайт ханымды алып ҡайтырға китте; пастор уны ҡосағына алып, дымлы, һаҙлы ер буйлап бер аҙ ара үтеп һәм бәләкәй йылға аша сығып, һәләкәт урынынан алыҫтағы хәүефһеҙ урынға илтеп ҡуйғайны.
GSAM 329.2Иртәгәһен иртән иртә мин Додж әфәнде менән авария урынын ҡарарға барҙым. Юл рельстарҙы ҡыйғас үтеп киткән урында үгеҙ тура рельстар өҫтөнә ятып ял иткән. Локомотивта мал бәргесе булмағанлыҡтан, хайуанға бәрелгәндә ул юлдан һулға осоп төшкән. Локомотив ергә тәүге тапҡыр бәрелгәндә, пастор Уайттың китаптар менән тултырылған чемоданы булған багаж вагоны тулыһынса юлдан осоп сығып, зыян күрмәй ҡалған; шул уҡ ваҡытта поезддың артындағы пассажир вагоны кеше ярҙамыһыҙ ҡалған поезддан айырылып, тыныс ҡына юл өҫтөндә туҡтап ҡалған. Локомотив менән тендер рельстан ситтәге ерҙә яҡынса алты-һигеҙ род арауыҡ үткәс, локомотив диаметры яҡынса өс фут булған имән төпсөһөнә бәрелде. Поезддың көсө шул тиклем ҙур ине ки, локомотив аҫҡы яғы өҫкә ҡарап әйләнде, ә тендерҙең арҡа өлөшө рельс аша әйләнеп үтте. Тулы көс менән барған поезддың төп өлөшө локомотивтың был һыныҡтарына бәрелеп, икенсе һуҡҡыны барлыҡҡа килтерҙе. Локомотивҡа тәүге бәрелгән вагон — экспресс-вагон ине, ул ваҡ утын киҫәктәренә тиклем иҙелде. Ул һәм уның эсендәге әйберҙәр тендер өҫтөнә һәм тирәһенә ҡалдыҡтар массаһына әйләнде. Шунан һуң киләһе вагон — икенсе класслы вагон, унда унһигеҙ пассажир булған; уларҙың береһе һәләк булған, ә башҡалары төрлөсә йәрәхәтләнгән. Был вагон йоҡо вагоны унан үтеп барғанда ике өлөшкә бүленгән. Йоҡо вагонының алғы өлөшө киҫәктәргә бүленгән, ә Уайт ханым үҙен унда ҡалырға ирекле тоймаған ултырғыс тулыһынса ҡыҫылып бөткән.
GSAM 330Илаһи ҡотҡарыу дәлилдәре
GSAM 330.1Беҙ авария урынын һәм шунан яҡынса 15 род алыҫлыҡта тыныс ҡына үҙаллы торған, авария ваҡытында пастор Уайт һәм уның ҡатыны барған вагонын ҡарағанда, йөрәктәребеҙҙә Хоҙай доғаларҙы ишетә, һәм кем белә, бәлки ул үҙ фәрештәһен ебәреп, шул вагонды айырып ҡуйғандыр, шуның менән уның хеҙмәтселәре зыян күрмәйенсә ҡотолһон өсөн, тигән уй тыуҙы. Был фекер беҙҙең аңға бигерәк тә ныҡ баҫылды, сөнки тормозсы: Мин уны айырманым, — тине, өҫтәүенә, ваҡиға булған ваҡытта платформала бер кем дә булмаған, һәм бының нисек эшләнгәне уға ла, бөтә поезд хеҙмәткәрҙәренә лә сер булып ҡалған; Һәм улар өсөн тағы ла серлерәк булған: тоташтырғыс та, болт та боҙолмаған, ә болт сылбыр менән аварияға эләккән вагондың платформаһында, әйтерһең дә, уны иғтибарлы ҡул унда ҡуйған кеүек ятҡан.
GSAM 330.224-се көндөң кисенә тиклем юл сүп-сарҙан шул тиклем таҙартылды, поезддар ғәҙәттәгесә йөрөнө, ә пастор һәм Уайт ханым тағы ла вагондарға ултырып, Висконсиндағы осрашыу урынына имен-аман барып еттеләр.
GSAM 330Ҡаршы тороусылар тәнҡитләнде
GSAM 330.3Боронғо Израил өсөн барыһы ла «тигеҙ юл» булманы. Уларҙың тышында һәр аҙымда уларҙың алға барыуын тотҡарларға тырышҡан дошмандары бар ине. Лагерь эсендәге «ҡатнаш халыҡ» һәм изгеләнмәгән кешеләр — Шайтан ҡулланған әҙер ҡоралдар ине; ул улар аша ризаһыҙлыҡ, бәхәс, зарланыу һәм баш күтәреү уята ине. Хоҙайҙың уңыш килтереүсе ҡулының уға ышанғандар менән булыуы һәм еңеүҙең уларҙың тырышлығына эйәреп барыуы — был халыҡтың уның күҙендә рәхмәткә лайыҡ булыуын, Хоҙай ҡулы уларҙы етәкләүен дәлилләне.
GSAM 331.1Шулай итеп, өсөнсө фәрештәнең хәбәре күтәрелеүе һәм үҫеше барышында уның алға китеүе кешенең тәбиғи йөрәгенә оҡшаған хаҡлыҡтарға нигеҙләнгәнлектән түгел. Киреһенсә, хәбәрҙең үҙәгендәге төп хаҡлыҡ — Хоҙайҙың шәмбеһе — эгоистик, донъяуи мәнфәғәттәр менән бәрелешә, уны тотоусыларҙы аҙна һайын ике көн донъя эштәренән айыра. Хәҙерге хаҡлыҡ эшенең тышҡы дошмандары булған, улар был эште юҡ итеү өсөн ныҡлы һәм ныҡышмалы рәүештә тырышҡан. Улар хаҡында псалм яҙыусының һүҙҙәре менән әйтергә мөмкин: «Әгәр беҙҙең яҡта Хоҙай булмаһа, хәҙер Израил әйтһен; әгәр беҙҙең яҡта Хоҙай булмаһа, кешеләр беҙгә ҡаршы торғанда; улар беҙҙе тере-һау йотҡан булыр ине, уларҙың ярһыуҙары беҙгә ҡаршы ялҡынланғанда».2
GSAM 331.2Эгоист һәм ҡәнәғәтһеҙ кешеләр беҙҙең арала ваҡыт-ваҡыт күтәрелеп, маҡсаттары тормошҡа ашһа, ниндәй ҙур эштәр башҡарыр инек, тип һөйләйҙәр; әммә һаҙлыҡ уты кеүек, уларҙың яҡтылығы күптән һүнде. Шул арала хәҙерге хаҡлыҡ эше ышаныслы һәм тотороҡло рәүештә донъя буйлап таралып, һәр алға атлаған һайын нығыраҡ ныҡлыҡ һәм көс тупланы.
GSAM 331Пасторҙар Стивенсон һәм Холл
GSAM 331.31855 йылдың йәйендә пасторҙар Стивенсон һәм Холл Висконсин штатында мятеж күтәрергә тырышты. Төп ағайҙар яҡшы белә ине: улар беҙҙең имандың башҡа бөтә пункттарын үҙҙәренең «Киләсәк дәүер» доктринаһы менән һынап ҡарарға теләгән, һәм Етенсе көн адвентистарына Мәсихтең икенсе килеүенән һуңғы сынау доктринаһын өйрәтергә ныҡ ынтылған.
GSAM 331Улар хаҡында фараз
GSAM 331.41855 йылдың 20 ноябрендә Уайт ханымға уларҙың йүнәлеше күрһәтелде, уның һуңғы һөҙөмтәһе тураһында түбәндәге фараз әйтелде: «Һеҙ, көсһөҙ кешеләр, Алланың эшен туҡтата алаһығыҙ тип уйлайһығыҙмы? Көсһөҙ кеше, уның бармағының бер генә ҡағыуы ла һине ергә йығып ебәрә ала. Ул һиңә тик бер аҙ ғына ваҡыт түҙәсәк».
GSAM 332.1Ҡаршы яҡтар әйткән: бында был ирҙәрҙең тиҙҙән үләсәге тураһындағы күренеш бар, әммә улар бер нисә йыл йәшәгән, шуға күрә күренеш үтәлмәгән. Күренештә уларҙың үлеме тураһында бер ни лә әйтелмәй. Уларҙы өсөнсө фәрештәнең хәбәре эшен туҡтатырға тырышҡан ирҙәр булараҡ күрһәттеләр. Аллаға уларҙы туҡтатыу нисек еңел булыуы тураһында хәбәр ителгәс, өҫтәлә: «Ул һиңә бер аҙ ғына ваҡыт түҙәсәк». Улар нимә эшләне?—Көткән еңеүҙәренә ирешеү урынына, улар ҡараңғылыҡта юғалып йөрөгән кеүек булды. Бер нисә аҙна эсендә улар бөтөнләй шәмбене ташлап, уны кире ҡағыуға күстеләр. Улар үҙҙәрен етәксе итеп «Киләсәк дәүер» партияһын ойошторорға өмөт иткән ине. Әммә шәмбене ташлап, улар беҙҙең халыҡ араһындағы йоғонтоһон бөтөнләй юғалттылар. Шулай итеп, үҙ юлдары менән улар тәүҙә башҡарырға ниәтләгән эштәрен бөтөнләй юҡҡа сығарҙылар. Беҙҙең халыҡ: «Ысынлап та, Алла уларға „бер аҙ ғына ваҡыт түҙҙе“,» — тине.
GSAM 332Тормоштоң ҡайғылы тамамланыуы
GSAM 332.2Был ике кешенең ҡайғылы яҙмышы хаҡында әйткәндә, шәмбенән айырылғандан һуң улар менән бергә булған «Киләсәк дәүер» иманлылары — үҙ имандаштары — әйткән ҡайһы бер һүҙҙәрҙе килтереү урынлы булыр. 37 йыл элек Холл әфәнде бер аҙ аҡылдан яҙған (мие йомшаҡланыуы арҡаһында), ә был хәл башҡаларҙың алдауы һөҙөмтәһендә күп мөлкәтен юғалтыуынан барлыҡҡа килгән. Ул тышҡа сыҡһа, йәйелеп йәки ергә йәлпәйеп ҡалыр тип уйлап йәшәне. Ул бер кемгә лә зыян килтермәй, әммә, әлбиттә, ошо оҙайлы йылдар буйы ниндәй ҙә булһа рухани хеҙмәткә бөтөнләй яраҡһыҙ булды.3
GSAM 332.3Пастор Стивенсон яҡынса ун алты йыл элек вафат булды. Вафатына тиклем бер нисә йыл буйы ул аҡылынан яҙған хәлдә булған (аҡылдан яҙған), әммә башҡалар өсөн хәүеф тыуҙырмаған. Бындай хәлгә төшөүенә тиклем, үҙе яҡлаған закон юҡ теорияһы уға ирек бирә тип уйлап, ул үҙ ҡатынын — уның абруйына бер тап та төшмәгән ҡатынды — ташлап сыҡты (ул тик алдаҡсы адвокатты яллап ҡына айырылыша алды) һәм элекке ҡатынынан күпкә йәшерәк ҡатынға өйләнде. Был эш әхлаҡ нормаларын асыҡтан-асыҡ боҙоу булып, уның «Киләсәк дәүер» ағайҙары уның ҡылығын хупламаны һәм уға тағы ла уағыҙ әйтергә рөхсәт итмәне.
GSAM 333.1Был ирҙәрҙең һуңғы көндәре хаҡындағы үҙ имандаштарының һүҙҙәре иң тәрән йәлләү тойғоһон сағылдыра; әммә улар — яман ниәтһеҙ һәм алдан фекер йөрөтмәй бирелгән саф факттар. Бынан ары уҡыусыларҙы шаһитлыҡтың физик яҡтан нисек сағылыш таба барыуын үҙҙәре һығымталарға ҡалдырабыҙ.
GSAM 333Пастор Дж. Һ. Ваггонер хәбәрҙе ҡабул итә
GSAM 333.21852 йылда Висконсинда округ гәзите мөхәррире булып эшләгән пастор Дж. Һ. Ваггонер хәҙерге хаҡлыҡты ҡабул итте, ә киләһе йылда үҙен тулыһынса дини хеҙмәткә бағышланы. 1857 йылда ул һәр береһе яҡынса ике йөҙ битлек ике бик әһәмиәтле буклет яҙҙы. Беренсеһе The Nature and Tendency of Modern Spiritualism тип аталды, ә икенсеһе — A Refutation of the Age-to-Come. Беренсеһе күптәрҙе Шайтандың был тоҙағына төшөүҙән ҡотҡарыу сараһы ғына түгел, Алланың фатихаһы менән замана күренештәрен нисек аңларға белмәгән күптәрҙең күҙҙәрен дә асты.
GSAM 333.3Уның Refutation of the Age-to-Come тигән китабы — Хоҙайыбыҙҙың икенсе килеүенән һуң гонаһкәрҙәр өсөн һынау тураһындағы ялған теорияларҙың иң тулы фаш ителеүе. Был доктринаны шул тиклем тулы кире ҡағыу, хатта уға яуап та бирелмәгән, яуап биреүгә бер генә лә тырышлыҡ та беҙҙең күҙгә салынмаған. Китап хәҙерге заман тәртибендә Христостың Атаһының тәхетендә (уның Мелхиседек священствоһы) священник булараҡ урынын һәм киләсәктәге мәңгелек патшалығында үҙенең тәхетендә — унда бер ниндәй ҙә аралашсы священство бәйләнмәгән — урынын иң асыҡ һәм ҡыҫҡаса итеп күрһәтә.
GSAM 334.1Ә һуңыраҡ пастор Ваггонер шул уҡ тирәләй ҙурлыҡтағы өсөнсө буклет яҙҙы, уны The Atonement in the Light of Reason and Revelation тип атаған. 1884 йыл тирәһендә ул яңынан ҡаралып, яҡынса 400 битлек томға тиклем киңәйтелде. Был — исемендә күрһәтелгән тема буйынса асыҡ һәм ҡыҫҡа трактат.
GSAM 334.2Шунан башлап ул яҙыусы ла, мөхәррир ҙә булараҡ нәшриәт эше менән тығыҙ бәйләнештә булды. Ул шулай уҡ пасторлыҡ хеҙмәтен дауам итте, һуңғы йылдарын Европала үткәрҙе.
GSAM 334.31889 йылдың 17 апрелендә, From Eden to Eden тигән һуңғы китабын тамамлағас, ул Швейцарияның Базель ҡалаһында кинәт вафат булды. 16-һында ул тулы бер көн яҙыу эше менән шөғөлләнеп, көндәлегенә «Ҡыйын бер көн эше башҡарҙым» тип яҙған. Европалағы ағай-энеләре әҙерләгән хисаптан түбәндәге мәғлүмәттәр алынған:—
GSAM 334.4«17-һе көнө иртән, яҡынса сәғәт биш тулып утыҙ минутта, ул кухняһында бер мәлгә лә иҫкәртеүһеҙ йөрәк параличынан вафат булды. Ул яңы китабының инглиз телендәге баҫмаһын тамамлау өсөн бик ныҡ тырышып эшләне, һәм киләһе йәкшәмбе Лондонға китергә, ундағы эштә ҡатнашырға, киләһе йәй Америкаға кире ҡайтырға ниәтләне.»
GSAM 334.51854 йылдан башлап пастор Ваггонер хаҡлыҡты яҡлауҙа даими һәм күренекле рәүештә халыҡ алдында — мөнбәрҙә лә, баҫмаларҙа ла — торҙо. Уның вафаты ваҡытында уға 69 йәш тулырға аҙ ғына ҡалғайны. Уны 20 апрелдә Базель ҡалаһында ерләнеләр. Шулай итеп, был эштең тәүге эшселәренең тағы береһе бурыс урынында вафат булды.
GSAM 334Иман менән һауыҡтырыу
GSAM 334.61858 йылдың иртә яҙында Уайт ханым бер нисә көн буйы ауырып, бөтөнләй тиерлек хәлһеҙ килеш түшәктә ятырға мәжбүр булды. Бер кис, төн уртаһына яҡын, ул аңын юғалтты; ғаиләһе уны аңға килтереү өсөн барлыҡ белгән алымдарын ҡулланып ҡараны, әммә уңышҡа ирешмәне. Ул был хәлдә ярты сәғәттән ашыу ятты, шунан һуң пастор Уайт пастор Эндрюсты һәм мине доға ҡылыу мәленә ашығыс саҡырҙы. Уның янында ялбарып ялбарыуҙарға яуап итеп, Хоҙай рәхимлелек күрһәтеп уны аңға килтерҙе һәм ғәҙәти һаулыҡҡа ҡайтарҙы. Хоҙайҙы маҡтап ятҡанда ул, әле лә ятып торған килеш, күренеш хәленә инде. Был күренештә уға күрһәтелгән ҡайһы бер әйберҙәрҙе «Testimony for the Church», № 5-тә уҡырға мөмкин.
GSAM 335Иҫ киткес физик күренеш
GSAM 335.1Был күренешкә бәйле үҙенсәлекле физик күренеш бар ине, уны айырым иғтибарға лайыҡ тип билдәләйбеҙ. Мин һәм пастор Уайт караваттың бер яғында ултырғайныҡ, ә пастор Эндрюс икенсе яғында. Уның ҡулдары йә күкрәге өҫтөндә ҡушырылып торҙо, йә ул ҡараған төрлө күренештәргә табан ғәҙәттәгесә иркен һәм нәфис хәрәкәт итте. Уның тәненең өҫкө өлөшө кроваттан күтәрелгән, шуның арҡаһында иңдәре менән яҫтыҡ араһында яҡынса 8–9 дюйм ара булған. Башҡа һүҙ менән әйткәндә, янбаштан өҫкө өлөшө яҡынса 30 градус мөйөштә бөгөлгән. Ул ошо хәлдә күренеү дауам иткән 30 минут буйы торҙо. Бер кем дә тәбиғи рәүештә, ҡулдарына таянмайынса, бындай торошҡа килә алмаҫ, бигерәк тә унда шул тиклем оҙаҡ ҡала алмаҫ ине. Был тағы ла бер дәлил ине, уның контролендә булмаған ниндәйҙер көс күренеш менән бәйле булыуына.
GSAM 335Тағы бер фараз
GSAM 335.21858 йылдың 1 октябрендә Нью-Йорк штаты Рочестер ҡалаһында пастор һәм ханым Уайт менән авторҙың ҡатнашлығында гомуми йыйылыш үтте. Был йыйылыштан һуң автор улар менән бергә Нью-Йорк штаты һәм Яңы Англия штаттары буйлап сәйәхәткә сыҡты. Бер шәмбе көнө Уайт ханымға күренеш бирелде, унда, башҡа күп нәмәләр менән бер рәттән, беҙҙең планлаштырылған сәйәхәт юлыбыҙҙа ҡайһы бер урында Шайтан уға көслө һөжүм яһаясағы, һәм пастор Уайт менән мин уны иман аша тотоп торорға тейешбеҙ, ә Хоҙай уны ҡотҡарасағы күрһәтелде.
GSAM 336Уайт ханымдың михнәттәре
GSAM 336.1Бында тағы ла нимә буласағы тураһында пәйғәмбәрлек әйтелде. Дауамы уның нисек төгәл үтәлеүен күрһәтәсәк. Рочестер йыйылышынан һуңғы тәүге шәмбе көнөндә беҙ Рузвельт ҡалаһында, ә киләһе шәмбе көнөндә Мэдисон округындағы Брукфилд ҡалаһында булдыҡ. Киләһе аҙнала Джефферсон графлығындағы Маннсвилл ҡалаһында, Баллоу әфәнденең киң кухняһында йыйылыштар үткәрҙек. Брукфилдтан Маннсвиллға поездта барғанда Уайт ханымдың йөҙө күҙҙәре аҫтында елһенде. Был бик ауыр булды, шуға күрә Маннсвиллға килеп еткәндә ул ятырға мәжбүр булды. Елһенеү ике көн дауамында көсәйҙе, уны йоҡоһоҙ ҡалдырҙы һәм йыйылыштарҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирмәне. Уның башы шунса шешкән, ике күҙе лә йомолған, йөҙө шул тиклем боҙолған, кеше йөҙө кеүек тойолманы. Был көслө ауыртыуҙар һәм йоҡо етмәүҙән тыуған көслө нервозлыҡ араһында дошман уны Хоҙайға ҡаршы зарландырырға тырышты. Билдәләнгән йыйылыштар тамамланғанға тиклем хәлдәр шулай дауам итте.
GSAM 336.2Йыйылыштар тамамланғас, пастор Уайт миңә әйтте,
GSAM 336.2«Ағай Джон, был — Рочестерҙа иҫкәртелгән, Шайтандың минең ҡатыныма яһаған шул һөжүме. Һин хәтерләйһеңдер, унда вәғәҙә ителде: әгәр беҙ бергә тотоноп, ышаныс менән уны күтәреп тотһаҡ һәм көрәш мәлендә бер мәлгә лә ҡулды бушатмаһаҡ, дошман көсө һындырыласаҡ һәм ул ҡотҡарыласаҡ. Әйҙә, шунда уҡ инеп, доға ҡылыу мәлен үткәрәйек.»
GSAM 336Алдан фаразланған ҡотҡарыу
GSAM 336.3Беҙ шунда уҡ ханым Уайт ятҡан бүлмәгә инеп, уның өсөн ихлас доға ҡылдыҡ, ә йыйылыштар үткән бүлмәләге ағайҙар тын ғына доға ҡылды. Беҙ доға ҡыла башлағандан яҡынса ун минут үткәс, Хоҙайҙың көсө төшөп, бүлмәне тултырҙы. Уайт ханым шунда уҡ бөтә ауыртыуҙан арынып, ашау һораны. Был көндөҙгө сәғәт биш тирәһе ине. Киске сәғәт етегә тиклем уның йөҙөндәге шеш бөтөнләй юҡҡа сыҡты, һәм ул шул кис үткәрелгән йыйылышҡа килеп, һәр яҡтан да элеккесә сау-сәләмәт булып күренде.
GSAM 337.1Ҡала халҡының үтенесе буйынса кисен «Изгеләр мираҫы» тигән темаға вәғәз уҡылды, уның тамамланыуында Уайт ханым өндәү һөйләне. Пастор Уайт үҙенең бәләкәй улы У. К. менән тышта торғанда, ул шул ҙур йыйылыш алдында күренештә алынып китте. Ул ваҡытта уға күрһәтелгән ҡайһы бер әйберҙәрҙе 1858 йылдың 21 октябрендә Маннсвилл (Нью-Йорк) ҡалаһында даталанған Testimony Number 5 китабының йомғаҡлау мәҡәләһендә уҡырға мөмкин.
GSAM 337.2Юғарыла телгә алынған осраҡта Уайт ханымдың алған еңелләнеүе Рочестерҙа күрһәтелгән күренештә фаразланғанса үк һөҙөмтәле булды. Был сәйәхәттә шундай ауырлыҡ ҡабатланманы, һәм беҙ һәр ерҙә хаҡлыҡ өсөн данлыҡлы еңеү яуланыҡ.
GSAM 337Америка граждандар һуғышын фаразлау
GSAM 337.31861 йылдың 12 ғинуарында, шәмбе көнө, Форт-Самтерға тәүге ут атылғанға (ул Америкала 4 000 000 африкалы ҡолдо азат итеү менән тамамланған һуғыштың башы булды) тура өс ай алда, Мичиган штатының Парквилл ҡалаһындағы Етенсе көн адвентистары йыйылыш йортон бағышлау тантанаһы үткәрелде. Йыйылышта пастор Уайт һәм уның ҡатыны, пасторҙар Ваггонер, Смит һәм автор ҡатнашты. Пастор Уайттың вәғәзәһе тамамланғас, ханым Уайт дәртләндергес өндәү яһаны, шунан ул урындыҡҡа ултырҙы. Ошо хәлдә ул күренеш хәленә инде. Йорт кешеләр менән тулған ине, һәм ул ысынлап та тантаналы урын булды. Күренештән сыҡҡас, ул торҙо, йортто әйләнеп ҡарап, әйтте:—
GSAM 338.1«Был йортта берәү ҙә был илгә киләсәк бәләләр тураһында хыялланып та ҡарамаған. Кешеләр Көньяҡ Каролина штатының айырылыу тураһындағы указынан көлөшә, әммә миңә хәҙер күрһәттеләр: күп штаттар шул штатҡа ҡушыласаҡ, һәм бик ҡурҡыныс һуғыш буласаҡ. Был күренештә мин ике яҡтың да ҙур ғәскәрҙәренең һуғыш майҙанына йыйылғанын күрҙем. Мин пушкаларҙың гурҡылдауын ишеттем һәм һәр яҡта ла үлгәндәрҙе һәм үлем хәлендәгеләрҙе күрҙем. Шунан мин уларҙың йүгереп килеп, ҡул һуғышына инеүен [бер-береһен штык менән сәнсеүен] күрҙем. Шунан мин һуғыштан һуңғы майҙанды күрҙем: ул бөтөнләй үлгәндәр һәм үлем хәлендәгеләр менән ҡапланған ине. Шунан мине төрмәләргә алып барҙылар һәм мохтажлыҡтан интегеп, ябығып бөткән кешеләрҙең азаптарына шаһит булдым. Шунан һуң мине һуғышта ире, улы йәки ағаһы йә ҡустыһы һәләк булғандарҙың йорттарына алып барҙылар. Мин уларҙың ҡайғы-хәсрәтен күрҙем.»
GSAM 338.2Шунан ул өй буйлап әкренләп ҡарап сыҡты ла әйтте: «Был өйҙә шул һуғышта улдарын юғалтасаҡ кешеләр бар.»
GSAM 338Энсайн ханымдың күренештәр тураһында шаһитлығы
GSAM 338.3Юғарылағы фактты раҫлау, фараздың билдәләнгән көндә әйтелгәнен дәлилләү һәм йыйылыштың уны нисек аңлап, таратыуын күрһәтеү өсөн түбәндәге шаһитлыҡ килтерелә:—
GSAM 338.4«Был таныҡлыҡ 1861 йылдың ғинуарында Мичиган штатының Сент-Джозеф округында, Парквиллдән яҡынса алты миль алыҫлыҡта йәшәгәнемде раҫлай. Мин адвентист түгел инем. Шул айҙың 12-се көнөндә бер нисә күршем йыйылыштарға барыу өсөн Парквиллгә китте. Улар өйҙәренә ҡайтып еткәс, йыйылышта транста булған бер ҡатындың булыуын һәм уның Америка Ҡушма Штаттарында ҡурҡыныс һуғыш киләсәген, көньяҡта ла, төньяҡта ла ҙур армиялар йыйыласағын, күптәр төрмәләрҙә азап тартасағын, һуғышта ирҙәрен, улдарын һәм ағай-энеләрен юғалтыу арҡаһында күп ғаиләләрҙең ҡаты мохтажлыҡ кисерәсәген һөйләүен миңә һөйләнеләр; һәм шул йорттағы ҡайһы бер ирҙәр шул һуғышта улдарын юғалтасаҡ.» Имза: «Марта В. Энсайн, Wild Flower, Фресно округы, Калифорния, 1891 йылдың 30 ғинуары.»
GSAM 339.1Ул ҡурҡыныс һуғыш тураһындағы фаразға бәйле рәүештә, ханым Уайт шулай уҡ билдәләне: Етенсе көн адвентистары «һуғыш арҡаһында ҡыйын хәлдәргә эләгәсәк, һәм барыһы ла киләсәктәге һынаулы осорҙа ни эшләргә икәнен белеү өсөн зирәклек һорап ихлас доға ҡылырға бурыслы.»
GSAM 339Граждандар һуғышының масштабы
GSAM 339.2Күренеү бирелгән ваҡытта Төньяҡ халҡы киләсәк һуғыш тураһында ғөмүмән бик аҙ, йә бөтөнләй бер ни лә белмәй ине. Президент Линкольн үҙе лә өс ай үткәс (1861 йылдың 12 апрелендә), бер нисә штат Көньяҡ Каролинаның айырылыу тураһындағы актына ҡушылғанда һәм Форт-Самтерға тәүге ут атылғанда, бары тик 75 000 ир-атты хеҙмәткә саҡырҙы, һәм уларҙы ла ҡыҫҡа — өс айға ғына.
GSAM 339.3Һуғыш ваҡытында Союз яғында теркәлгән ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 2 859 132 кеше булған. Encyclopedia Britannica хәбәр итеүенсә, «1863 йылдың башында Конфедерация ғәскәрендә яҡынса 700 000 кеше булған», әммә уларҙың дөйөм нисә кеше теркәлгәнен аныҡлау ауыр. Ул уларҙың үлем иҫәбен «яҡынса 300 000 кеше» тип баһалай. Һуңғы энциклопедияларҙың ҡайһы берҙәре Союз яғындағы юғалтыуҙарҙы (һуғышта һәләк булғандар, яраларҙан йәки майҙанда йәки төрмәләрҙә йоҡҡан ауырыуҙарҙан вафат булғандар) 359 528 кеше тип күрһәтә. Союз яғындағы бурыстар хаҡында Britannica болай ти:—
GSAM 339.4«Бурыстар 1865 йылдың 31 авгусында иң юғары кимәлгә — $2,845,907,626.56-ға еткән. Шулай уҡ яҡынса 800 000 000 доллар килем дә, нигеҙҙә һуғышҡа, тотонолған; штаттар, ҡалалар, округтар һәм ҡасабалар үҙ салығын тотоноу менән бер рәттән һуғыш маҡсатында үҙ бурыстарын туплаған; пенсия түләүҙәре ахырҙа, ихтимал, 1 500 000 000 долларға етәсәк. Конфедерацияның сығымдары бер ваҡытта ла төгәл билдәле булмаясаҡ, Федераль армиялар һәм Конфедерация армиялары тарафынан юҡ ителгән мөлкәтте баһалау бик ҡыйын; ә көньяҡтағы ҡолдарҙың аҡсалата ҡиммәте (2 000 000 000 доллар) һуғыш һөҙөмтәһендә юҡҡа сыҡты. Гомумән алғанда, һуғыштың сығымдарын төгәл иҫәпләү мөмкин булмаһа ла, 8 000 000 000 доллар — уртаса баһалау.»4
GSAM 340Күренештең тағы бер раҫланыуы
GSAM 340.1Парквилл йыйылыш йортондағы ирҙәрҙең һуғышта улдарын юғалтыуы тураһындағы фаразға килгәндә, мин 1883 йылдың көҙөндә Парквилл сиркәүенең өлкәне менән осраштым; ул 1861 йылдың ғинуарында, күренеш бирелгән ваҡытта ла өлкән булған; һәм мин унан һуғыш тураһындағы күренеште һөйләгәндә Уайт ханымдың әйткән һүҙҙәрен иҫләйме икәнен һораным. «Әйе», — тине ул, — «иҫләйем». «Шул көндө йортта булған һәм һуғышта улдарын юғалтҡан нисә кешене беләһегеҙ?» — тип һораным. Ул шунда уҡ биш кешенең исемен иҫкә төшөрҙө һәм: «Мин беләм, улар шунда булған һәм һуғышта улдарын юғалтҡан; әгәр өйҙә булып, кешеләрем менән һөйләшә алһам, һеҙгә тағы ла исемдәр әйтер инем. Мин уйлайым,» «мин телгә алғандарҙан тыш тағы биш кеше булған», — тине ул.
GSAM 340.2Көньяҡтың йыйылған ғәскәрҙәренең яртыһына яҡыны һуғышта йәки ауырыуҙан үлгәнсе дүрт йылдан ашыу ныҡышмалы һуғыш алып барыуы юғарылағы фараздың ғәжәпләнерлек дәрәжәлә тормошҡа ашыуын күрһәтә.
GSAM 340Ҡоллоҡ һәм һуғыш
GSAM 340.31862 йылдың 4 ғинуарында бирелгән күренеште һөйләп, Уайт ханым әйтте:—
GSAM 340.4«Меңәрләгән кеше күндерелеп, был һуғыштың ҡоллоҡто юҡ итеү өсөн икәнен аңлап, сафтарға яҙылды; әммә хәҙер, улар сафтарҙа тороп бөткәс, алданғандарын, был һуғыштың маҡсаты ҡоллоҡто бөтөрөү түгел, ә уны шул килеш һаҡлау икәнен күрәләр».
GSAM 341.1Юғарыла килтерелгән һүҙҙәр һалдаттарҙан Союз линияларына ҡасып киткән бөтә ҡолдарҙы хужаларына кире ҡайтарыу эшендә ярҙам итеү талап ителгән осорҙа әйтелгән, һәм һалдаттарҙың: «Әгәр беҙ был күтәрелеште баҫып бөтһәк, нимә яулайбыҙ?» – тип һорауын сағылдыра. Улар өмөтһөҙләнеп: «Бер ни лә. Күтәрелешкә сәбәп булған нәмә бөтөрөлмәне. Илде юҡ иткән ҡоллыҡ системаһы һаман да йәшәй һәм яңынан күтәрелеш сығарыр», – тип яуап бирә. Был һүҙҙәр Testimony No. 7 китабынан алынған, унда «Ҡоллоҡ һәм һуғыш» тигән бүлек аҫтында һуғыш тураһындағы йөрәккә үтерлек хисап тулыһынса бирелгән; улар ҡоллоҡ бер ҡасан да бөтөрөлмәҫ тип әйтмәй, ә һалдаттарҙың шул ваҡыттағы ҡарашын сағылдыра. Шул уҡ шаһитлыҡтың аҙағыраҡ өлөшөндә түбәндәге фараз бар:—
GSAM 341Төньяҡҡа уңыш фаразы
GSAM 341.2«Әммә милли ураҙа иғлан ителде! Хоҙай әйтә: „Был мин һайлаған ураҙа түгелме — яманлыҡ бәйләүҙәрен бушатырға, ауыр йөктәрҙе төшерергә, баҫым аҫтындағыларҙы азат итергә һәм һәр ҡамытты һындырырға?“ Милләтебеҙ Хоҙай һайлаған ураҙаны тотҡанда, ул һуғыш мәсьәләһендә уларҙың доғаларын ҡабул итәсәк; ә хәҙер улар уның ҡолағына барып етмәй.»
GSAM 341.3Һуғыш тарихын белгән кешеләр Төньяҡ көстәренең Көньяҡ ғәскәрҙәрен еңергә тырышҡан осорҙағы еңелеүҙәрҙе, һәләкәттәрҙе, тотҡарланыуҙарҙы һәм башҡаларҙы белә — был хәлдәр 1863 йылдың 1 ғинуарына тиклем дауам итте, азат итеү прокламацияһы иғлан ителгәнсе. Ә шунан һуң һуғыш тамамланғанға тиклем яулап алыуҙар ниндәй тиҙ барҙы! Эш барышын күҙәтеп барғандар өсөн 1862 йылдың 4 ғинуарындағы был фараздың тормошҡа ашыуы нисек асыҡ ине! Йөктәр төшөрөлгәс, ҡоллоҡ бығауҙары сиселде, ә ҡолдарҙың муйынындағы ҡамыт ватылды! Нисек асыҡ: үҙ халҡының доғаларын Алла ишетте, һәм улар уға хуш килгән ураҙаны һайлаған ваҡытта һуғышты тамамлау тырышлығын хупланы!
GSAM 342Элекке губернатор Сент-Джондың шаһитлығы
GSAM 342.11891 йылдың 29 июнендә төштән һуң Оттава, Иллинойс штатында Канзас элекке губернаторы Джон П. Сент-Джондың мин тыңлаған сығышында ул түбәндәгеләрҙе әйтте:—
GSAM 342.2«Мин [Конфедерация яҡлыларҙың] Булл-Ранда беҙҙе еңгәндәге кеүек үкенескә бер ҡасан да дусар булманым. Әммә был барыһы ла Хоҙайҙың планының бер өлөшө ине. Әгәр беҙ [Конфедерация яҡлыларҙы] еңгән булһаҡ, сәйәсмәндәр тыныслыҡ килешеүен төҙөп, Берлек ҡоллоҡ менән дауам итер ине, һәм бөгөн дә ул шулай булыр ине. Ике йыл буйы [Конфедерация яҡлылар] өҫтөнлөк итте; әммә Линкольн билдәле азат итеү прокламацияһын сығарғас, беҙ Хоҙай яғына боролдоҡ һәм еңелеү мөмкинлегебеҙ юҡ ине.»