23 Ӏыхьэ — Узыншагъэр хъумэнымкӀэ ӀуэхущӀапӀэхэр
GSAM 358.1«Си фӀыуэ слъагъу, уи псэр фӀыкӀэ зэрызыужьым хуэдэу, уи Ӏуэхухэр зэфӀэкӀыу, узыншэу ущытыну псом хуэмыдэу сыхуейщ.»1
GSAM 358.21863 гъэм июным и 6-м, щэбэтым, члисэ нэхъыжь Уайти и щхьэгъусэри Мичигэным и Отсего къалэм члисэ нэхъыжьхэу Корнэлрэ Лоурэнсрэ зэрагъэкӀуэкӀ шэтырым щекӀуэкӀ зэхуэсым хэтащ. Мыбдежым Миссис Уайт теплъэгъуэ къыхуагъэлъэгъуэри, узыншагъэр хъумэнымкӀэ зэхъуэкӀыныгъэм теухуар къыхузэӀуахащ. Абы щегъэжьауэ «Къэпщытэныгъэрэ хъыбарзехьэрэ» газетым узыншагъэмрэ узыншэу псэунымрэ теухуа тхыгъэхэр къыщыдэкӀын щӀадзащ, икӀи абы узыншагъэм теухуауэ къыхуагъэлъэгъуар тхын щӀидзащ. Абыхэм щыщхэр «Щыхьэтыгъэ № 11»-мрэ «Дауэ псэупхъэр» зи фӀэщыгъэцӀэ тхылъымрэ къыщыдэкӀащ.
GSAM 358.3Узыншэу псэунымрэ абыр Ӏэпкълъэпкъым, акъылым, псэм я зыужьыныгъэм тэмэму зэрызэпыщӀын хуеймрэ теухуа Ӏуэхур цӀыхухэм я пащхьэм наӀуэу кърагъэуващ. 1864 гъэм октябрым и 25-м къыдэкӀа «Къэпщытэныгъэрэ хъыбарзехьэрэ» газетым члисэ нэхъыжь Дж. Н. Эндруз мы Ӏуэхум ехьэлӀа мыпхуэдэ чэнджэщ пщӀэ зиӀэхэр къыщитащ:—
GSAM 358Дж. Н. Эндруз узыншэу псэуным теухуауэ
GSAM 358.4«Узыншагъэ фӀыум папщӀэ нэхъыщхьэу хуэныкъуэхэм ящыщщ зэран къыхэзыхьэ шхыныгъуэ псори къэбгынэнри, ущиягъэ фӀыум утету, Тхьэм и пащхьэм уи напэр къэбзэу, зызэтеӀыгъыу псэунри. Ди Ӏэпкълъэпкъхэр Дух ЛъапӀэм и тхьэунэхэрщ. Ди псэхэмкӀэ хуэдэу ди ӀэпкълъэпкъхэмкӀи пэжу Абы щытхъу худащӀын папщӀэ, ди Ӏэпкълъэпкъым и къару псори къару быдэу щытын хуейщ! ФӀыщӀэ Тхьэм хуэтщӀынщи, мы Ӏуэхур ди цӀыхухэм иджы псом хуэмыдэу я нэгу къыщӀагъэхьэ. Узыншагъэмрэ къарумрэ дэркӀэ нэхъ лъапӀэхэм ящыщщ; гузэвэгъуэ зэманым и Ӏуэхугъуэ инхэм я щыхьэт хъунухэм папщӀэ ахэр Ӏуэху нэхъыщхьэхэм ящыщщ.»
GSAM 359.1Библием къызэрыщыӀуэтам тету узыншагъэр хъумэнымрэ кристианыгъэм и зызэтеӀыгъэныгъэмрэ теухуа Ӏуэхур «Къэпщытэныгъэрэ хъыбарзехьэрэ» газетым и напэкӀуэцӀхэм къыщыдэкӀыу къудей щытакъым, атӀэ ди дин-лэжьакӀуэхэми ар къаӀуатэрт.
GSAM 359.21866 гъэм майм и 20-м Конференцэ нэхъыщхьэм Миссис Уайт и жьэкӀэ мыпхуэдэ ущиягъэ щытащ (ар «Щыхьэтыгъэ № 11»-ми итщ):—
GSAM 359Узыншагъэр хъумэнымкӀэ ӀуэхущӀапӀэ къызэгъэпэщын хуейщ
GSAM 359.3«Гугъуехь зыгъэлъагъуэхэмрэ, узы ямыӀэн папщӀэ я Ӏэпкълъэпкъхэм зэрыхуэсакъыпхъэм еджэну хуейхэмрэ папщӀэ унэ къэдгъэпэщын зэрыхуейр къысхуагъэлъэгъуащ....
GSAM 359.4«ФӀэщхъуныгъэ зимыӀэхэр узыфэхэр ехъулӀэныгъэ хэлъу щагъэхъуж ӀуэхущӀапӀэм къакӀуэкӀэ, щэбэтыр зыгъэзащӀэ дохутырхэм ӀуэхущӀапӀэр ягъэкӀуэтэкӀэ, ахэр пэжыгъэм и къарум тэмэму щӀиувэнущ. Ди цӀыхухэмрэ ди фӀэщхъуныгъэ пэжымрэ щагъэгъуэзэ нэужь, я гум илъ щӀэбэныгъэр кӀуэдыжынущ, фӀыуэ къытеплъынущ. Апхуэдэу пэжыгъэм и къарум щӀэтхэм ящыщхэр я Ӏэпкълъэпкъым и узыфэхэм тыншагъэ къахуэхъун къудейкъым, атӀэ гуэныхьым зыгъэсымаджэ я псэхэми хъужыныгъэ къахэзыхьэ хущхъуэ ягъуэтынущ.
GSAM 359Къэхъуну кӀэуххэр зэрыжиӀар
GSAM 359.5«Акъыл хэлъу щагъэхъужым сымаджэхэм я узыншагъэр нэхъыфӀ зэрыхъум, гъащӀэм гуфӀэ хъун щӀадзэри, узыншэ къахъужыным хэтахэм я фӀэщ мэхъу. Я гухэр фӀыщӀэкӀэ из мэхъу, икӀи пэжыгъэм и жылагъэ фӀыум нэхъ тыншу щӀыпӀэ щигъуэтынущ абыхэм; гуэрхэм я деж ар ягъэхъунущ, къэкӀынущ, Тхьэм щытхъу хуэхъу пхъэщхьэмыщхьэхэр къихьынущ. Апхуэдэ псэ лъапӀэ зы къэгъэлыныр апхуэдэ ӀуэхущӀапӀэ къызэгъэпэщыным хуэныкъуэ ахъшэ псоми нэхърэ нэхъ лъапӀэ хъунущ....
GSAM 359.6«Узыншэ хъужауэ е куэдкӀэ нэхъыфӀ хъуауэ кӀуэжхэм ящыщхэр ди фӀэщхъуныгъэр щӀыпӀэщӀэхэм щагъэщӀэнущ, пэжыгъэм и бэракъыри дэрагъэтынущ. Узыншэ хъужын мурадкӀэ ди цӀыхухэм къахэсу, я гухэм илъ щӀэбэныгъэр япэу къыщымыдахамэ, а щӀыпӀэхэм Ӏэмал къыщытхуэщӀынутэкъым.»
GSAM 360.1Зэхуэса ди цӀыхухэм зэгурыӀуэу унафэ ящӀащ, Ӏэмал къыщыхъу псынщӀэу Бэтл-Крик къалэм е абы и гъунэгъум узыншагъэр хъумэнымкӀэ ӀуэхущӀапӀэ щызэӀухыну. Абы и гъэхъужыныгъэ Ӏуэхур дохутыр Хь. С. Лей и ӀэщӀэлъын хуейт. Абы япэу игъуэта медицинэ егъэджэныгъэм къищынэмыщӀауэ, къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм псы ӀэщӀагъэкӀэ щагъэхъуж ӀуэхущӀапӀэ гуэрым илъэсым щӀигъукӀэ щыпсэуащ, узыфэхэр псыкӀэ гъэхъужыным и щӀыкӀэхэм еджэн папщӀэ.
GSAM 360Санаторэм папщӀэ щӀыпӀэ щахуащ
GSAM 360.2А зэманым апхуэдэ ӀуэхущӀапӀэ къызэгъэпэщыныр Ӏуэху ину къалъытэрт; къэхъуну кӀэуххэм ехьэлӀа мы щыхьэтыгъэ гукъыдэж хэзылъхьэр щымыӀамэ, лэжьыгъэм Ӏэ щыхуаубыдынур тӀэкӀу къагъэгувэнт. Ауэ ар къагъэужьыгъакъым: конференцэр къэухаху нэужь махуэ зыбжанэ къудей иту, Бэтл-Крик къалэм и къухьэпӀэ лъэныкъуэм хеящӀэ Грейвс и псэупӀэ дахэу иӀа унэ иныр, абы дэщӀыгъуэ акр 8 щӀылъэр щащэхуащ. А унэм къыдэлъэщӀауэ, зыкъэбзэщӀыпӀэ пэшхэм папщӀэ къатитӀ зиӀэ унэ щӀагъэхъуащ мыгувэу. Мы унэхэм Узыншагъэр хъумэнымкӀэ зэхъуэкӀыныгъэм и институтыр щызэӀухащ.
GSAM 360.31866 гъэм июным и 19-м къыдэкӀа «Къэпщытэныгъэрэ хъыбарзехьэрэ» газетым ӀуэхущӀапӀэм и акцэхэр щащэхун папщӀэ япэу цӀыху псоми еджэныгъэ къыщытащ. Газетым и къыдэкӀыгъуэ а дыдэм щытхащ, Мичигэным и Бэтл-Крикрэ Нью-Йоркым и Олкоттрэ я члисэхэм $2,625 къызэрызэӀуахьыным псалъэ зэрытратар, ар зы акцэр $25 хъууэ акцэ 105 хъууэ. Узыншагъэр хъумэнымкӀэ ӀуэхущӀапӀэхэр зезыгъэкӀуэт корпорацэ къызэгъэпэщын Ӏэмал къэзыт хабзэ Мичигэн штатым имыӀэти, хабзэм тету корпорацэ къызэгъэпэщын Ӏэмал къахуэхъуху мылъкур зэман гуэркӀэ хъумакӀуэхэм я ӀэщӀэлъу къагъэнащ.
GSAM 360Узыншагъэм теухуа журнал къыдагъэкӀын щӀадзащ
GSAM 360.4Августым и 1-м унафэщӀхэм узыншагъэм теухуа мазэ къэс къыдэкӀ журнал къыдагъэкӀын щӀадзащ; ар журнал щытыкӀэ зиӀэ, нагъуэ зытелъ, напэкӀуэцӀ 16 зэрыхъууэ щытащ. Абы «Узыншагъэр хъумэным и реформатор» фӀащащ. Мы журналыр иджыри къыдокӀ, «Узыншагъэ фӀыуэ» и цӀэу, икӀи иджы дунейм узыншагъэм теухуа и журнал нэхъыщхьэщ. Мы журналым узыншагъэмрэ зызэтеӀыгъэныгъэмрэ я хабзэхэр къыщыӀуатэ къудей щытакъым, атӀэ узыншагъэр хъумэнымкӀэ ӀуэхущӀапӀэм и хъыбарри ирегъэӀутэу щытащ. ӀуэхущӀапӀэр сымаджэхэмрэ абы щыпсэуу шхыныгъуэ къызыхуэщӀэну къакӀуэхэмрэ папщӀэ 1866 гъэм сентябрым и 5-м къызэгъэпэща щӀыкӀэкӀэ зэӀухащ. Апхуэдэу, Ӏуэхур япэу ди цӀыхухэм яхуэщыӀуатэрэ мазиплӀ къудейкӀэ мысыжу, ӀуэхущӀапӀэр щэхуауэ, Ӏэмэпсымэхэр ӀэщӀэлъу, лажьэу щытащ; акцэхэм папщӀэ $11,000 къызэӀахьыным псалъэ тратащ, абы и Ӏыхьэ инри къагъэхьащ.
GSAM 361Гъэхъужыныгъэ корпорацэ къызэрагъэпэщар
GSAM 361.11866-67 гъэхэм я щӀымахуэм Мичигэным и хабзэщӀ зэхуэсым узыншагъэр хъумэнымкӀэ ӀуэхущӀапӀэр зезыгъэкӀуэт корпорацэ къызэгъэпэщын Ӏэмал къэзыт хабзэ къищтащ. 1867 гъэм майм и 17-м а Ӏуэхур зэфӀаха, къызэгъэпэщыныгъэм и хабзэхэр къащтащ, щӀылъэмрэ унэхэмрэ нэгъуэщӀ мылъкухэмрэ хабзэм тету къыхахыжа хъумакӀуэхэм я ӀэщӀэлъ хъуащ. А махуэм нэгъунэ акцэхэм папщӀэ къызэӀахьыным псалъэ зытрата ахъшэр $26,100 хъуащ; абы щыщу $18,264.87 къагъэхьащ. ӀуэхущӀапӀэм дохутыр губзыгъэхэмрэ дэӀэпыкъуэгъухэмрэ я гуп иӀащ, унэхэр сымаджэхэмкӀэ зэщӀэщӀэну мащӀэ къэнауэ щытащ. Абыхэм ящыщ зыбжанэм ди фӀэщхъуныгъэр къащтащ, ӀуэхущӀапӀэм къакӀуа нэужь ди цӀыхухэмрэ пэжыгъэмрэ щагъэгъуэзауэ.
GSAM 361Узыншагъэм хуэщхьэпэ щыгъын
GSAM 361.2Зэман псоми, къэрал псоми, цӀыхум и гу къызэрыгуэкӀыр дунеймрэ абы и гъащӀэ пагэныгъэмрэ, и акъылыншагъэхэмрэ, и щыгъын щӀыкӀэщӀэхэмрэ я къарум щӀиувэфу щытащ. Узыншагъэмрэ щыгъынымрэ теухуа Ӏуэхур Миссис Уайт къыхуащагъэлъэгъуа 1863 гъэри ди хэкум щхьэхуэу щытакъым. Абы и щыхьэтщ бзылъхугъэхэр уэрдыхъухэр зыхэлъ щыгъынхэр зыщыгъыныр я гуапэу зэрыщытар. А уэрдыхъухэм я инагъым къыхэкӀыу, бзылъхугъэ куэдыр хьэуа шар къэгъэзэрыхьа гуэрым хэту зекӀуэ хуэдэт. А зэманым щыгъыным и нэгъуэщӀ лъэныкъуэ егъэлея тӀури къыщӀэхъуащ, абыхэм тепсэлъыхьыныгъэ куэд кърагъэхьащ. Абыхэм я гугъу ныкъусэу тщӀмэ, еджэр нэхъыфӀу гъэхьэзыра хъунщ, щыгъыным теухуауэ Миссис Уайт къита щыхьэтыгъэр, «Члисэм папщӀэ щыхьэтыгъэ № 10»-м итыр, нэхъыфӀу къыгурыӀуэн папщӀэ.
GSAM 362Щыгъыным и егъэлея щӀыкӀэхэр ягъэкъуаншащ
GSAM 362.1Япэ егъэлеягъэр щыгъыным и щӀыб кӀыхьырт: ар зыщыгъым и гуапагъым елъытауэ, дюйм 10 щегъэжьауэ ярд ныкъуэ е абы нэхърэ нэхъ кӀыхь хъууэ щыӀащ. А кӀыхьхэр щӀым дэлъу кӀэрамышэу куэдрэ къанэрт, лӀыхэми «уэрам гъэкъэбзэщ» жаӀэу зэджэрт. ЕтӀуанэ егъэлеягъэр абы и пэщӀэ дыдэт: щыгъыным и щӀыкӀэр лӀыхэм ящыгъым зэрыхъукӀэ ещхьт. Мы щӀыкӀэр мисс Блумэр и ужь итахэм къащтауэ щытащ, абы къыхэкӀыу «Блумэр и щыгъын» фӀащащ. Иужьым и цӀэр «Америкэ щыгъын» жыхуаӀэмкӀэ зэблахъуащ. А щыгъыным и телъхьэхэм щӀыпӀэ зэхуэмыдэхэм зэхуэсхэр щагъэкӀуэкӀырт, ди шыпхъухэм ящыщ куэдыр ар къащтэным и телъхьэт. Гуэрхэм ар щащыгъащ.
GSAM 362Щыгъыным теухуа щыхьэтыгъэ
GSAM 362.2Щыгъыным теухуауэ Миссис Уайт къыхуагъэлъэгъуар къэсӀуэтэн папщӀэ, «Щыхьэтыгъэ № 11»-м и абзац зыбжанэ къызэрысӀуэтэнщ:—
GSAM 362.3«Тхьэм хуэпэж и цӀыхухэр дунейм и нэхущ, щӀылъэм и щыгъущ, икӀи я къару зыхуэдэр пщӀэ зиӀэу зэрыщытыр ящыгъупщэн хуейкъым. Егъэлеяуэ щыгъын кӀыхьым и пӀэкӀэ егъэлеяуэ щыгъын кӀэщӀ къащтамэ, адрейхэм яхуэяӀэ къарур куэдкӀэ кӀуэдыжынущ. ФӀэщхъуныгъэ зимыӀэхэм сэбэп яхуэхъуу, Тхьэм и Щынэм деж къащэным теужьэныр я къалэнщи, абыхэм ахэр я жагъуэ хъунущ. Зеплъым и жагъуэ хъун зэхъуэкӀыныгъэ апхуэдиз ин хэмыхьэуи, бзылъхугъэхэм я щыгъыным узыншагъэмкӀэ зэхъуэкӀыныгъэ фӀыуэ куэд хэбгъэхьэфынущ.
GSAM 362ЗэхъуэкӀа щыгъыныр
GSAM 362.4«Ӏэпкълъэпкъыр куэншыбэхэмкӀэ е китым и жьакӀэмкӀэ зыкӀи гъэӀужын хуейкъым. Щыгъыныр хуиту дыдэу щытын хуейщ, тхьэмбылымрэ гумрэ узыншэу я лэжьыгъэр зэфӀахын папщӀэ. Щыгъыныр цуакъэ лъащӀэм и щхьэм тӀэкӀу щӀэхыу щытын хуейщ, ауэ ӀэкӀэ къэӀэтыным хуэныкъуэмыхъуу, тротуарымрэ уэрамымрэ я фӀейхэм ӀумыхуэнкӀэ кӀэщӀ хъун хуейщ. Унэ Ӏуэху зыгъэзащӀэ бзылъхугъэхэм папщӀэ абы нэхърэ нэхъ кӀэщӀ щыгъынри зэфэгъэщ, тыншщ, узыншагъэм хуэщхьэпэщ; псом хуэмыдэу, тӀэкӀу е куэд губгъуэ лэжьыгъэ ягъэзащӀэн хуейхэм папщӀэ.
GSAM 363Ӏэпкълъэпкъыр зэщхьэу щыгъынкӀэ хъумэн хуейщ
GSAM 363.1«Щыгъыным и кӀыхьагъыр зыхуэдэу щытми, бзылъхугъэхэм я лъакъуэхэр лӀыхэм я лъакъуэхэм хуэдэу фӀыуэ хъумауэ щытын хуейщ. Ар зэфӀэпхын Ӏэмал иӀэщ: щӀапӀэ зытет гъуэншэджыр зыщыгъыу, и лъабжьэр лентэкӀэ зэщӀэпщӀауэ, лъэкӀэнм хуэӀубыдауэ, е и щхьэр хуиту, и лъабжьэмкӀэ зыкъэзыгъэӀужу щӀауэ; абы и кӀыхьагъыр цуакъэм нэс хъун хуейщ. Апхуэдэу щыгъын зытелъ лъакъуэхэмрэ лъэкӀэнхэмрэ жьы псынщӀэ ятемыщӀэну хъумащ. Лъапэхэмрэ лъакъуэхэмрэ щыгъын хуабэ ятелъу тыншу щытмэ, лъыр Ӏэпкълъэпкъ псом зэщхьэу зекӀуэнущ, къэбзэу, узыншэу къэнэнущ, сыту жыпӀэмэ ар щӀыӀэ хъунукъым, Ӏэпкълъэпкъым къызэрыгуэкӀу щызекӀуэкӀми зэран къыхыхьэнукъым.»
GSAM 363.2Мы щыгъыным и кӀыхьагъыр щӀыб кӀыхь зиӀэ щыгъынымрэ Америкэ щыгъынымрэ я зэхуаку щыт щӀыкӀэ фӀыуэу кърагъэуващ. Ар зыщагъын хуейуэ зыми жраӀакъым; ауэ адрейхэм яхуэяӀэ къарур ямыкӀуэдыжыну, зыхуэдэӀэпыкъун хуейхэм я жагъуэ хъун Ӏуэху ямыщӀэну жраӀащ. Мыбдежым къызэрыщыӀуэтам тету я лъэкӀэнхэм щыгъын ятелъын хуейуэ жраӀакъым, атӀэ апхуэдэуи зэфӀахыфынууэ аращ. А мурад дыдэр нэгъуэщӀ щӀыкӀэкӀэ зэфӀахмэ, щапхъэу, щӀагъ щыгъын кӀыхьхэмрэ лъакъуэм хуагъэдэн щыгъынхэмрэ къагъэсэбэпмэ, ар а щыхьэтыгъэм щӀэгъэкъужынукъым.
GSAM 363Узыншагъэм хуэщхьэпэ щыгъыным и Ӏуэху нэхъыщхьитху
GSAM 363.3Къагъэлъэгъуа щыгъын щӀыкӀэм узыншагъэм хуэщхьэпэ щыгъыным папщӀэ хуэныкъуэ Ӏуэху нэхъыщхьитху хэлъыр плъагъунущ, ахэр мыхэрщ:—
GSAM 363.41. Куэншыбэхэр къэбгынэныр, бгырыр зыгъэӀуж Ӏэмал псори къэбгынэныр.
GSAM 363.52. Ӏэхэмрэ лъакъуэхэмрэ ятелъу, лъыр хуиту зекӀуэным зэран хуэхъу лентэ псори къэбгынэныр.
GSAM 364.13. Ӏэпкълъэпкъым и Ӏыхьэ псоми щыгъын зэщхьэу ятелъыныр, псом хуэмыдэу лъапэхэмрэ лъэкӀэнхэмрэ.
GSAM 364.24. ДжанэкӀэр дамэхэм епхауэ къыщӀэлъын хуейщ; ар лентэхэмкӀэ куэхэм епхауэ къыщӀэлъыну зэи къэмыгъэнэн хуейщ.
GSAM 364.35. Щыгъыным и кӀыхьагъыр.
GSAM 364.4Япэ Ӏуэху нэхъыщхьиплӀыр иджы дохутыр акъыл зиӀэ псоми къагъэбыдэ; етхуанэмкӀэ жыпӀэмэ, щӀыб кӀыхь зиӀэ щыгъыныри егъэлеяуэ кӀэщӀ щыгъыныри иджы тӀури къэбгынащ.
GSAM 364Миссис Джэнэс-Миллер щыгъыным теухуауэ
GSAM 364.51890 гъэм Нью-Йорк дэс Миссис Джэнэс-Миллер а зэманым узыншагъэм хуэщхьэпэ щыгъыным теухуа журналхэм я нэхъ щӀэныгъэ хэлъым къыщиӀуатэрт, бзылъхугъэхэм я щыгъынхэр мащӀэ-мащӀэурэ кӀэщӀ ящӀыну, зэхъуэкӀыныгъэ егъэлея хэмыхьэу, бзылъхугъэ цуакъэ лъащӀэм и щхьэм нэскӀэ. Ар «Щыхьэтыгъэ № 11»-м къызэрыщыӀуэтам и кӀыхьагъэ дыдэрт.
GSAM 364Дохутыр Тролл зэрыдэар
GSAM 364.61868 гъэм унафэ ящӀащ, Нью-Джерсим и Флорэнс-Хайтс къалэм щыӀэ Узыншагъэр хъумэнымкӀэ гъэхъужыныгъэ коледжым щыщ дохутыр Р. Т. Тролл майм и кӀэухым Мичигэным и Бэтл-Крик къалэм ди дин-лэжьакӀуэхэм тхьэмахуэ дыдэ Ӏуэтэныгъэхэр яхуищӀыну. А зэманым дохутыр члисэ нэхъыжь Уайт и хьэщӀэу щытащ. Миссис Уайт Ӏуэтэныгъэхэм емыхьылӀащ, ауэ дохутыр члисэ нэхъыжь Уайтрэ абы и щхьэгъусэрэ члисэ нэхъыжь Дж. Н. Эндрузрэ щӀыгъуу махуэ къэс шыгум ису зекӀуэти, Миссис Уайт узыншагъэр хъумэным, узыфэхэмрэ ахэр къэзыгъэщӀ щхьэусыгъуэхэмрэ, хущхъуэхэм къахь кӀэуххэм, н. теухуауэ и гупсысэхэм едэӀуыну зэгурыӀуащ. Абы теплъэгъуэм къыхуагъэлъэгъуар къудей къыӀуатэрт, ауэ и щӀэныгъэр къыздикӀар иӀуатэртэкъым. Дохутырым жиӀащ, абы къыӀуатэ гупсысэхэм медицинэ щӀэныгъэр зэрыдэщӀыгъур. Члисэ нэхъыжь Эндруз къысхуиӀуэтэжащ, етӀуанэ махуэм я псэлъэныгъэр щиухым, дохутырым Миссис Уайт медицинэ еджапӀэр дэнэ щыуиухар жриӀэу зэреупщӀар. Ар а Ӏуэхухэм зэи еджакъым, атӀэ Мичигэным и Отсего къалэм 1863 гъэм июным и 6-м къыхуагъэлъэгъуам къикӀар абы къыжреӀэу зэрыщытыр щищӀэм, дохутыр хуабжьу ӀэщӀэщӀащ. Абы Миссис Уайт гу къыдилъхьащ, и гупсысэ псори физиологиемрэ узыншагъэр хъумэным и щӀэныгъэмрэ тэмэму зэрыхуэфащэр, Ӏуэху куэдымкӀэ абы езым нэхърэ нэхъ куууэ зэрыхуэпсэлъыхьар. Апхуэдэ зекӀуэныгъэхэмрэ псэлъэныгъэхэмрэ махуитху хуэдиз щырикӀуэкӀам нэужь, дохутыр члисэ нэхъыжь Уайт еупщӀащ, и коледжыр къигъанэу, Бэтл-Крик дэт дин-лэжьакӀуэхэм Ӏуэтэныгъэхэр яхуищӀыну сыщӀэвгъэблэгъар сыти жриӀэу. Абы жиӀащ: «Узыншагъэр хъумэнымкӀэ хуэныкъуэ ущиягъэр ахэм яхуищӀыным Миссис Уайт сэ сызэрыхьэзырым хуэдэу хьэзырщ».
GSAM 365Медицинэ щӀэныгъэр едащ
GSAM 365.1Узыншагъэр хъумэным и Ӏуэху щӀыкӀэ зэхуэмыдэхэм теухуа абы и тхыгъэ куэдхэр илъэс куэд цӀыхухэм я пащхьэм итщ, ахэм ящыщ куэдыр иджы «Кристианыгъэм и зызэтеӀыгъэныгъэмрэ Библием къызэрыщыӀуэтам тету узыншагъэр хъумэнымрэ» зи фӀэщыгъэцӀэ тхылъым зэрыхуащ. Мы тхыгъэхэм фӀыуэ щӀэплъыжа нэужь, нэхъ егъэджэгъуэ зиӀэ дохутырхэм ящыщхэм жаӀащ, медицинэ щӀэныгъэр ахэм тэмэму зэрыдэщӀыгъур. Абы и дежкӀэ ахэр еджэныгъэм и кӀэухкъым, атӀэ Зиусхьэным теплъэгъуэм къыхузэӀуихар къыщитхыжарщ.
GSAM 365Дохутыр Кэлог и щыхьэтыгъэр
GSAM 365.2Медицинэ щӀэныгъэм и къэхутэныгъэхэр 1863 гъэм Миссис Уайт теплъэгъуэм къыхуагъэлъэгъуам зэрыхуэфащэм и щыхьэту, «Кристианыгъэм и зызэтеӀыгъэныгъэ» тхылъым и пэублэ псалъэм щыщ псалъэхэр къэсӀуэтэнщ. Ахэр зыщӀатхар Мичигэным и Бэтл-Крик къалэм дэт, дунейм псом щыцӀыху санаторэм и пашэу щыт дохутыр Дж. Хь. Кэлогщ. Абы жеӀэ:—
GSAM 365.3«1. Зи гугъу тщӀы тхыгъэхэр япэу къыщыдэкӀам щыгъуэ, узыншагъэм теухуа Ӏуэхур, ахэр зыхуагъэза цӀыхухэм я дежкӀэ къудейуэ щымыту, дунейм псом и дежкӀэи, куэдкӀэ гулъытэншэу къэнауэ щытащ.
GSAM 365.4«2. Ӏэпкълъэпкъым епха хабзэхэр зэхъуэкӀын зэрыхуейр къэзыӀуатэ цӀыху мащӀэхэм, зэхъуэкӀыныгъэм и хабзэ пэжхэм я гъусэу, щыуагъэ нэрылъагъухэри, гуэрхэмкӀэ уи жагъуэ ищӀ щыуагъэхэри зэбгрыкӀырт.
GSAM 366.1«3. Щыуагъэ нэрылъагъухэм яхуэмыгъусу, Библиемрэ кристианыгъэм и дин хабзэхэмрэ хуэфащэу, узыншагъэр хъумэнымкӀэ пэжыгъэхэр зэхэлъыкӀэ зиӀэу, зэгурыӀуауэ, дэнэми зыми къигъэувауэ щытакъым.
GSAM 366.2«Апхуэдэ щытыкӀэм хэту а тхыгъэхэр къыдэкӀащ. КъыщыӀуатэ хабзэхэр щӀэныгъэм и пщӀэмкӀэ гъэбыда щытакъым; ахэр гурыӀуэгъуэу, гугъу имыӀэу къыӀуатэу щытащ, щӀэныгъэ иӀэу зымыгъэлъагъуэ цӀыхум. Ауэ абы жиӀэрт, Тхьэм и нэхугъэм и дэӀэпыкъуныгъэмкӀэ, абы и пщӀэмкӀэ зэрытхыр.
GSAM 366Хабзэхэр зэманым и щӀэплъыкӀэм пэлъэща щытащ
GSAM 366.3«Апхуэдэ щытыкӀэ щхьэхуэхэм хэту, апхуэдэ жыӀэкӀэ гъэщӀэгъуэн зиӀэу къагъэува хабзэхэр зэманымрэ гъащӀэм къыхьыжа щӀэныгъэмрэ я щӀэплъыкӀэм дауэ пэлъэща щыта? — жыӀэу упщӀэну щхьэусыгъуэ иӀэщ. Абы и жэуапыр пэжыгъэ къэхутэгъуафӀэхэм хэлъщ, абыхэм итыну хуэныкъуэ щыхьэт псори къэгъуэтын Ӏэмал иӀэщ.... ЛӀэщӀыгъуэм и еплӀанэ Ӏыхьэ и пэкӀэ гулъытэншэу къэнауэ е гущыкӀыгъуэ ящӀыу щыта хабзэхэр макъ имыӀэу цӀыхухэм я фӀэщ хъуу, пщӀэ яхуэщӀу хъуащ, икӀи ахэр апхуэдэу зэман псом къащтауэ зэрымыщытар дунейм щыгъупщэжащ. ЩӀэныгъэм и къэхутэныгъэщӀэхэмрэ пасэрей пэжыгъэхэм я гурыӀуэгъуэщӀэхэмрэ япэ хабзэхэр зыгъэбыдэ щыхьэтыгъэхэр хагъэхъуэурэ щытащ. Апхуэдэу иджырей зэманым лӀэщӀыгъуэм и еплӀанэ Ӏыхьэм нэхърэ нэхъыбэ и пэкӀэ къагъэува хабзэхэм я дэтхэнэри щӀэныгъэм и щыхьэт нэхъ лъэщхэмкӀэ гъэбыдащ.
GSAM 366Теплъэгъуэхэр Тхьэм къыхэкӀа зэрыщытым и щыхьэтыныгъэ
GSAM 366.4«Наукэмрэ зэхэщӀыкӀымрэ я щыхьэтыныгъэ иӀэу къалъытэ егъэджэныгъэхэр зэхэукъауэ, зэпэщӀэтрэ щытащ; ауэ экстремальнэ гупсысэхэмкӀэ зэхъуэкӀауэ, щыуагъэ куэд зэрызэхэлъымкӀэ фӀы къахэкӀын зэрамыхъуу щытащ. Апхуэдэ щытыкӀэм, наукэм щӀэныгъэ е еджэныгъэшхуэ сиӀэщ жимыӀэ цӀыху зы, узыншагъэм теухуа тхакӀуэрэ гупсысакӀуэрэ зыбжанэм къагъэува гупсысэ зэхэукъахэмрэ щыуагъэ зэхэлъхэмрэ къыхихыу, узыншагъэр хъумэным и хабзэхэр зэхуэфащэу, зэпэщӀэмыту, пэжу зэхуигъэува зэрыщытыр гъэщӀэгъуэн дыдэу къэплъытэн хуейщ, икӀи Тхьэм и щӀэныгъэмрэ и унафэмрэ я щыхьэт шэч хэмылъу къегъэлъагъуэ. Илъэс 25-м къриубыдэ зэпсэлъэныгъэхэм, лъыхъуныгъэхэм, къэгъуэтыгъуэ щӀэхэмрэ зэхэщӀыкӀымрэ а хабзэхэм ящыщ зыри пэжкъым жаӀэфакъым, ауэ егъэджэу щыта гупсысэхэм я пэжыгъэр нэхъ быдэу къагъэбелджылащ». «Бэтл-Крик, Мичигэн, 1890 гъэ».
GSAM 367Узыншагъэр хъумэным и ӀуэхущӀапӀэм зэрыхэхъуар
GSAM 367.11876 гъэм ӀуэхущӀапӀэм и доктор нэхъыщхьэ хъуа Дж. Хь. Кэлог докторым и унафэм щӀэту, зэгъэхъужыным папщӀэ къэкӀуэхэр апхуэдизу куэд хъуащ, 1877 гъэм и гъатхэм щӀыпӀэ нэхъыбэ гъэхьэзырын хуей хъуащ. 1876 гъэм ӀуэхущӀапӀэм и «Узыншагъэр хъумэнымкӀэ зэхъуэкӀыныгъэм и институт» цӀэр «Медицинскэ-операционнэ санитариум» хъуащ, 1878 гъэм унэ нэхъыщхьэ щӀэ щӀащ.
GSAM 367.2А унэр 136 x 46 футщ, щӀыунэм и щхьэкӀэ этажиплӀ иӀэу. ПсомкӀэ парымкӀэ къагъэхуабэрт, газымкӀэ нэху щащӀырт. ЗэӀуаха нэужь куэд дэмыкӀыу, а унэр пациентхэмрэ хьэщӀэхэмрэ из хъуэну нэблагъэрт.
GSAM 367.3А зэманым нэс, 1866 гъэм миссис Уайт и щыхьэтыгъэм ӀуэхущӀапӀэм теухуа къыщыжиӀар гъэщӀэгъуэну къэхъуащ. Узыншагъэ лъыхъуэу ӀуэхущӀапӀэм къэкӀуауэ, а лъэпкъым япэу гу зылъыта цӀыху куэдым иджырей пэжыгъэм и нэхур къабыл ящӀат.
GSAM 367Къуажэм щыӀэ узыншагъэр хъумэным и псэупӀэ
GSAM 367.41877 гъэм ноябрым и 22-м «Зэманым и нэщэнэхэр» журналым М. Г. Кэлог, доктор, Дж. Хь. Кэлог и къуэшу (анэ е адэ закъуэ зэдаӀэу), Сент-Хеленэм къыщыщӀэдзауэ ищхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ миль 2½ зэпыта щӀыпӀэм, Нэпа округым, Кэлифорниэм, Хоуэлл бгым и джабэм щӀы зыӀэригъэхьауэ, Кристал-Спрингс и деж, «Къуажэм щыӀэ узыншагъэр хъумэным и псэупӀэ» цӀэ зыхуэщӀын унагъуэ щӀэныр зэрыщӀэдзауэ къыхэщащ. 1877-78 гъэхэм и щӀымахуэм унагъуэ щӀащ, 1878 гъэм и щӀэдзапӀэм пациентхэм щеӀэзэну къызэӀуахащ. А узыншагъэр хъумэным и псэупӀэр, Бэтл-Крикым щыӀэ санитариум нэхъыщхьэм хуэдэу, нэхъ ин хъуныр фӀэкӀа, цӀыху куэд хъыбарым щыгъэгъуэзауэ, ар къабыл щащӀ щӀыпӀэ хъуащ.
GSAM 368Тихоокеанскэ узыншагъэр зэхъумэным и журнал
GSAM 368.11885 гъэм и гъэмахуэр ещанэ мелыӀычым и хъыбарым и ӀуэхущӀэныгъэм зэрыхъуакӀуэныгъэм щхьэкӀэ зэман мыхьэнэшхуэу щытащ. Майм и япэ махуэм Сент-Хеленэм щыс Къуажэм щыӀэ узыншагъэр хъумэным и псэупӀэр медицинскэ еджапӀэр къэзыухауэ диплом зиӀэ докторым и медицинскэ унафэм щӀагъэуващ. Июным Тихоокеанскэ узыншагъэр зэхъумэным и журналымрэ зыӀыгъыныгъэм и хъумакӀуэмрэ мазэм тӀо щыдэкӀуэну къащӀащ; ар 24 напэкӀуэцӀ и журналщ, члисэ нэхъыжь Дж. Хь. Уэгэнэр и редакторыгъэм щӀэту. А ӀуэхущӀапӀэхэмкӀэ узыншагъэр хъумэным и ӀуэхущӀапӀэм псэ щӀэ къыхуэсащ: блэкӀа гъэхэм хуэдэу мылъку фӀэкӀуэдыну щымыту, гъэ къэс и лэжьыгъэм $2,000-м щегъэжьауэ $4,000-м нэс хэхъуэ къинэн щӀидзащ. 1891 гъэм апрелым кӀэух хъуам хэхъуэ къэна зэриӀэр $12,000 нэхъыбэу къегъэлъэгъуащ.
GSAM 368.21887 гъэм Сент-Хеленэм щыс Къуажэм щыӀэ узыншагъэр хъумэным и псэупӀэм и зэгухьэныгъэм и зэхуэсым ӀуэхущӀапӀэм и финансхэм теухуа мы псалъэр къыщӀащ: 1885 гъэм майм и япэ махуэм ӀуэхущӀапӀэм и щӀыхуэ псори къыхэбгъэкӀмэ, и уасэр $5,322.76 закъуэт, е а зэманым нэс къыдагъэкӀа акцияхэм я уасэ псом нэхърэ $2,547.24-кӀэ нэхъ мащӀэщ. НэгъуэщӀу, ӀуэхущӀапӀэм къихьа хэхъуэ псори, и акционернэ капиталым щыщ $2,547.24-и зэрылажьэм игъэсэбэпащ. 1887 гъэм апрелым и япэ махуэм ӀуэхущӀапӀэм и щӀыхуэ псори къыхэбгъэкӀмэ, и уасэр $21,372.64 хъуащ; аращи мазэ 23-м $16,049.88-кӀэ хэхъуащ. А ахъшэм щыщу акцияхэмкӀэ $5,280 къыхалъхьащ, тыгъэхэмкӀэ $2,497.60 щӀащ; аращи, ӀуэхущӀапӀэм и къэхъуакӀуэныгъэм къыхуэса хэхъуэ къэнар $8,272.28 хъуащ. А зэманым Тихоокеанскэ узыншагъэр зэхъумэным и журналыр 32 напэкӀуэцӀ зиӀэ мазэ къэс къыдэкӀ журналу, и тхылъфэ иӀэу, къыдэкӀащ; ӀуэхущӀапӀэм и мыхьэнэрэ и хабзэхэрэ нэхъыфӀу къэгъэлъэгъуэн папщӀэ нэхъыщхьэу къыхуэфӀащ.
GSAM 369ДэӀэпыкъуныгъэм и лэжьыгъэ
GSAM 369.11891 гъэм январым къыдэкӀа «Медицинскэ хъыбарыфӀ зехьэ» журналым Бэтл-Крикым и санитариумым теухуа Дж. Хь. Кэлог докторым жиӀащ:—
GSAM 369.2«ӀуэхущӀапӀэр зэрыщыӀэ илъэс 25-м щӀыгъуу ахъшэншэу щӀа зэгъэхъужыныгъэм и уасэр $100,000-м нэхъ куэд мэхъу; ар япэу къагъэува капиталым нэхърэ зэбжанэкӀэ нэхъыбэщ.
GSAM 369.3«Зэрыгугъуа дэӀэпыкъуныгъэм нэмыщӀэу, ӀуэхущӀапӀэм лекцэ къезыджэхэр, медсестрахэр, шхын гъэхьэзырыным и еджапӀэхэм я егъэджакӀуэхэр, хъыбарыфӀ зехьэным и лэжьыгъэ зэмылӀэужьыгъуэхэм хуагъэса нэгъуэщӀ цӀыхухэри игъэкӀуащ»
GSAM 369Ибэхэм папщӀэ лъэӀу
GSAM 369.41891 гъэм мартм и 8-м Конференцэ нэхъыщхьэм доктор Кэлог ибэхэм папщӀэ лъэӀу лъэщ къигъэкӀащ. Ар жиӀащ: «Сэ “щӀыпӀэ хэха гуэрым емыпха делегату” сагъэуващ, икӀи я лӀыкӀуэ зимыӀэхэм — ахэр зыхъумэн цӀыху зимыӀэ ибэхэм — я лӀыкӀуэу сыхъунущ».
GSAM 369Миссис Хьэскэл и $30,000 тыгъэ
GSAM 369.51892 гъэм январым къыдэкӀа «Унагъуэм и хъыбарзехьэ» журналым ибэ сабийхэм папщӀэ унэ щӀыным хуэныкъуэ ахъшэ зэхуэхьэсыным теухуа лъэӀу лъэщ къащӀащ. А журналым къыщыщащ унагъуэм папщӀэ тыгъэ къратыну япсалъэ къэзытахэм я цӀэхэр; а тыгъэхэм я зэралъыр $17,716 нэсащ. ӀуэхущӀэр къызэзыгъэпэщхэм а ахъшэр апхуэдэ Ӏуэху иным хуэмыкъуу къалъытащ, аращи лэжьыгъэр кӀасэу къызэщӀэкӀынкӀэ къащтэрт. АрщхьэкӀэ, щӀэдзапӀэм кӀэухыр щилъагъу Тхьэм, “бгы миным тет Ӏэщхэр” зиӀэм, зэхуэщӀагъэхэр апхуэдэу къызэригъэувэу, ди фӀэщхъуныгъэм хэмыт бзылъхугъэ къулейуэ, Миссис Кэролайн Э. Хьэскэл, Чикагом щыс, Фредерик Хьэскэл и фызабэу, а дэӀэпыкъуныгъэм теухуа щӀэдзапӀэр щыӀэу зэхишӀа нэужь, унагъуэр зыгъэщӀэхэм я комитетым $30,000 къыхуигъэнащ. И псалъэ зэтехьэр — ахъшэ псори ибэхэм я унэ щӀыным текӀуэдэн, щӀэдзэу къэгъэлъэгъуа планхэм тету, ӀуэхущӀапӀэм и лэжьыгъэр гупсысэ убгъуарэ бэшэчыгъэрэ хэлъу егъэкӀуэкӀын, ӀуэхущӀапӀэм “Хьэскэл и Фэеплъ Унэ” цӀэ фӀэщын, дунейм ехыжа и лӀым и фэеплъу.
GSAM 370.1Апхуэдэу къыхуагъэна ахъшэхэмкӀэ Медицинскэ хъыбарыфӀ зехьэныгъэмрэ дэӀэпыкъуныгъэмрэ я зэгухьэныгъэм а гъэм унагъуэр ибэхэм я псэупӀэу щӀыныр къагъэсэбэпащ, къэгъэтэджащ. А унэр 1894 гъэм январым и 25-м Тхьэм хуагъэпсащ. А зэманым нэужь и куэдрэ унагъуэм ибэхэр, къалэжьакӀуэхэр, егъэджакӀуэхэр хэту, цӀыху 100-м нэблагъэрт.
GSAM 370Джеймс Уайт и Фэеплъ Унэ
GSAM 370.2А ибэхэм я хъумэныгъэмрэ я лъэпкъуныгъэмрэ нэмыщӀэу, а зэгухьэныгъэм нэмыщӀ дэӀэпыкъуныгъэ ӀуэхущӀапӀэ иӀэщ, “Джеймс Уайт и Фэеплъ Унэ” цӀэ зыхуищӀар. А псэупӀэм унэ зимыӀэ цӀыхужь 20-м нэхъыбэ щыхъумэ, икӀи фӀыуэ щагъэпсэу.
GSAM 370Медицинскэ хъыбарыфӀ зехьэхэр
GSAM 370.3Мы лэжьыгъэм аргуэру лъэбакъуэ лъэщ хачащ, медицинскэ хъыбарыфӀ зехьэхэр къагъэсэну щыщӀадзэм. ЦӀыхухэм я гъащӀэр нэхъыфӀу щӀыныр зыхуэфащэм щхьэкӀэ а ӀуэхущӀэныгъэр миссис Уайт фӀыщӀэ зэрыщӀым, Австралиэм и Престон къалэм щытауэ, 1892 гъэм сентябрм и 16-м къыхэщащ:—
GSAM 370.4«Иджы зы цӀыху здыщагъэсым цӀыху 100 щагъэсэну сыхуейщ. Апхуэдэу хъун хуейщ. ЦӀыхубзхэмрэ цӀыхухэмрэ медицинскэ щӀэныгъэм зэрыщыӀэу хъыбарыфӀ зехьэхэри, а щӀэныгъэм зэрыщымыӀэу хъыбарыфӀ зехьэхэм нэхърэ, зэуэ нэхъ мыхьэнэшхуэ къагъэкӀыфынущ».
GSAM 370.5Мы псалъэхэр щатха лъандэрэ, я гъащӀэ псор апхуэдэ лэжьыгъэм хуэзыгъэпсэну зыгъэхьэзыру еджэхэм я бжыгъэр куэдкӀэ хэхъуащ.
GSAM 370Узыншагъэр хъумэным и лэжьыгъэм и зыужьыныгъэ
GSAM 370.61894 гъэм январым къыдэкӀа «Медицинскэ хъыбарыфӀ зехьэ» журналым узыншагъэр хъумэным и лэжьыгъэм и зыужьыныгъэм теухуа мыхьэнэшхуэ зиӀэ псалъэхэр къыщӀащ. Апхуэдэу къыщӀаӀущ:
GSAM 371.1«Узыншагъэр хъумэнымкӀэ зэхъуэкӀыныгъэм и институтыр 1866 гъэм къэгъэпэщащ. Мичигэн и къалэ зыужьхэм ящыщ Бэтл-Крик и щӀыпӀэ лъагэхэм, щӀыпӀэ дахэ, узыншэ гуэрым, цӀыху щхьэхуэм и унэу щыта пхъэ унэ цӀыкӀу къащэхуащ. ДокторитӀ, зыгъэпскӀыныгъэмкӀэ дэӀэпыкъуэгъуитӀ, медсестра зы (еджамыщ), дэӀэпыкъуэгъу щы е плӀы, пациент зы, гъуэгъуэщӀагъэхэр нэхъыбэ, ӀуэхущӀапӀэм и къэкӀуэнумрэ ар зытещӀыхьа хабзэхэмрэ фӀэщ хъуныгъэшхуэ яхуащӀу — апхуэдэу къызэщӀэдзащ иджырей ӀуэхущӀэр. Ар “Узыншагъэр хъумэнымкӀэ зэхъуэкӀыныгъэм и институт” цӀэу къащӀэрт.
GSAM 371.2«ЩӀэдзапӀэ унэ цӀыкӀум и щӀыпӀэм иджы унэ щытщ, и кӀыхьагъыр фут 312-рэ, и куагъыр фут 100 хъууэ, этажих иӀэу. А унэм гъуэгъуакӀуэщхэр 300 къихъуэну, нэхъыщӀэ наукэм къызэрыхузэригъэщӀэ псори зэхэзыгъэува ӀэщӀапӀэхэмрэ къулыкъуныгъэхэмрэ яӀэщ, сымаджэхэр хъумэнымрэ я узыншагъэр ягъэгъуэтыжынымрэ папщӀэ. Докторхэр пщӀыщӀэщ, абыхэм я нэхъыбэ я ӀуэхущӀэныгъэм ящыщӀэныгъэ зэращӀащ. Медсестрахэмрэ дэӀэпыкъуэгъухэмрэ цӀыху щищым нэхъыбэ хъу. ӀуэхущӀапӀэм къакӀуэхэр Америкэм и Штат Зэгуэтхэм я дэтхэнэ штатми къыщӀокӀ, нэхъыбэ къэралхэм къыхэкӀуэ гъуэгъуакӀуэхэр иӀэщ. И бжэхэр ди къэралымрэ хамэ къэралхэмрэ щылажьэ хъыбарыфӀ зехьакӀуэхэм папщӀэ, хэт цӀэ зыхуэщӀу хэтми, зэпымуу Ӏухащ; икӀи унагъуэм апхуэдэ хьэщӀэ зы е нэхъыбэ щымыт зэманыр мащӀэщ».
GSAM 371Санитариумым и сымаджэщ
GSAM 371.3«Сымаджэщыр 1888 гъэм щӀащ. Унэр 100 x 60 футщ, этажитху иӀэщ. Унэм и этаж лъагэхэм ящыщ щыр санитариумым и хирургие къудамэм, пациентхэм я пэшхэм, палатэхэм хухахащ. ДэӀэпыкъуныгъэм и ӀуэхущӀапӀэхэм я офисхэр ащ щыӀэщ. Абы и хъуреягъкӀэ унэ цӀыкӀу тӀощӀ щытщ; абыхэм ящыщ зыбжанэр парымкӀэ къагъэтхьэу, унэ нэхъыщхьэм хуэдэу электричествэмкӀэ нэху щащӀырт, пациентхэмрэ еджакӀуэхэмрэ къащӀэщӀэу. Узыншагъэр хъумэнымкӀэ медсестрахэр къэгъэсэну еджапӀэр 1884 гъэм июлым и 1-м къэгъэпэщащ. Япэ мазихым еджакӀуэхэр 35 хъуащ»
GSAM 372ЛэжьакӀуэхэр къызэрыкӀуэнухэр зэрыбелджылыр
GSAM 372.1Кэлифорниэм Сент-Хеленэм щыс узыншагъэр хъумэным и ӀуэхущӀапӀэм теухуа Миссис Уайт Швейцариэм и Трамэлан къалэм щытауэ 1887 гъэм февралым и 6-м итха тхылъым мыпхуэдэу жеӀэ:—
GSAM 372.2«Тхьэм жиӀащ: мы ӀуэхущӀапӀэм щылажьэ цӀыхухэр щхьэмыгъэлъагэу, Тхьэм и унафэм едэӀуу, и мурадыр ягъэзэщӀэу псэумэ, ӀуэхущӀапӀэр псэунущ, и лэжьыгъэр зэхуэкӀуэнущ; ащыщ хъыбарыфӀ зехьакӀуэхэр къэкӀуэнущ, Тхьэм яритыжа нэхумкӀэ нэгъуэщӀхэм фӀы яхуащӀэн папщӀэ. Ахэр Хьиса и псэм тету щӀыпӀэ лъагэхэм щыт идолхэр къагъэкӀуэдынущ; гупсысэ гъэпцӀагъэхэр къагъэлъэгъуэнущ, икӀи иджы гъэпцӀагъэ, я гум зыхуейр къэгъэзэщӀэныгъэ, зыӀыгъыныгъэншагъэ, гуэныхь закъуэ щахъумэ щӀыпӀэхэм пэжыгъэ, къабзагъэ, лъапӀагъэ щагъэувэнущ».
GSAM 372.3Мы псалъэхэр къыщӀэдгъэуващ, абыхэр апхуэдэ нэмыщӀ ӀуэхущӀапӀэхэми зэхуэдэ дыдэу ятеухуауэ щыткӀэ.
GSAM 372Узыншагъэр хъумэным и лэжьыгъэм ехъулӀэныгъэ иӀэну къызэрагъэгугъар
GSAM 372.41891 гъэм члисэм яхуэщӀа щыхьэтыгъэ хъыбарым мы псалъэр къыщӀэдгъэщӀащ: «Узыншагъэр хъумэнымкӀэ зэхъуэкӀыныгъэм цӀыхухэм гу лъатэн папщӀэ щӀа дэтхэнэ лэжьыгъэми Тхьэм и берычэтыр къытехуэнущ; сыту жыпӀэмэ а зэхъуэкӀыныгъэр щӀыпӀэ псоми хуейщ. Мы Ӏуэхум зыкъызэщӀэтэджыжыныгъэ щыӀэн хуейщ; Тхьэм мы ӀэмалкӀэ куэд игъэзэщӀэну и мурадщ».
GSAM 372Американскэ медицинскэ хъыбарыфӀ зехьэхэм я колледж
GSAM 372.5Узхэр зэгъэхъужынымкӀэ акъылэгъу зиӀэ щӀыкӀэхэм теухуа нэхур тӀэкӀу-тӀэкӀу зыужьыурэ, 1895 гъэм июным медицинскэ еджапӀэ къэгъэпэщыныр хуей хъуащ. Мы лэжьыгъэм папщӀэ Ебланэ махуэм и адвентистхэм я Медицинскэ хъыбарыфӀ зехьэныгъэмрэ дэӀэпыкъуныгъэмрэ я зэгухьэныгъэм и унафэм щӀэту ди къэралми хамэ къэралхэми щылэжьэну докторхэр къэгъэсэн папщӀэ колледжыр къэгъэпэщащ. Къэгъэтэджыным и ӀуэхущӀэныгъэр Бэтл-Крикым 1895 гъэм сентябрм и 30-м щӀащ, колледжыр къыкӀэлъыкӀуэ махуэм, октябрм и 1-м, къызэӀуахащ, еджакӀуэщхэм ящыщ 40 зэхэлъу.
GSAM 372.6Колледжыр къагъэувам и хъыбарым мы псалъэр къыщӀэдгъэщӀащ:
GSAM 372.6«Колледжыр Чикагом къэгъэпэщащ, Иллинойс штатым и хабзэхэм тету. Еджэныгъэм и курсыр Америкэм и Штат Зэгуэтхэм щыӀэ нэхъыфӀ медицинскэ еджапӀэхэм я курсхэм хуэдэу нэхъыщхьэу хъунущ. Еджэныгъэм и зы Ӏыхьэр Чикагом, адрей Ӏыхьэр Бэтл-Крикым (Мичигэн) щекӀуэкӀынущ»
GSAM 373.1Медицинскэ хъыбарыфӀ зехьэныгъэм зыхуэзыгъэхьэзырхэм теухуа 1895 гъэм августым къыдэкӀа «Медицинскэ хъыбарыфӀ зехьэ» журналым мы псалъэр къыщӀэдгъэщӀащ:
GSAM 373.1«Бэтл-Крикым санитариумым и медсестра къэгъэсэну еджапӀэм иджырей еджакӀуэщхэр 250 нэхъыбэщ; а еджакӀуэщхэм ящыщ медицинскэ хъыбарыфӀ зехьэныгъэм къалэжьэн хуэдизу щытхэм псоми ӀуэхущӀапӀэ яхуагъэнащ. Медсестрахэр хуейщ Ипщэ хыхэм я хытӀыгухэм, Индием, Вест-Индием, Ипщэ Америкэм, Америкэм и Штат Зэгуэтхэм я ипщэ штатхэм (25 е 30), икӀи ди къалэшхуэхэм»
GSAM 373Медицинскэ хъыбарыфӀ зехьэныгъэм и лэжьыгъэм и зыужьыныгъэ
GSAM 373.21895 гъэм ноябрм и 5-м Табернэклым щӀа санитариумым и хъыбарыфӀ зехьэныгъэм и медсестрахэм я еджэныгъэ кӀэухым доктор Кэлог мы псалъэр жиӀащ:—
GSAM 373.3«Илъэс 12 ипэкӀэ, мыбы хуэдэ зэхуэсым, медсестра 2-м я еджэныгъэр къаухащ. Иджырейуэ медсестрахэм я гупым и бжыгъэр 300-м щегъэжьауэ 400-м нэсщ. Санитариумым докторхэр 19 иӀэщ, санитариумым теухуауэ Медицинскэ хъыбарыфӀ зехьэныгъэмрэ дэӀэпыкъуныгъэмрэ я зэгухьэныгъэм и нэӀэм щӀэт апхуэдэ ӀуэхущӀапӀэхэм докторхэр 22 щолажьэ. Ди медсестрахэм ящыщ 53 хамэ къэралхэм къалэжьэщ: Швецием, Мексикэм, Африкэм и Голд-Костым, Австралием, Ипщэ Африкэм, Данием, Индием, ЩӀэ Зеландием, Самоэм, Британкэ Гвианэм. Медицинскэ еджакӀуэщхэр 63 иджырейуэ къэгъэсэнщ. Ащыщ 41 мыщ, 22 Мичигэн университетымрэ нэмыщӀ еджапӀэхэмрэ. Иджырей жэщым медсестра 22-м я еджэныгъэр мыбдеж къаух, псори къалэжьэну къэгъэхьэзырауэ».
GSAM 373.41902 гъэм нэс узыншагъэр хъумэным и ӀуэхущӀапӀэхэм я зыужьыныгъэр къэтщӀэным, Бэтл-Крикым санитариумыр и медицинскэ колледжымрэ медсестрахэр къэгъэсэн еджапӀэмрэ зыхэт, Ебланэ махуэм и адвентистхэм яӀэ апхуэдэ ӀуэхущӀапӀэхэм ящыщ дунейм щынэхъ инщ.
GSAM 374Унэ нэхъыщхьэхэр зэрысар
GSAM 374.11902 гъэм февралым и 18-м и жэщым унагъуэр нэхъыщхьэу, и ӀэщӀапӀэхэр дахэу зэхэлъу, сымаджэщ инри псори мафӀэм исэу кӀуэдащ. А зэманым унэхэм сымаджэрэ хьэщӀэу цӀыху щиплӀ исти; арщхьэкӀэ докторхэм, медсестрахэм, къалэжьакӀуэщхэм я лъэщӀагъэмрэ Тхьэм и щхьэщыгъуэу яхуэщӀа хъумэныгъэмрэ кӀэухым псори унэхэм къыщӀагъэкӀыжащ, уӀэгъэ лъэщ къамыхуауэ.
GSAM 374Санитариум щӀэ
GSAM 374.2Унэ щӀэ, щӀэдзапӀэхэм щыта нэхърэ нэхъ инрэ нэхъ лъэщрэ, а щӀыпӀэм щӀащ. Иджырей унэм и бгъэщӀэм и мывэ щӀэдзапӀэр 1902 гъэм майм и 12-м щӀащ, унэр 1903 гъэм майм и 31-м Тхьэм хуагъэпсащ. ӀуэхущӀапӀэм я нэхъыщхьэхэр мы унэм теухуауэ жаӀащ: «ГъущӀ, мывэ, чырбыш, цемент зэхэлъу, цӀыхум щӀэщӀэн хуэдизу лъэщрэ зэман нэсрэ хъунущ».
GSAM 374.3«ӀуэхущӀапӀэм и ӀэщӀапӀэхэр псоми зэрызэщӀыкӀэмкӀэ нэхъыщӀэ, зэхуэфӀу, узыншагъэр хъумэным хуэфащэ, къулей, лъэщ хъун папщӀэ къыхуэфащэрщ; иджырейуэ къэгъэтэджауэ щытмэ, Бэтл-Крикым и санитариумым сымаджэхэм яхуигъэхьэзыра щӀыпӀэхэмрэ къулыкъухэмрэ нэхърэ нэхъыфӀ зиӀэ гуэр щымыӀэр шэч хэмылъу къалъытэ».
GSAM 374.4«ӀуэхущӀапӀэм я нэхъыщхьэхэм я мурад щытащ, зы щӀыпӀэм, щытыкӀэ фӀыхэм щӀэту, сымаджэхэм еӀэзэным папщӀэ акъылым тет медицинэм къабыл ищӀа Ӏэмэпсымэ щӀэхэмрэ щӀыкӀэ щӀэхэмрэ псори зэхуэхьэсэн, ахэр хьэрэмыгъэншэу, акъылыфӀэу къагъэсэбэпын»
GSAM 374Санитариум куэд зэрыщӀэнухэр
GSAM 374.5Мы лъэпкъым яхуэна нэхур мыращ: Тхьэр хуейщ ӀуэхущӀапӀэ ин дыдэ мащӀэ къэгъэщӀыным и пӀэкӀэ, инагъкӀэ курыт санитариум куэд дунейм щызэбгрыпхъауэ щытыну. Нэхъыбэу блэкӀа илъэс 10-м дунейм и щӀыпӀэ зэмылӀэужьыгъуэхэм санитариум цӀыкӀухэр къызэӀухыным щӀадзауэ гуфӀэгъуэкӀэ долъагъу. 1904 гъэм и «Конференцэ нэхъыщхьэм и тхылъ» журналым апхуэдэ ӀуэхущӀапӀэхэр нэхъыбэу 50 нэсауэ къыхэщащ.
GSAM 375Санитариумхэм я спискэ
GSAM 375.1Мы ӀуэхущӀапӀэхэр къызэрыщӀэхъуам и хъугъуэхэр зэхуэдгъэувэну фӀыщӀэ хъунт, арщхьэкӀэ ди щӀыпӀэ цӀыкӀуымкӀэ санитариумхэр зыщыӀэ къэралхэмрэ дэтхэнэми щыӀэ я бжыгъэмрэ къыхэдгъэщынщ: Америкэм и Штат Зэгуэтхэм — 35; Великобритание — 3; Германие — 1; Швейцарие — 1; Дание — 1; Норвэгие — 1; Швецием — 1; Ипщэ Африкэм — 1; Австралием — 2; ЩӀэ Зеландием — 1; Самоэм и островым — 1; Мексикэм — 1; Индием — 1; Японием — 1.
GSAM 375Зэгъэхъужыныгъэм и пэшхэм я спискэ
GSAM 375.2Мы санитариумхэм нэмыщӀэу зэгъэхъужыныгъэм и пэшхэр 22 щыӀэщ; ахэм ящыщ 17 Америкэм и Штат Зэгуэтхэм щыӀэщ; зы Яффэм, зы Ерусалимым, Палестинэм; зы Гвадалахарэм, Мексикэм; зы Кимберлиэм, Ипщэ Африкэм; зы Рокхэмптонм, Австралием. Абыхэм нэмыщӀэу вегетарианскэ ресторанхэр 26 иӀэщ; абыхэм цӀыхухэм шхын къабзэ, узыншагъэм хуэфащэ къахуэгъуэтынущ, зэрыгъэщӀэн хуей псэуныгъэм и щӀыкӀэхэр нэхъ еджэнущ.
GSAM 375.3Узыншагъэр хъумэнымкӀэ зэхъуэкӀыныгъэм и хабзэхэр зэрызыужьыр къызэрыщӀэщӀащ Тхьэм мы ӀэмалкӀэ «ӀуэхущӀэныгъэ ин къигъэщӀыфыну»; ар Тхьэм 1866 гъэм къыхэщащ. Ахэр 1863 гъэм къыхэщахэм хуэдэу къызэрыщӀэщӀащ «узыншагъэр хъумэнымкӀэ зэхъуэкӀыныгъэм и хабзэхэр» «Тхьэр къыщыкӀуэжкӀэ мылӀэу уафэм ящащтэну лъэпкъыр гъэхьэзырыным» ящыщ Ӏуэху хъун зэрыфӀэщӀар. Аращи мы узыншагъэр хъумэным и ӀуэхущӀапӀэхэм я бжыгъэр хуэдищэкӀэ нэхъыбэ хъунрэ, ахэр зыхуагъэува, зыхуагъэхьэзыра Ӏуэхухэр щӀэхыу ягъэзэщӀэнрэ ди гугъэщ.
Notes
- Иуан и 3-нэ тхылъ 2. ↩